• Sonuç bulunamadı

Popüler Müzik

İKİNCİ BÖLÜM

MÜZİK, REKLAM MÜZİĞİ VE REKLAMDA METİNLERARASILIK

2.1. Müziğin Toplumsal Yaşamdaki Rolü

Reklamlarda kullanılması yönüyle bu çalışmada ele alınan müzik, insanlık tarihi boyunca varlığını sürdüren ve daima toplumsal yaşamın bir parçası olan, evrensel bir sanat dalıdır. Say, müziğin tanımını şu cümlelerle ifade etmektedir (1997: 17): “Biyo-psişik, kültürel ve toplumsal bir organizma olan insan, var olduğu çağlardan beri algıladığı sesleri çözümleyip değerlendirmiş ve giderek sesleri bir anlatım biçimine dönüştürmüştür. Seslerle gerçekleştirilen bu anlatım sanatına ‘müzik’ denir.” Tagore, müziğin yaratılışla birlikte ortaya çıktığını ve tüm doğaya yayıldığını ifade etmektedir. Doğada ses gibi hızlı biçimde dikkatimizi çeken veya hislerimizi etkileyen hiçbir şey yoktur. Suyun çağlaması, rüzgarların iç çekişi, akşam esintisinin fısıltıları, fırtınaların kükremesi, kuşların cıvıltıları, hayvanların çığlıkları, uzak kalabalıkların uğultusu, zihnimizde zevk, acı veya korku duyguları uyandırmakta ve müzik tohumları içermektedir (1963: 1). Fischer’a göre müzik, ilk başta ortak hisleri uyarma amacını gütmektedir. Müzik, bireyleri çalışmaya, kendinden geçme haline ve savaşmaya iten bir cesaretlendirici işlevini görmekteydi. Müzik, duyguları yatıştırma ya da coşturma, bireylere derinden tesir etme veya bir eyleme yöneltme aracıydı.

Dış dünyada olan olguları iletmeye değil, insanları farklı ruh hallerine sokmaya yaramaktaydı.

Müziğin insanlar arasında ortak duygular oluşturma gücü, bireyleri bir süreliğine duygu yönünden eşit hale getirmesi özellikle dini ve askeri kuruluşlarda çok işe yaramıştır. Sanat türleri arasında düşünceleri köreltmeye, insanları değişik ruh hallerine sokmaya, olmayacak şeyleri bile göze aldırmaya en uygun sanat müziktir (1990: 171). Müzik üzerine yapılan araştırmaları ifade eden Frith’e göre, müzik günümüzde, insanlar tarafından ruh hallerini yönlendirmek ve faaliyetlerini organize etmek için rutin olarak kullanılmaktadır. İngiltere'de müzik ve gündelik yaşam üzerine çalışmalar yapan öncü araştırmacılar, sosyolog Tia DeNora ve psikolog John A. Sloboda, insanların müziği kişisel bir araç olarak gördüğünü belirtmektedir. Müzik, insanların anılarını, kimliklerini, özerkliklerini organize etmek için çok önemli hale gelmiştir (Frith, 2003: 98).

Adorno’nun eleştirdiği “popüler müzik” ise, kültür endüstrisinin etkisiyle metalaşan, popüler kültürün hitap etmek istediği ortak beğeniye göre üretilen ve belirli bir standardizasyonun görüldüğü müzikleri ifade etmektedir.

Popüler kültürün sürdürmek ve yeniden üretmek istediği düşük beğeni düzeyi, sanat eserlerinde ve özellikle de müzikte kendisini göstermektedir. Aydoğan’a göre, kapitalist sanayi toplumunda pazar için meta üretimi, sanat ürünlerinin değişim değerine göre değerlendirilmesine sebep olmaktadır. Dolayısıyla sanat ve bir sanat dalı olan müzik de tıpkı kültür gibi bir sanayiye dönüşmüştür. Müzik geniş kitlelere satılmak için metalaştırılırken, ticari çıkarlar ile estetik arasındaki dengede ticari çıkarlar ağırlık kazanmaktadır. “Popüler müzik, sıradan ve tekörnekleştirici etkisiyle, etkin ve akılcı bir dinleme gerektiren nitelikli müziğe göre yapay bir eğlendiricilik sergiler; sanat alanında metalaşmayı olumlayan, hatta bunu davet eden bir müzik türü olarak işlev görür” (2004: 211-212). Martin Jay, popüler müzik tüketiciliğini “pasif bağımlılık” olarak nitelendirmekte ve popüler müziğin dinleyicilerine ise çocuk benzetmesi yapmaktadır. Sadece daha önceden hoşlandıkları yiyecekleri talep eden çocuklar misali, duyma yetileri gerileyen dinleyiciler de, sadece eskiden dinledikleri tekrara karşılık vermektedirler. Çocukların parlak renklere tepki göstermesi gibi, popüler müzik dinleyicisi de, coşkulu ve bireysel görünümü veren aletlerin kullanımıyla büyülenmektedir (Jay, 2014: 302-303). Alemdar ve Erdoğan’a göre popüler müzik tartışmalarında Adorno önemli bir konumda bulunmaktadır. Adorno’ya göre kapitalist endüstride görülen üretim biçimi, yani üretimde belli formüllerin ve tekniklerin kullanılması müzikte de görülmeye başlanmıştır (Alemdar ve Erdoğan, 1994: 38). Popüler müziğe yönelik birçok eleştirisi bulunan Adorno, ciddi müzik ve popüler müzik karşılaştırması yaparak popüler müziğin bazı özelliklerini açıklamaktadır. Adorno’ya göre ciddi müzik ile popüler müzik arasındaki ilişkiye dair bir yargıya varılabilmesi için popüler müziğin temel karakteristik özelliğini incelemek gerekmektedir. Popüler müziğin karakteristik özelliği olarak tabir edilen kavram standardizasyondur. Adorno popüler müziğin bütün yapısının, standartlaşmayı engellemek için yapılan girişimlerin bile standartlaştırıldığını ifade etmektedir (2005: 256). Adorno’nun görüşleri ışığında ciddi müzik ve popüler müzik arasındaki farkları ortaya koyan Held, bu müziklerin karakteristik özelliklerini şu şekilde ifade etmektedir:

Tablo 2.1 Ciddi Müzik ve Popüler Müziğin Üretim ve Beste Yapısı

Ciddi Müzik Popüler Müzik

Her ayrıntı, parçanın müzikal düşüncesine somut bir bütünlükle bağlıdır. Asla bir müzik şemasının zorla uygulanmasıyla oluşturulmaz

Müzikal besteler, alışılmış kalıpları/çerçeveleri takip eder: stilize edilmişlerdir. Çok az özgünlüğe sahiptirler.

Temalar ve detaylar bütünüyle iç içe geçmiştir Bütünün yapısı ayrıntılara bağlı değildir. Parçanın bütünlüğü bireysel detaylarla değişmez

Temalar dikkatlice geliştirilmiştir Melodik yapı oldukça katıdır ve sıklıkla tekrarlanır

Ayrıntılar bütünüyle değiştirilmeden değiştirilemez.

Ayrıntılar neredeyse parçanın bütününü kapsar

Armonik yapı bir dizi şemayı temsil eder (En basit armonik unsurlar vurgulanır)

Komplikasyonların çalışma yapısı üzerinde hiçbir etkisi yoktur, tema geliştiremezler

Biçim ve içerik arasında tutarlılık korunur Bireysel efektlerin kombinasyonu vurgulanır – ses, renk, ton, tempo, ritim gibi

Standart şemalar kullanılıyorsa (dans gibi) bu şemalar kilit rol oynamaya devam ederler

Doğaçlama normalleşir.

Detaylar yer değiştirebilir (makinelerde çark işlevi görür gibi)

Yüksek teknik yeterlik normları vurgulanır Yeni ve orijinal gibi görünürken müzikte anlaşılabilirliği oluşturan geleneksel normları onaylar

Kaynak: Held, 1980: 101.

Held’in de ifade ettiği gibi popüler müzik, çok az özgünlüğe sahip olan ve belirli standart kalıpların tekrar edildiği müziklerden oluşmaktadır. Popüler kültürün sürdürmek istediği düşük beğeni düzeyi ve ortak estetik zevklere hitap etme amacı, popüler müziklerin karakteristik özelliklerine yansımaktadır. Üretim ve beste yapıları açısından karşılaştırıldığı zaman ciddi müzikte biçim ve içerik arasında tutarlılık korunurken popüler müzikte bireysel efektlerin vurgulanması göze çarpmaktadır. Held, bu karşılaştırmaya ek olarak dinleyiciye yapılan teşvikler bakımından da ciddi müzik ve popüler müzik arasındaki farkları ortaya koymuştur. Held’in ifade ettiği farklar Tablo 2.2’de sunulmaktadır.

Tablo 2.2 Dinleyiciye Yapılan Teşvikler Açısından Ciddi Müzik ve Popüler Müzik Arasındaki Farklar

Ciddi Müzik Popüler Müzik

Ciddi bir müzik parçasını anlamak için parçanın tamamı deneyimlenmelidir

Parçanın bütününün alım ve tepkilere etkisi çok azdır – parçalara bütüne verildiğinden daha fazla tepki verilir

Bütünün detaylar üzerinde güçlü etkisi vardır Müzik kolaylıkla tanınabilir tiplerle standart hale getirilmiştir.

Temalar ve detaylar sadece bütün bağlamda

anlaşılabilir Müziğin takip edilmesi için çok az çaba sarf edilmesi

gerekir – dinleyicinin hangi müzikal deneyimlerin altında sınıflandırabileceğine dair modelleri vardır Müziğin duygusu sadece benzer bir parçanın

tanınmasıyla kavranamaz Müzikal etkinlik olarak bütüne çok az vurgu yapılır – önemli olan şey ritim tarzıdır (ayağın yerdeki hareketi)

Müziği takip etmek için çaba ve konsantrasyon gereklidir

Bilinen deneyimlere geri dönüş sağlar (dinleyici otomatik olarak çerçeve sağlayabildiği için temalar ve detaylar bağlamdan anlaşılabilir)

Ciddi müziğin estetiği günlük yaşamın devamlılığını bozar ve hatırlamaya teşvik eder

Müziğin duygusu tanınmayla kavranabilir – kabullenilmesine yol açar

Dinleme yoluyla elde edilen zevk, eğlence, tanımlama mekanizmasından kaynaklanan niteliklerle donatılmış müzik nesnesine ‘aktarılır’

En başarılı, en iyi müzik en sık tekrarlanan ile tanımlanmaktadır

Müzik toplumsal bilinç üzerinde “uyutucu etkiye”

sahiptir

Müziğin şeyleşmiş yapısı unutkanlığı dayatırken, günlük yaşamda süreklilik duygusunu pekiştirir Düşünme sürecini gereksiz kılar

Kaynak: Held, 1980: 103.

Tablo 2.2’de de görüldüğü üzere, ciddi müzik ve popüler müzik arasında dinleyiciye yapılan talepler açısından da farklılıklar bulunmaktadır. Ciddi müzikte temalar ve detaylar parçanın bütünü bağlamında anlaşılırken popüler müziğin dinlenilebilmesi ve takip edilebilmesi için çok az çaba gerekmektedir. Çünkü dinleyici daha önceki deneyimlerinden yola çıkarak söz konusu eserin hangi kategoride olduğunu ya da hangi müzik türü altında sınıflandırılabileceğini bilmektedir. Popüler müziğin düşünme sürecini gereksiz hale getirmesi

ve günlük yaşamda süreklilik duygusunu pekiştirmesi ise kültür endüstrisinin hedefleri arasında yer almaktadır. Kuramsal çerçevede de belirtildiği üzere, bireylerin günlük sıkıntılarını unutması ve mekanikleşmiş emek sürecinin bir parçası olarak yaşamını devam ettirmesi kültür endüstrisinin toplum üzerindeki etkilerindendir.

Kültür endüstrisinin metalaştırdığı sanat eserlerinin popüler kültüre ve dolayısıyla kapitalizme hizmet etmesinin gündelik yaşamda görülen biçimi, müzik eserlerinin reklamlarda kullanılmasıdır. Bu kullanım türünün daha iyi idrak edilebilmesi adına

“metinlerarasılık” tekniğinin incelenmesi gerekmektedir. Çünkü reklamda metinlerarasılık tekniği olarak ele alacağımız bu yöntem, izleyicinin daha önceden aşina olduğu bilgilerin reklamlarda kullanılmasıyla karşımıza çıkmaktadır.