• Sonuç bulunamadı

MATERYAL VE METOT

3.1. Materyal

İnşaat projelerinde yapım aşaması; maliyeti doğrudan veya dolaylı olarak etkileyen faktörler ve dış ekonomik çevredeki ani değişimler gibi belirsizlikler ya da kurumsal proje yönetiminde ve insan kaynaklarında yetersizlik gibi yönetimsel eksiklikler nedeniyle birçok finansal riski de içinde barındırır. Özellikle planlama aşamasında öngörülemeyen maliyetlerin yapım aşamasında gündeme gelmesi ile hedeflenen bütçenin aşılması problemi, bir projenin finansal performansının düzenli periyotlarla ölçülmesinin önemini ortaya çıkarmaktadır. İnşaat firmaları da diğer üretim sektörlerindeki ticari oluşumlarda olduğu gibi kar motivasyonu ile çalışan kuruluşlardır.

Finansal risklerin kontrol altına alınması ve şirketlerin iç karlılık oranlarının planlanan seviyelerde tutulması, projelerin özgün yapılarına uygun maliyet kontrol modellerinin geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Maliyet kontrolü, her bir harcama kalemi için başlangıçta planlanan bütçe bedelleri ile iş programı süresince gerçekleşen reel harcamaların sürekli karşılaştırılmasını ifade ettiği gibi, aynı zamanda iş programının herhangi bir anında projenin karlılık durumunu, diğer bir ifade ile projenin finansal performans göstergelerinin hesaplanması sürecini de tanımlar. Şirketler, büyüklüklerine göre farklı maliyet kontrol modelleri uygulayabilirler; ancak orta ve büyük ölçekli inşaat projelerinde uygulanabilecek maliyet kontrolü modelleri projenin organizasyon yapısının şekli ile yönetimsel süreçlerinin sayısını ve çeşitlerini de doğrudan etkileyecektir. Bu nedenle proje yönetiminde etkin bir maliyet kontrol modeli oluşturabilmek olabildiğince detaylı, tutarlı ve rasyonel bir planlamayı zorunlu kılar.

Maliyet kontrol modelleri teorik olarak oluşturulsa bile bir uygulama üzerinden test edilmeden etkinlik performansları değerlendirilemez ve ne derece kullanışlı ve fonksiyonel olduklarının ölçümü mümkün değildir. Bu amaçla, bu tez çalışmasında organizasyon yapısından temel süreç yönetimi adımlarına ve performans izleme ve maliyet kontrol aşamasında kullanılacak araçlara kadar teorik bir temelde tasarımı yapılan model Rusya Federasyonu’nda 2016–2018 yılları arasında yapımı tamamlanan bir alışveriş merkezi projesine uygulanmıştır. Projeye ait veriler; proje, şahıs ve şirket ismi geçmemesi kaydıyla şirket sorumlularının izni ile planlama ve yapım aşamasında elde edilmiştir. Büyük ölçekli ve uluslararası bir yapım işi olan projenin künyesi Çizelge 3.1'de gösterilmiştir.

Çizelge 3. 1. Maliyet Kontrol Uygulaması Yapılan AVM Projesinin Künyesi

Proje Başlangıç Tarihi 28.03.2016

Planlanan Bitiş Tarihi 26.01.2018

Toplam İnşaat Alanı 39.390 m2

Planlanan Bütçe 91.380.311,60 TL

Mağaza Sayısı 99 Adet

Restoran Sayısı 10 Adet

Ofis Sayısı 65 Adet

48

Projeye ait metraj özeti çizelgesi ve sözleşme çerçevesinde üzerinde anlaşılan iş programı tablosu EK-2’de sunulmuştur. Projeyi uygulayan inşaat firmasının kurumsal yapısına ait bilgiler; şirket organizasyon şeması ile şantiye organizasyon şeması sırası ile EK-3 ve Ek-4 ile sunulmuştur.

Literatür taraması sonucu elde edilen bulgular üzerinden değerlendirmek gerekirse; inşaat projelerinde maliyet kontrolü için genel olarak uygulanan yöntem;

proje tabanlı olarak bir Maliyet Kontrol Mühendisi çalıştırmaktır. Bu durum maliyet kontrol işleminin yönetimsel süreçleri için yeterli olmamakta; bu süreçlerde aktif görev alması gereken aktörlerin görev tanımlarının yeterli detayda listelenmemiş olması maliyet kontrol süreçlerinin başarılı sonuçlar verecek biçimde yönetilmesine engel olmaktadır. Yapılan bu tez çalışmasında, büyük ve orta ölçekli inşaat firmalarının merkezi kurumsal yapılarının değişmesini gerektirmeksizin projeye özel şantiye organizasyonu üzerinde yapılacak kısmi değişikliklerle elde edilen bir maliyet kontrol modeli öneri olarak sunulmuştur. Bu model, ilgili AVM projesine uygulanmış, uygulamada ortaya çıkan sorunlar tespit edilmiş ve iyileştirilmiştir.

3.2. Metot

İnşaat sektöründe proje performansının ölçümü; bu amaç için önceden tasarlanmış bir organizasyon yapısı, detaylı bir planlama, gerçekleşen maliyetlerin düzenli takibi ve periyodik aralıklarla yapılan raporlamalar ile mümkündür. Bir projede, planlanan iş programı süresince fiziksel ilerlemeler ile finansal kaynakların kullanımının karşılaştırılması süreci proje performansının nesnel ölçümü probleminin temelini oluşturmaktadır. Özellikle büyük ölçekli ve kapsamlı inşaat projelerinde gerçekleşen maliyetlerin başlangıçta planlanan maliyetler ile karşılaştırılması işlemi;

faaliyet sayısının çokluğu ve kaynak çeşitlerinin fazlalığı gibi nedenlerle oldukça karmaşık bir hal alabilmektedir. Bu işlemde bir diğer temel sorun ise iş programı ve nakit akış diyagramı kullanılarak, planlanan maliyetler ile gerçekleşen maliyetlerin aynı oranlardaki ilerlemeler için yapılıp yapılmadığı sorunu; yani karşılaştırma işleminin tutarlı bir düzlem üzerinde yapılmasının güçlüğüdür. Kazanılmış Değer Yönetimi, bu sorunların çözümünde inşaat sektörü başta olmak üzere çeşitli sektörlerde yaygın olarak kullanılan bir yöntem olarak bilinir.

Kazanılmış Değer Yönetimi, özellikle proje bazlı işlerde performans izleme ve değerlendirme ile maliyet kontrolü bakımından oldukça faydalı bir araç olmasına rağmen; kaynak taraması ile elde edilen bulgular ışığında özellikle inşaat sektöründe yeterince yaygın bir biçimde kullanılmadığı anlaşılmaktadır. Bu problemin temel sebeplerinden biri olarak; Kazanılmış Değer Yönetiminin uygulanması sürecinde, Gerçekleşen Değer ile Kazanılmış Değerin proje takvimi boyunca, klasik araçlarla günlük olarak takibinin ve her bir masraf kalemi için ayrı ayrı kayıt altına alınmasının oldukça güç olduğu düşünülmüştür. Bu sorunun çözümü için Kazanılmış Değer Yönetimi'ni pratik ve sistemli bir şekilde yerine getiren "Primavera P6" planlama ve proje yönetim programı seçilmiş; Kazanılmış Değer ile Gerçekleşen Değerin düzenli olarak hesaplanması süreçleri için süreç yönetimi ile iş akış şemaları oluşturulmuştur.

Bu sayede, projenin organizasyon şeması içinde yer alan her birimin ve her pozisyonun görev tanımları ile süreç akış şemaları içindeki konumları açıklığa kavuşturulmuştur.

49

Kazanılmış Değer Yönetimi ile proje performansının ölçümü ve maliyet kontrolü sürecinin yönetimi için gerekli iş adımları belirlenerek bu sürecin Primavera P6 programı ile bütünleşmesi sağlanmaya çalışılmıştır. Bu bütünleşmenin bir model olarak orta ve büyük ölçekli inşaat şirketlerinin proje bazlı maliyet kontrolü probleminin çözümüne katkı sağlayacağı düşünülmüştür. Kazanılmış Değer Yönetimi ile Maliyet Kontrolü; bir başlangıç planı (temel plan) üzerinden, proje takvimi süresince gerçekleşen ilerlemeler ile belirli periyotlarla yerine getirilir. Bu periyotlar haftalık olabileceği gibi; aylık veya üç aylık da olabilirler. Bu tezde uygulanan proje için maliyet kontrol periyodu aylık olarak seçilmiştir. Projenin başlangıç tarihi 28.03.2016 ve bu tezin konusu olan maliyet kontrolü uygulamasının yapıldığı tarih 07.05.2017’dir. Yani bu tez çalışmasında, modelin uygulamasının yapıldığı projenin 13. maliyet kontrol işlemi yerine getirilmiştir.

Primavera P6 (v.16) programı, bir projenin iş kırılım yapısı ile iş programının hazırlanması; her bir proje faaliyetine işçilik, malzeme, ekipman ve endirekt giderler gibi maliyetlerin atanması işlemlerinde oldukça kullanışlı bir araçtır. Bu sayede projenin kaynak dengelemesi yapılabilir ve nakit akış diyagramı çizilebilir. Bu tez çalışmasının başlangıç aşamasında üstte sayılı işlemler yerine getirilmiştir. Öncelikle, proje paftaları ile teknik şartnameler üzerinden iş kırılım yapısı ve metraj tabloları oluşturulmuştur.

İkinci adımda, kaynak planlaması ile literatürde yer alan ve şirketin geçmiş projeler arşivinden elde edilen değerler ile her bir faaliyetin kaç AdamxSaat ile tamamlanacağı hesaplanmış ve Ek-2 ile gösterilen tablo oluşturulmuştur. Bu veriler Primavera P6 programına girilmiş ve şantiye saha ekibinin de katkısı ile projenin iş programı oluşturulmuştur. Üçüncü adımda, iş kırılım yapısı içerisinde listelenmiş her bir faaliyet için detaylı olarak maliyet analizi yapılmıştır. Her faaliyetin maliyeti analiz edilmiş ve faaliyetin yerine getirilmesi için gerekli işçilik, malzeme ve ekipman kaynakları listelenmiştir.

Kaynak Taramasında detaylı bir biçimde ele alındığı üzere Kazanılmış Değer Yönetiminde üç farklı maliyet birbiri ile karşılaştırılır. Buraya kadar anlatılan maliyet Planlanan Değerin bulunması sürecidir. Kazanılmış Değer ile Gerçekleşen Değerin hesaplanması süreçleri ise daha fazla çaba gerektirir. Bu uygulamada Kazanılmış Değer, proje ilerleme yüzdeleri ile planlanan bütçe değerinin çarpımı olduğundan, uygulamaya esas projenin önceden tasarlanmış organizasyon yapısı ve personel görev dağılımı sayesinde hazırlanan günlük ve haftalık raporlar ile her bir faaliyetin ilerlemesi düzenli olarak Primavera P6 programına girilmiş ve bu sayede Kazanılmış Değer 13 ay boyunca her maliyet kontrol döneminde düzenli olarak hesaplanabilmiştir. Gerçekleşen Değer için ise faaliyetlere atanan kodlar ile satın alma ve muhasebe birimlerinin kayıtları üzerinden gerçekleşen harcamaların hangi faaliyetlere yapıldığı düzenli olarak tespit edilebilmiştir. Bu sayede her bir faaliyet için proje takviminin her hangi bir anındaki Gerçekleşen Değere ulaşabilmek mümkün olmuştur.

Özet olarak çalışma; büyük ölçekli bir yapım projesi üzerinden bir inşaat firmasına maliyet kontrolü modeli oluşturulması, modelin uygulanması sürecindeki süreç aktörlerinin belirlenmesi, projenin organizasyon şemasının maliyet kontrolünü uygulamaya imkân verecek şekilde tasarımını, modelin uygulamasında yürütülen süreçlerin iş akışlarının tasarlanması, sınanması ve gerçekçi bir uygulama metodu olarak sentezlenmesi adımlarından oluşmaktadır. Çalışma, nitel bir araştırma yaklaşımı

50

olup aynı zamanda bir vaka incelemesidir. Çalışmada Hipotetik Tümdengelim metodolojisi benimsenmiştir. Bu yönteme göre gözlem üzerinden bir teori kurulur, teori geliştirilerek hipotez seviyesine yükseltilir. Hipotez çeşitli yöntemlerle sınanır ve sonuç olarak bir sentez elde edilir.

Şekil 3. 1. Hipotetik tümdengelim yöntemi

Bu çalışmada elde edilen sentez bir maliyet kontrol modelidir. Çalışmada vaka incelemesi olarak seçilen AVM yapım işi projesi üzerinden gözlem yapılmış ve gözlem sonucu inşaat projelerinde kullanılmak üzere bir maliyet kontrol modeli teorisi geliştirilmiştir. Bu teori, literatür taraması ile zenginleştirilmiş ve bir hipoteze dönüştürülmüştür. AVM projesi yapım aşamasında iken, tasarlanan model bu projeye uygulanmış ve bu sayede sınanmış; eksikleri ve kusurları giderilmiştir. Proje tamamlandığında elde edilen sentez, test edilmiş ve başarılı sonuçlar vermiş bir maliyet kontrol modeli olarak akademiye ve sektöre önerilmiştir.

51