• Sonuç bulunamadı

2.3. Örgütsel Ortamda Biçimsel ve Doğal Gruplar

2.3.2. Doğal Gruplar

Örgütün biçimsel yanında her kiĢi yapması gereken Ģeyi tam olarak yapar ve yalnızca örgüt için gerekli olan istenen sonuçları üretir. Tıpkı bir makine gibi. Her bölüm iĢini yapar ve makine doğrusal olarak çalıĢır. Bununla birlikte, insanlar bir makinenin parçaları kadar basit değildir ve her zaman akılcı olmaları ve robotlar gibi çalıĢması beklenemez (BozkuĢ, 2014, s.3).

Örgütsel davranıĢın rasyonel olduğu ve kiĢilerin rasyonel etkileĢimlerinden oluĢtuğu varsayılmıĢtır. Ancak okullar sadece örgütsel amaçları değil aynı zamanda kendi hedeflerini gerçekleĢtirmek için çalıĢan grupları içeren doğal sistemlerle benzerlik taĢırlar. Bu nedenle, okul sistemleri eski sistemlerin bir bütünleĢmesi olarak düĢünülen açık sistemler perspektifi ile iliĢkilendirilmiĢtir (Hoy ve Miskel, 2005). Bu nedenle okulların biçimsel yapısına verilen önem kadar biçimsel olmayan/doğal yapısına ve okullardaki doğal gruplara da önem verilmelidir.

kaçınılmazdır. Hiçbir biçimsel yapı, örgütteki insan iliĢkileri ve iletiĢimini sadece biçimsel yollarla kontrol etme ve yönetme gücüne sahip değildir (Scott, l992, s.55).

Bireyler görev yerlerinin ve biçimsel görevlerinin birbirleriyle iliĢki kurmalarına imkan vermesi sonucunda doğal grup iliĢkileri geliĢtirirler. Ġnsanın doğasında baĢkalarıyla iĢ dıĢı iliĢkiler geliĢtirmek, sevgi ve takdir edilmek eğilimi vardır. Biçimsel görevler sayesinde biraraya gelen çalıĢanlar örgütün biçimsel yapısından karĢılanamayan ihtiyaçlarını üyesi oldukları doğal gruplardan karĢılarlar (Eren, 2017, s.120).

Biçimsel örgüt yapısı, raporlama veya yetki iliĢkisine dayanırken biçimsel olmayan yapı; iletiĢim, güven, bilgi paylaĢımı, arkadaĢlık gibi çok sayıda sosyal iliĢkilere dayanır. Ayrıca raporlama iliĢkisi yalnızca üstleri ve onların astlarını iliĢkilendirirken, biçimsel olmayan bağlar bir örgütün herhangi iki üyesi arasında var olabilir (Hunter, 2016, s.2).

Biçimsel örgütün içinde baĢlangıçta öngörülemeyecek biçimde ortaya çıkan doğal iliĢki yapılarının bir kısmı, örgüt için fonksiyonel olabileceği gibi, hedeften uzaklaĢtırıcı etki de yapabilirler (Scott, l992, s.18).

Biçimsel gruplarda yasalar, resmi kurallar ve kanunlarla çevrelenmiĢ iliĢkiler yaĢanmaktadır. Bu tür iliĢkide hiyerarĢi çok önemlidir. Örgütlerde biçimsel grup gerçeğinin yanında, bazen ona karĢı, bazen de baĢka nedenlere dayalı olarak ve çoğu kez dıĢarıdan örgütlenmeksizin kendiliğinden oluĢan doğal gruplar vardır. Bu gruplar, doğal iletiĢim kanallarının kullanılmasıyla iĢler ve geliĢir (Sabuncuoğlu ve Vergiliel Tüz, 2001).

McShane ve GL Now (2016, s.132) doğal grupların oluĢma sebebi olarak birincisi, insanların sosyal bir varlık olmalarından dolayı bir araya gelme eğilimde olduklarını söylerler, bunun kanıtı olarak da insanların sosyal iliĢkiler kurma ve sürdürmeye harcadıkları hatırı sayılır zaman ve çabayı gösterirler. Ġkincisi olarak bireylerin kendilerini sosyal bir gruba aidiyet üzerinden tanımlamalarıdır. bu nedenle özellikle baĢkaları tarafından beğenilen ve kendi değerlerimize yakın değerlere sahip gruplara katıldığımızı böylece benlik kavramımızı Ģekillendirip güçlendirdiğimizi söylerler. Üçüncü sebep, doğal gruplar bireylerin yalnız baĢlarına baĢaramayacakları amaçları gerçekleĢtirmek üzere oluĢmuĢlardır. Örneğin iĢgörenler bazen örgütsel

değiĢikliklere karĢı koymak için bir araya gelmektedir çünkü toplu çaba, bireysel dirençten çok daha etkilidir. Dördüncü sebep ise, doğal grup arkadaĢlıklarının varlık ve desteği bireyleri daha rahat hissettirir ve stresli durumlarla baĢa çıkmayı kolaylaĢtıran sosyal destek sağlar.

Biçimsel grupların biçimsel örgütle ussal bir iliĢkisi vardır. Birey, yeteneğini, deneyimini ve zamanını örgütün hizmetine sunar. Örgütte bireyin sunduğu hizmetin niteliğine, örgütün amaçlarının gerçekleĢtirilmesine göre bireye maddi olanaklar ve toplumsal statü gibi imkanlar sağlar. Ancak bireyin tüm gereksinimleri biçimsel yapıyla karĢılanamaz. Bu nedenle birey biçimsel olmayan, doğal grup arkadaĢlıklarında gereksinimlerini karĢılama yolunu arar (M. Aydın, 2000, s.34).

Doğal gruplar örgütsel amaçlara hizmet etmek için oluĢturulmamıĢ olsalar da örgütler ve çalıĢanlar üzerinde önemli etkileri vardır (McShane ve GL Now, 2016, s.180).

1. ÇalıĢanların stresini azaltır çünkü üyeler birbirine duygusal veya biliĢsel destek sağlar.

2. Doğal grupların stres azaltma özelliği iĢ doyumunu dolayısıyla örgütsel etkililiği artırır.

3. Doğal gruplar güven oluĢturmanın, bilgi paylaĢımının, iktidarın, etkinliğin ve çalıĢan memnuniyetinin önemli kaynakları olan sosyal ağların belkemiğidir.

4. Güçlü sosyal iliĢkilere sahip iĢ görenler daha güçlü ve etkili olma eğilimindedir çünkü bu iĢgörenler, diğerlerinden daha fazla bilgiye ve ayrıcalıklı muameleye sahip olup, karar vericiler için diğerlerinden daha görünür durumdadır.

5. Sosyal ağlar (doğal gruplar) ortak ilgi alanı, statü, uzmanlık, akrabalık veya fiziksel yakınlık etrafında oluĢur. Örneğin ortak eğitim geçmiĢine ve mesleki çıkarlara sahip iĢgörenlerin birbiriyle gruplaĢmaları daha olasıdır.

Geleneksel olarak yöneticiler, doğal grupları biçimsel örgüt ve yönetim açısından tehlikeli görmüĢlerdir. Doğal grup iliĢkileri biçimsel örgütün amaçlarının gerçekleĢmesi açısından engelleyici olarak algılanmıĢtır. bu her zaman geçerli değildir. Alan araĢtırmalarında doğal grupların biçimsel örgüte katkıda bulunduğu bulguları vardır (M. Aydın, 2000, s.39). Bunlardan bazıları;

1. Doğal grup normları üyeler üzerinde baskı oluĢtururlar ve bu baskılar genellikle iyi kaliteyi ve yüksek verimi vurguladığı için biçimsel örgüt amaçlarına katkıda bulunuyor demektir.

2. Doğal gruplar biçimsel örgütün amaçlarını desteklediğinde yöneticinin iĢi kolaylaĢır, iĢ görenleri yakından denetleme gereği duymayacağından daha fazla yetki devrinde bulunabilir.

3. Doğal gruplar, biçimsel örgüte ek iletiĢim kanalları sağlar. Söylenti geleneksel yöneticilerce zararlı bulunsa da bugün örgütsel etkililiğe katkı da bulunabileceği düĢünülmektedir. Söylenti biçimsel iletiĢim gibi belli yön ve kalıplara sahip değildir. Rastgele dağılır ve biçimsel iletiĢimden daha fazla enformasyon taĢır.

4. Doğal gruplar iĢgörenlere doyum ve kararlılık sağlar. Bireye bir gruba ait olma ve güven duygusu verir.

Doğal grupların örgütlere olumlu olduğu kadar olumsuz etkileri de vardır.

Alan uzmanları özellikle aĢağıdakiler üzerinde durmuĢlardır.

Değişime direnç: Doğal grupların iĢlevlerinden biri de ortak değerlerin korunmasıdır.

Bir değiĢim söz konusu olduğunda grup yaĢam tarzını koruma eğiliminde olacak ve üyelerin birbirinden aldığı güçle değiĢimin karĢısında duracaktır (Davis, 1984, s.366). Örneğin biçimsel örgüt için çok faydaları olacak bir değiĢiklik iĢ görenler için fazladan çalıĢma gerektiriyorsa doğal grup bu değiĢime direnç gösterecektir.

Sosyal aylaklık: Bireyler grup içinde çalıĢtıklarında bireysel çalıĢtıklarından daha az efor harcayabilirler. Özellikle grup kalabalıklaĢtığında fark edilmeyeceğini düĢünerek bunu yaparlar. Sosyal aylaklık iĢgörenlerin motivasyon düzeyleri ile de ilgilidir. Daha ilginç olan iĢlerde daha motive olduklarından sosyal aylaklık daha az gözlenir (McShane ve GL Now, 2016, s.135).

Rol çatışması: ĠĢgörenler hem kendi isteklerini hem biçimsel örgütün isteklerini karĢılamak isterler ancak bu ikisi sık sık çatıĢmaktadır. ĠĢgörenlerin yararına olan bir Ģey her zaman örgüt için yararlı olmayabilir. Biçimsel örgütü yönetenlerin doğal gruplarla ortak çıkarlar geliĢtirmesi, grup üyelerinin bu çıkarları benimsemesini sağlaması gerekir. Doğal grupların değerleri ile biçimsel örgütün değerleri ne kadar bütünleĢirse rol çatıĢması o kadar azalır (Davis, 1984, s.367).

Uyum: Bireyin davranıĢlarını, grup üyelerinin istek ya da beklentileri sonucu değiĢtirmesine uyma adı verilir. Uyma için öncelikle birey kendinden bekleneni anlamıĢ olması gerekir. Burada bireysel inanç ve değerlerde bir değiĢiklik değil

sergilenen davranıĢta değiĢiklik söz konusudur. Birey yanlıĢ olduğunu bilse dahi grup tarafından dıĢlanmamak için özdeĢleĢme davranıĢı göstermektedir. Bireyin uyma davranıĢı, grubun düĢünce ve değerlerinin doğru olduğuna inanması sonunda oluĢmuĢsa buna benimseme davranıĢı denir (Eren, 2017, s.117-118). ġu halde grubun beklentileri biçimsel örgüt yararına ise uyma davranıĢı örgüte yarar sağlarken, grup beklentileri biçimsel örgüt zararına ise uyma davranıĢı örgüte zarar verir. Örneğin bir grubun üyeleri çıtayı yükseltmemek için düĢük verimli çalıĢmak kararındaysa bunun yanlıĢ olduğunu düĢünen bir üye düĢüncesini belirtirse gruptan baskı göreceğini düĢünerek gruba uymaktadır.

Söylentiler: Daha önce olumlu yönünü ele aldığımız söylenti yanlıĢ enformasyon taĢıyabilir. Kimi zaman doğru mesaj taĢısa da genellikle yanlıĢtır. Üstelik söylenti haline gelen bir haberin kimin tarafından söylendiği, ya da ne kadarını kimin söylediği belirsizdir. Söylentinin en tehlikeli tarafı bu belirsizliğidir. Söylenti kanalıyla yayılan yanlıĢ bir haber düzeltilene kadar iĢgören motivasyonu bundan çok olumsuz etkilenebilir ve bu iĢleyiĢe yansıyabilir (Davis, 1984, s.379).

Tıpkı grup sınıflamalarında olduğu gibi doğal gruplarda alan uzmanlarınca sınıflara ayrılmıĢtır. Doğal grupları sınıflama konusunda araĢtırmacıların farklı yaklaĢımları mevcuttur. Örneğin Gibson ve arkadaĢları, doğal grupları "çıkar grupları" ve "arkadaş grupları" olarak iki farklı baĢlıkta ele almıĢtır. Çıkar grupları aynı emir komuta grubunda olmayan bireylerin karĢılıklı amaçlara ulaĢmak için iliĢkiye geçmeleriyle oluĢur. Bu gruplarda bireysel amaçlar söz konusudur. Arkadaş grupları ise grup üyelerinin sahip olduğu bir takım ortak özelliklerin (yaĢ, politik düĢünce, etnik köken vb. gibi) vesilesiyle oluĢur. Bu arkadaĢlık grupları, etkileĢimlerini ve iletiĢimlerini çoğu kez iĢ dıĢı faaliyetlerle sürdürürler (Gibson vd., 1991, s. 270).

M. Aydın (2000, s.32), doğal grupları üç ayrı Ģekilde tanımlamıĢtır. Birincisi biçimsel örgütün gerektirdiği iĢleri yürütmek için birarada bulunan iĢgörenlerin etkileĢimleri sonucu oluĢan "Doğal İş Grupları", ikincisi örgüt içindeki bilgi ve haberleri taĢımak için iletiĢim kanallarında gönüllü iletici olan iĢgörenlerden oluĢan

"Doğal İletişim Grupları" ve üçüncüsü örgütsel ortamda çalıĢma saatlerinde ya da baĢka ortamlarda çalıĢma saatleri dıĢında beraber olmaktan hoĢlanan bireylerden oluĢan "Doğal Arkadaşlık Grupları" dır.

Bir diğer doğal grup ayrımı, Dalton‟un, üç genel gruba ayırdığı dikey, yatay ve rastgele kliklerdir. Yatay klikler aynı düzeyde çalıĢan, yaklaĢık olarak aynı ücret, yetki ve sorumluluğa sahip örgüt üyelerinin sık haberleĢme ve iliĢkilerde bulunmalarıyla oluĢur. Ortak özellik ve benzerlikler arttıkça, gruplarda ortak çıkarlar, yardımlaĢma olanakları da artmakta yatay gruplaĢmalar oluĢmaktadır. Dikey klikler, aynı bölümde çalıĢan, farklı hiyerarĢik düzeydeki bireylerin görev nedeniyle sıkı iliĢki olanağı sağlaması ya da aynı bölümün benzer görevleri ve kültürü sebebiyle birbirinin dilinden anlama ve bu sayede ortaya çıkan sorunları iĢbirliği ile daha rahat çözebilme imkânı bulması halinde ortaya çıkmaktadır. Rastgele klikler ise değiĢik hiyerarĢik mevkilerden, farklı sınıf, bölüm ve fiziksel ortamlardan kiĢilerin oluĢturduğu kliklerdir. Ortak bazı özellikler bu kliklerin bir araya gelmesini sağlamıĢtır. HemĢehrilik, aynı okuldan mezun olma, aynı derneğe mensup olmak, duyguların benzerliği gibi örnekler, rastgele kliklere örnek verilebilir(Aksu, 1996;

Dalton, 1959; Eren,2017). Yatay, dikey ve rastgele kliklerin örgüt hiyerarĢisindeki durumu Şekil 2.1 de verilmiĢtir.

ġekil 2.1 Örgüt HiyerarĢisinde Yatay, Dikey ve Rastgele OluĢan Doğal GruplaĢmalar Kaynak: Eren (2017, s.120-122)'den uyarlanarak araĢtırmacı tarafından oluĢturulmuĢtur.

Dikey klikler

Yatay klikler Rastgele klikler

2.4. Biçimsel ve Doğal Grup ĠliĢkileri ile Örgütsel Sonuçlar Arasındaki