• Sonuç bulunamadı

Ülkelerin Kurumlar Vergisi Politikasına Etkisi

2.2. Çokuluslu Şirketlerin Mikro Vergi Planlamasının Ülkelerin Kurumlar Vergisi

2.2.2. Ülkelerin Kurumlar Vergisi Politikasına Etkisi

ifadeyle ÇUŞ’lar paravan şirket aracılığıyla vergi yüklerini minimize etmektedir (Duff, 2014:

3).

Yeniden Yapılandırma (Contract Manufacturing): Bu yöntem, yüksek vergi oranlarının uygulandığı ülkedeki firmalar ile şirketler arasında kâr marjını içeren bir sözleşme imzalayarak, düşük oranlı vergi uygulayan ülkelere ürün satışını gerçekleştirerek vergi miktarlarını azaltmaktadırlar (Çölgezen, 2010: 65).

Vergi cennetleri (Tax Havens): Çok düşük vergi oranlarına ve vergiyle ilgili çeşitli avantajlar sağlayarak yabancı yatırımcıları teşvik edecek şekilde düzenlenen veya artan uluslararası rekabet şartlarında bireylere ve şirketlere vergiden kaçınmak için çeşitli olanaklar tanıyan yerler olarak tanımlanmaktadır (Öztürk ve Ülger, 2016: 238).

OECD (1998)’ye göre, bir yerin vergi cenneti olabilmesinde 4 faktör bulunmaktadır.

Bunlar;

• Vergilerin olmadığı veya sadece nominal vergilerin olduğu yerler,

• Efektif bilgi alışverişinin olmaması,

• Şeffaflığın olmaması,

• Faaliyette bulunma gerekliliğinin olmamasıdır.

Yabancı sermayenin vergi cennetlerine olan ülkelere gitmesinin temelde iki nedeni bulunmaktadır. Bunlardan ilki, vergi cennetleri olan bu ülkelerde gelirlerin üzerinden herhangi bir vergi alınmaması veya çok düşük oranda bir vergi alınmasıdır. Diğer bir ifadeyle yabancı sermayenin şimdi ve gelecekte vergi ile ilgili döviz kısıtlamalarından kaçınmaktır. İkincisi ise bu ülkelerde sermayenin önünde engel teşkil edecek çeşitli yaptırımların bulunmadığından, yabancı sermaye için bir sığınma merkezidir (Yetkiner, 2001: 1).

yarış ortaya çıkmıştır. Bu, Batı Avrupa Ülkelerinde ve Sovyetlerin dağılmasıyla beraber ortaya çıkan Doğu Avrupa ülkelerinin de katılması, kurumlar vergisi oranlarında büyük düşüşlere yol açtırmıştır. Diğer bir ifadeyle ülkeler dibe doğru yarışın içine sokmuştur. Örneğin Batı Avrupa'da 1995'te kurumlar vergisi oranı %38 iken 2008 yılında bu oran %28'e düşmüştür.

Aynı şekilde Doğu Avrupa ülkelerinde 1995'te kurumlar vergisi oranı %32'iken 2008'de %18'in altına düşmüştür. Bu düşüşler ÇUŞ’ların gelirlerini daha özgürce değiştirmesine neden olarak, genel kurumlar vergisi yükünü daha da azaltmaktadır (Piatkowski ve Jarmuzek, 2008: 3-6).

Ayrıca ülkelerde meydana gelen bu dibe doğru yarışın aşırı bir biçimi olan sıfır veya çok düşük kurumlar vergisi oranları uygulayan vergi cenneti bölgeleri de ortaya çıkmıştır. Vergi cenneti olan ülkeler, ÇUŞ’ların herhangi bir gelirinden vergi almayarak kendi ülkelerini cazip hale getirmektedir.

Aşağıda tablo 2.8’de vergi teşvikleri, kar payları ve sermayenin vergilendirilmesi gibi çeşitli unsurları içeren Vergi Çekiciliği Endeksi5 gösterilmektedir.

Tablo 2.8 Gelişen Ülkelerde 2008-2018 Yılları Arası Vergi Çekiciliği Endeksi

Ülkeler/Yıllar 2008 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Belarus 0,34 0,39 0,39 0,37 0,32 0,33 0,32 0,33 0,33 0,33

Çin 0,30 0,27 0,28 0,28 0,27 0,26 0,26 0,26 0,26 0,26

Hırvatistan 0,40 0,40 0,40 0,40 0,38 0,43 0,43 0,43 0,45 0,45 Hindistan 0,38 0,36 0,37 0,39 0,40 0,37 0,37 0,39 0,43 0,38 Karadağ 0,49 0,46 0,46 0,46 0,46 0,46 0,46 0,46 0,46 0,47 Kazakistan 0,26 0,31 0,32 0,31 0,31 0,36 0,36 0,39 0,39 0,39 Kuzey

Makedonya 0,52 0,54 0,54 0,49 0,49 0,49 0,39 0,39 0,39 0,35 Macaristan 0,54 0,56 0,55 0,55 0,56 0,56 0,51 0,51 0,53 0,53 Polonya 0,42 0,42 0,40 0,40 0,40 0,40 0,35 0,35 0,35 0,35 Romanya 0,42 0,47 0,47 0,47 0,47 0,49 0,49 0,51 0,51 0,44 Rusya 0,37 0,41 0,41 0,44 0,43 0,43 0,36 0,36 0,38 0,39 Sırbistan 0,35 0,32 0,33 0,33 0,29 0,29 0,29 0,29 0,30 0,30 Türkiye 0,32 0,35 0,33 0,33 0,33 0,33 0,34 0,35 0,35 0,35 Ukrayna 0,33 0,39 0,38 0,38 0,38 0,39 0,33 0,34 0,34 0,34 Kaynak: tax-index.org

Tablo 2.8’de Arnavutluk, Azerbaycan, Bosna Hersek, Bulgaristan, Kosova, Kırgızistan, Moğolistan, Moldova, Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan’a ait veriler bulunmamaktadır.

2008 ve 2018 yılları arasında verilen ülkelerde vergi politikalarının kullanılması neticesinde

5 Vergi çekiciliği endeksi, şirketler için ülkelerdeki vergi ortamının çekiciliğini ölçmektedir. Endeks 0 ile 1 arasında değişmektedir. Değerler 0’a yaklaştıkça şirketler için daha az vergi çekiciliğini göstermekteyken, 1’e yaklaştıkça daha yüksek vergi çekiciliğini göstermektedir. Endeks, eşit ağırlığa sahip gelir vergisi oranları, kurumlar vergisi oranları, sermayenin ve kar paylarının vergilendirilmesi gibi 20 bileşenden oluşmaktadır.

yatırımları cazip kılan ve şirketler için en yüksek vergi çekiciliğine sahip olan ülke Macaristan (0,53)’dır. Ayrıca bu yıllar arasında Kazakistan’da %33,3’lük bir iyileşme meydana gelmekte iken Kuzey Makedonya’da %33,6’lık bir kötüleşme meydana gelmektedir.

Gelişen ülkeler ÇUŞ’lar için kurumlar vergisi oranlarında bir indirimle kalmayıp çeşitli teşvikler de sağlayarak kendi ülkelerini cazip hale getirmeye çalışmışlardır. Önceki kısımlarda (2.2.2.1) verilen tablo 2.3’te ülkelerin verdiği kurumlar vergisi teşvikleri ve diğer vergi teşvikleri bir arada gösterilmektedir. Fakat aşağıdaki tablo 11’de sadece kurumlar vergisi teşvikleri bulunmaktadır. Bu teşvikler özetle, ÇUŞ’ların gelirlerini minimum düzeyde veya hiçbir vergiye tabi tutmadan ülkelerine getirmeye çalışmaktadır.

Tablo 2.9’da ülkelerin sunmuş oldugu kurumlar vergisi teşvikleri gösterilmektedir.

Tablo 2.9 Kurumlar Vergisi Teşvikleri

Vergi Teşvik Türü Tanım

Vergi Tatilleri Gelişmekte olan ülkeler nitelikli “yeni kurulan firmaların”, yatırımı teşvik etmek amacıyla belirli bir süre (örn. 5 yıl) için kurumlar vergisi ödememesidir.

Tercihli Kurumlar Vergisi Oranları Uygulamaları

Gelişen ülkelerdeki nitelikli projeleri kurumlar vergisinden muaf tutmak yerine, tercihli kurumlar vergisi oranları uygulanmaktadır. Nitelikli yatırım projeleri diğer projelere göre daha uygun kurumlar vergisi oranı uygulanmaktadır.

Yasal Kurumlar Vergisi Oranı İndirimi

Hem gelişmekte olan hem de gelişmiş ülkeler tarafından kullanılmaktadır. Nitelikli gelir üzerinden azaltılmış (yasal) bir kurumlar vergisi oranıdır. Oran indirimi geniş tabanlı olabilir, tüm yerli ve yabancı kaynaklı gelirler için geçerli olabilmektedir.

Vergi Cennetleri Vergiden arındırılmış alanlar veya bölgeler oluşturmayı hedefler. Bir ülkenin veya bölgenin diğer ülke veya bölgeye kıyasla gelir unsurlarının tümüne veya bazılarına düşük oranlı veya sıfır oranlı bir vergi uygulamasıdır.

Yatırım İndirimleri Sermaye edinmenin etkin fiyatını düşüren özel vergi hükümleridir. Diğer bir ifadeyle vergilendirilebilir gelire karşı (azaltıcı) özel/arttırılmış indirimlerdir.

Yatırım Vergisi Kredileri

Vergi öncesi karın bir kısmı gelecekte yapılacak yatırım harcamaları için bir fon olarak tutulmasıdır.

Finansman Teşvikleri Bir firmanın hisseleri üzerinde sunması gereken gerekli getiri oranını düşürmektedir.

Her biri bir firmanın sermaye maliyetini (ıskonto oranı) düşürmeyi amaçlamaktadır.

Hızlandırılmış Amortisman Uygulamaları

Amortismana tabi varlıkların iktisadi ömürleri süresince uğrayacakları değer kayıplarının başlangıçta daha büyük oranlarda, daha sonraları ise giderek azalan oranlarda gider olarak indirilmesini öngörür

İhracat İşleme Bölgeleri

İhracat işleme bölgeleri dünyanın pek çok yerinde (özellikle gelişmekte olan ülkelerde) ihracatı ve seçilen bazı emek yoğun endüstrileri teşvik etmek amacıyla oluşturulan bölgelerdir.

Kaynak: (Tekin, 2006:307; Yıldıran vd, 2008: 5; OECD,2001: 25-28).

Ülkelerin kurumlar vergisi teşviklerinin vermesindeki temel amaç ÇUŞ’ların üzerindeki efektif vergi yükünü azaltmaktır. Ayrıca birbirleriyle yarış içerisinde olan ülkelerde patent

kutusu (fikri mülkiyet kutusu) rejimi yaygınlaşmıştır. Bunlar, patentlerden veya diğer fikri haklardan elde edilen gelirin lehte muamele edilmesini içermektedir. Politika yapıcılar, bu tür gelirlerin özellikle sınır ötesi hareketli olduğunu kabul ederek, patentlerden ve diğer fikri haklardan elde edilen gelirleri kendi yetki alanlarına çekmekle giderek daha fazla ilgilenmektedir. ÇUŞ’ların bağlı kuruluşlarından hangisinin fikri mülkiyete sahip olduğuna karar verirken vergi farklılıklarına oldukça duyarlı olduğunu görülmektedir. Böylece ülkeler, daha düşük vergi oranları uygulayarak önemli fikri mülkiyet haklarını da ülkelerine çekmektedir (Desai ve Dharmapala 2018: 256).

Çoğu gelişmekte olan ülkenin farklı sektörler için farklı kurumlar vergisi oranları mevcuttur. Bunlar genellikle, kaynakların tahsisinde hükümetin rolünün daha önemli olduğu dönemden kalmaktadır. Gelir tahsilatında veya gelir dağılımında herhangi bir iyileşme sağlamadan piyasa mekanizmasını bozmakta ve yönetim ve uyum maliyetlerini arttırmaktadır.

ÇUŞ’ların benimsedikleri mikro vergi planlamaları sonucunda ülkelerin bunları kaldırmasına ya da vergileri sadeleştirmesine yol açmıştır (Heady, 2002: 8).

Sonuç olarak ÇUŞ’lar, ülkelerin kurumlar vergisi oranlarında bir indirim yapması için çok çaba sarf etmişlerdir ve bunda başarılı olmuşlardır. Ülkelerin kurumlar vergisi oranlarında yaptıkları indirim ve çeşitli kurumlar vergisi teşvikleri sağlaması ülkelere ÇUŞ’ları çekmiştir.

Ancak bunun sonucunda ülkelerin vergi gelirlerinde de bir azalmaya yol açarak mali bozulmalara neden olmuştur. Ayrıca ülkeleri vergi gelirlerindeki azalmaları telafi edebilmesi için dolaylı vergilerin oranlarını arttırmak zorunda bırakmıştır.

Bir sonraki kısımda küresel vergi rekabetinin oluşması ve kurumlar vergisi oranlarındaki rekabet ele alınacaktır

2.3. Küresel Vergi Rekabetinin Oluşması ve Kurumlar Vergisi Oranlarındaki Rekabet