XVIII. YÜZYILIN SONLARINDA KAFKASYA'DA MEYDANA GELEN SINIR İHLALLERİ ÜZERİNE BİR BELGE DEĞERLENDİRMESİ
Yrd. Doç. Dr. Zübeyde GÜNEŞ YAĞCI* ÖZET
Osmanlı Devleti'nin Kafkasya'da Rusya ile olan mücadelesinde Kafkas kabilelerinin önemli yeri vardır. Genel olarak Osmanlı tebaası kabul edilen kabileler Rusya'ya karşı Osmanlı Devleti'nin yanında yer almışlardır. Fakat bazen Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan anlaşmalara muhalif hareket ederek, Rus topraklarına saldırı düzenlemişlerdir. Bu gibi durumlarda Rusya zararın Osmanlı Devleti tarafından tazmini yoluna gitmiştir.
Anahtar Kelimeler: Rusya, Osmanlı Devleti, Kafkasya.
AN ASSESSMENT OF A DOCUMENT ON THE BORDER VIOLATION IN CAUCASIA IN THE LATE 1 8T H CENTURY
ABSTRACT
Caucasian tribes played an important role in the rivalries between Ottoman Empire and Russia over Caucasia. In general, the tribes which are considered as Ottoman subjects supported the Ottomans against Russians. However, these tribes sometimes opposed to the agreements between Ottoman Empire and Russia by attacking the territories near to the border. In such circumstances, Russia made enquires for the compensation of the damages that are made to the Russians.
Key Words: Russia, Ottoman State, Caucasia.
1768-1774 yılları arasında vuku bulan Osmanlı-Rus Savaşı sonunda Osmanlı Devleti için ağır şartlar içeren Küçük Kaynarca Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmaya göre Kafkasya'da Kuban nehrinin güneyinde kalan
bölge, Osmanlı toprağı, burada tavattun eden Çerkeş ve Abaza kabileleri de Osmanlı teb'ası sayılmışlardır. Çerkeş ve Abaza kabileleri de antlaşmanın hemen ardmdan Osmanlı Devleti'ne başvurarak Devletin bendesi ve teba'sı olarak kabul edilmelerini istemişlerdir. Gerektiğinde Rusya'ya karşı Osmanlı Devleti'nin yanmda yer alacaklar ve savaşacaklardır. Bundan böyle Rusya, kabileler için mücadele edilmesi gereken tabii düşmandır.
Rusya, Küçük Kaynarca Antlaşmasın'a bir madde konmasını sağlayarak smır ihlalleri durumunda, tayin edilecek kişilerin hakemliğinde zarar ve ziyanın tespit edilmesi gereği üzerinde durmuştur. Tabii ki zarar ve ziyanm tespitinden sonra yapılacak iş, zararın karşılanması olacaktır. Bu suretle ortaya çıkabilecek antlaşmayı bozma çabaları engellenmiş olacaktır1.
Osmanlı Devleti,bu neviden bir maddeyi 1739 yılında imzalanan Belgrat Antlaşmasm'a konulmasını sağlamıştı. Bu antlaşmaya göre; Rusya'ya bağlı Kazak, Kalmuk gibi kabileler Osmanlı Devleti topraklarma saldırdıkları takdirde Rusya saldırganları cezalandıracak ve saldırıları önlemek için gerekli tedbirleri alacaktı2. Çünkü Rusya, bu tarihe kadar Kazakların kendi idaresi dışmda
olduklarını ve yaptıkların hareketlerden sorumlu olmadıklarını iddia etmekteydi. Meselâ 1559'da Kazaklar Azak kalesine saldırmışlar, Rus Çarı İvan da
1 Küçük Kaynarca Antlaşmasının 15. maddesi: İki Devletin sınırları belirlenip
sınırlandıkları kural gereğince, iki taraf uyruklarına tartışmayı gerektirecek ve büyük kavgaya yol açacak bir şey olamadığı her ne kadar söz konusu etmekten uzak değilse de, beklenmedik, umulmadık nedenlerle ortay çıkması olasılığı bulunan zarar ve ziyan nedenlerinin giderilmesine, iki devlet, birlikte karar vermişlerdir. Bu tür nesnelerin ortaya çıkışında sınır başında olan hakim, ortaya çıkan maddeyi denetlesin veya özel olarak bu iş için atanan görevli kişiler eliyle (uzlaşmazlık nedenleri) araştırılsın. Bu gibi görevliler, işi gereği gibi teftiş ettikten sonra, konuyu uzatmadan hakkı olan kişinin hakkını alıversinler. Pekiştirilen dostluk ve düzenlik ilişkileri, bu tür şeylerin ortaya çıkması ile asla bozulmasın. Mustafa Nuri Paşa, Netayic'ül-Vukuat Kurumları ve Örgütleriyle Osmanlı Tarihi, (1987) Sadeleştiren: Neşet Çağatay, III, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, s. 79.
2 Cemal Gökçe, (1979) Kafkasya ve Osmanlı İmparatorluğu'nun Kafkasya Siyaseti,
Kazakların Rusya'ya bağlı olmadıklarını ileri sürerek olayın sorumluluğunu kabul etmemişti3.
Rusya, 1787-1792 savaşında doğu sınırında belirli bir toprak elde edememiştir. Ancak savaş sonunda imzalanan Yaş Antlaşması gereğince Kafkas kabilelerinin Rus topraklarına akın yapmalarını önlemek için Rusya Osmanlı Devleti'nin kefaletini sağlamıştır. Osmanlı Devleti, Kafkasya'daki kabilelerin Rusya'ya yapacakları akınlarını önlemeye çalışacak, önleyemediği durumda ise zararı tazmin edecektir. Kabileler kendilerini Küçük Kaynarca ve özellikle de Yaş Antlaşmasm'a bağlı saymamışlar ve Rusya'ya karşı yaptıkları akınlara devam etmişlerdir. Özellikle İmam Mansur'un45 Kafkasya'da başlattığı müridizm
hareketine bağlı olarak, Rusya'ya karşı mücadelelerini sürdürmüşlerdir. Osmanlı Devleti, bir taraftan kabileleri itaat altına almaya çalışırken, diğer taraftan da Rus topraklarında verdikleri zararı tazmin etmeye çalışmaktaydı6.
Rusya'nın Kuban boylarına kadar inmesi üzerine Çerkeş ve Abaza kabileleri ele geçirdikleri ilk fırsatta Rus topraklarına saldırmışlardır. Rus generali Suvorov'un katliamından kaçan Soğucak Muhafızı Ferah Ali Paşa
3 Akdes Nimet Kurat, (1966) Türkiye ve İdil Boyu, Ankara, s. 55; Halil İnalcık, (1948)
"Osmanlı-Rus Rekabetinin Menşei ve Don-Volga Kanal Teşebbüsü", Belleten, XII/46, s. 362.
4 İmam Mansur, aslen Çeçen olup, 1795 yılından itibaren Rusya'ya karşı faaliyetlerine
başlamış ve bütün Kafkas kabilelerini cihada davet etmiştir. Rusya'ya karşı cihadın farz olduğunu, Allah'ın bu iş için kendisini görevlendirdiğini beyannameler dağıtmak suretiyle yaymaya çalışmıştır. 1791 Rusların Anapa'yı işgali sırasında Ruslar tarafından esir edilmiştir. 1795 yılına yani ölümüne kadar Rusya'da esir olarak kalmıştır. Onunla başlayan ve Kafkasya Müridizmi adı verilen Kafkas kabilelerinin Rusya'ya karşı mücadeleleri Şeyh Şamil ile geçici de olsa son bulmuştur. Geniş bilgi için bakınız: John F. Baddeley, (1995) Rusların Kafkasya'yı İstilası ve Şeyh Şamil, s.72 vd. ; Paul B. Henze, (1985), Kafkas'larda Ateş ve Kılıç: XIX. Yüzyıl Kafkasya Dağ Köylülerinin Direnişi, Çeviren: Akın Kösetorunu, Ankara;.Wassan Giray Jabağı, (1967), Kafkas-Rus Mücadelesi, Ankara.; Muhammed Tahir'ül-Karakhi, (1987), İmam Şamil'in Gazavatı, Hazırlayan: Tarık Cemal Kutlu, İstanbul.
5 Cemal Gökçe, (1979), Aynı eser., s. 171.
6 Bu neviden olayalr için bakınız: Jean-Louıs mattei, (1994), "Kırım ve Kafaksya'da
Osmanlı Nüfuzunun Gerilemsi ve Ruslara Karşı Kafkas Kabilelerinin Direniş Girişimleri (1792), Toplumsal Tarih, 1/6, İstanbul, s. 40-47.
tarafından Çerkeş bölgesine yerleştirilen Nogay Tatarları7 da bu saldırılara
katılmışlardır. Nogaylar'ın 1783 yılından itibaren Rus topraklarına akınlar yapıldığını görüyoruz. Nihayetinde Rus sınır komutanı İvan Leşkeviç 14 Haziran
1785'de Ferah Ali Paşaya yazdığı bir yazıda Çerkeslerin ve Nögay Tatarlarının sınırı geçerek Rus topraklarma saldırdıklarını bildirmiştir. İvan Leşkeviç, olayı bildirmekle kalmamış, yağma edilen eşyaların ve hayvanların ruble olarak karşılıklarını tespit etmiştir. Liste halinde düzenlediği zarar ve ziyanm bir an önce tazmin edilmesi için Soğucak Muhafızı Ferah Ali Paşa'ya başvurmuş ve gereğinin yapılmasının Küçük Kaynarca Antlaşması'mn şartlarından olduğunu da belirtmiştir8.
Rus Komutanın bildirdiğinin aksine sadece kabileler sınır ihlalinde bulunmamışlardır. 12 Ağustos 1783 tarihli bir belgeye göre Rus askerleri Kuban nehrinin güneyine geçmişler, Lapa nehri havalisinde yaşayan kabilelere saldırmışlardır. Kabilelerin eşyalarını gasp etmişler ve bu arada birkaç kişiyi de öldürmüşlerdir9. Bu olaydan kısa bir süre sonra 12 Ekim 1783'de Rus askerleri
yine sınırı geçerek Çerkeş kabilelerinden Hatukay ve Jana kabilelerine gece baskını düzenlemişlerdir. Baskmda sadece mal gasbmda bulunmamışlar, bir çok kişiyi de öldürmüşlerdir10. Tarihi belli olmamakla birlikte yedi-sekiz yüz Rus
askeri sınır ihlalinde bulunarak Çerkeş Kabilelerinden Besni, Timurköy arazilerine girmişlerdir. Ferah Ali Paşa merkeze gönderdiği yazılarda Rusların kabilelere verdikleri zararları bildirmiştir.
Olayların peyderpey devam etmesi üzerine Çerkeş ve Abaza kabileleri ileri gelenleri Soğucak Muhafızı Ferah Ali Paşa'dan yardım istemişlerdir. Tabiisi oldukları Osmanlı Devleti'nin kendilerini Rus saldırılarından korumalarını talep
7 Nogay Tatarları Altınordu Devletin'de bir aşiret konfederasyonu teşkil etmişlerdir.
Kafkasların kuzeyinde Astrahan ile Azak arasında göçebe olarak yaşıyorlardı. 1556'da Astrahan'ın Ruslar tarafından işgali üzerine Kırım Hanlığı'na bağlandılar. Bu dönemde çeşitli guruplara ayrıldılar. Bu guruplar şunlardır: Kuban(Azak) Kırgız, Yediçkul Canboyluk Bucak ve Yedisan Nogayları. Geniş bilgi için bakınız: Alan W. Fisher, "Rusya'nın Kırımı İlhakı 1772-1782", Emel, Çeviren: Refhan Dedeoğlu, XII/74, s. 17 vd.
8 BOA, HH,Nr. 1353 9 BOA, HHNr. 1302, ,0BOA,HH,Nr. 1282
etmişlerdir. Aksi takdirde Rus topraklarma akına devam edeceklerini bildirmişlerdir11. Soğucak Muhafızı Ferah Ali Paşa kabilelerin Küçük Kaynarca
Antlaşmasın'a aykırı hareket etmelerini önlemeye çalışmış, bu meyanda kabile ileri gelenlerine hediyeler vermeye gayret etmiştir. Diğer taraftan durumu merkeze bildirmeyi ihmal etmemiştir. Bunun üzerine İstanbul'dan Ferah Ali Paşa'ya Kabilelerin Rusya'ya karşı sınırda yaptıkları akınların önlenmesi yolunda emirler gönderilmiş ve bu konuda gerekli tedbirleri alması istenmiştir. 12.
Osmanlı Devleti, Rusya ile yapılan antlaşmalarla resmen de olsa Osmanlı teb'ası olarak kabul edilen kabileleri Rusya'ya karşı hiçbir zaman tam anlamıyla sınırlayamamıştır. Kabileler çoğu zaman kendilerini Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan anlaşmalara bağlı saymamışlardır. Tabii ki Rusya'nın faaliyetlerini unutmamak gerekir. Kimi zaman kabilelere saldıran Rusya, böylece kabilelerin kendi topraklarına saldırı düzenlemesi için onları kışkırtmıştır. Osmanlı Devleti, kabilelerin Kuban nehrini geçerek Rus topraklarında çapul ve yağma yapmalarını önlemek içi Anapa muhafızlarını devamlı surette uyarmak durumunda kalmıştır. Anapa muhafızları bu durumu göz önünde bulundurarak, bazen kabileleri ikaz etmişler, bazen de kabilelerin beylerinden rehineler almak suretiyle sınır olaylarını önlemeye çalışmışlardır. Ancak bu konuda başarılı olunduğunu söylemek pek doğru olmayacaktır. Bunu üzerine Rus subayları doğrudan İstanbul'a başvurmaya başlamışlardır13. Hatta Osmanlı Devleti kimi
zaman Kafkas kabilelerini yanına çekmek kimi zaman da Antlaşmaların bozulmasını önlemek için kabilelerin ileri gelenlerine ve Dağıstan hanlarına hediyeler göndermişleridir14. Bu durumun Osmanlı Devleti'ne özellikle 1792 Yaş
1 Ali Arslan, (1992)"Rusya'nın Kırım ve Gürcistan'ı İlhakından Sonra Osmanlı
Devleti'nin Çerkeş kabileleri ile Münâsebetleri (1784-1829)", Kafkas Araştırmaları I, İstanbul, s. 49.
12 BOA, A.DVN.KRM Nr. 3/29 (1199), HH. Nr. 1300 (tarihsiz) 13 Ali Arslan, "a.g.m", s. 49.
14 Sema Işıktan, ( 1992), " 1787-1792 Osmanlı-Rus Harbi Sırasında ve Sonrasında
Osmanlı Devleti'nin Dağıstan Hanları ile Münasebetleri", Kafkas Araştırmaları I, İstanbul, s. 34-44.
Zübeyde Güneş Yağcı, (1998), Ferah Ali Paşa'nın Soğucak Muhafızlığı (1781-1785), Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü basılamamış Doktora Tezi, Samsun, s. 103 vd.
Antlaşması'ndan sonra zararı olmuş ve Devlet, Rusya'ya yüklü tazminatlar ödemek zorunda kalmıştır15. Bütün bunlara rağmen Çerkeslerle Ruslar arasındaki
mücadeleler uzun yıllar devam etmiştir ve bu neviden olaylarm sonu gelmemiştir16.
TAKRİRÂT BEYÂNINDADIR
Bir vakt Yedickle Uzun Ali Mirza beher dürlü hırsız adamlarıyla mâh-ı ağustosunun üçünde ve dörtünde ve beşinde gelüp Eğin(?) Kal'asimn etrafın çapun eylediklerinde mezkur Mirza bir niceler garet edüp ba'dehû asker adamlarının ekmek bişirmekiçün kamışka ve sair hidmetlere levazım olur deyü otlakda olan ve çevlikde otlakda olan Rusya adamlarının hayvanâtların ve balık batağının bir mikdar akçe ve nice ruble mikdarmda alınan eşyalar garet olunmuştur. Ve kaldı ki bin yüz doksan yedi senesinde mâh-ı 'ağustosun onaltmcı günüde nehr-i eğin(?) kurbunde Kirman'in kargalı köyünde Laziri Güznesav(?) nam kazağı kendüleriyle götürmüştür.
Gene mâh-ı 'ağustosun yirmi üçüncü gün Uzun Ali Mirza Yedickle ve Canboyluk zorbalarıyla mezkur Eğin(?) Kal'asının etraflarında olkadar hayvanât ve adamlar zabt olunmuştur. Hesaba gelmez.
Ba'dehû Bayan Nzizavaskov nâm Polnik(?) onuncu yamakının otlakda olan mir-i atlarıyla zabt olunan Kapral Mihaylov Estelarav ve soldat İvan bin Kolkav(?), Konstantin bin Carinkev(?), İvan bin Dolki,gene bayan Botıraski Polnik, Meyketı(?) bin Laşenkev Garaizınun Turak soldat Potporaporçik tersi bin Videkav, Kapral Timfı bin Laftav, Mihaylov bin Çorbanav, David bin Eksenev, Aleksi bin Çopanikev, Kirmaninin menzil kazaklarından Pervatoraski köyünün Nikifir bin Bukine, Salavaşki köyünün İvan bin Gezinski, Lun bin Lişeş, gene Tebenaski köyünün Bakev bin Arakev, Tayta bin Razaliv, Lusaniski köyünün Denis bin Yakura, Lavaninaski köyünün Darfı bin Salaveyev, Bohaniaski köyden
1 Bu konuda geniş bilgi için bakınız: Cemal Gökçe, (1972), "1787-1806 Yılları Arasında
Cereyan Eden Siyasi Olaylar", İÜEF Tarih Dergisi, S. 26, İstanbul, s. 1-66.
Enderi bin Federev Astıra Avhavaski köyden Enderi Larlav Yerasima bin Bendirav.
Defter-i Hayvanât ve Eşyalar Beyânındadır.
Ekmekçi başı nâm Ermeninin Uzun Ali Mirza ve şâir zorbalanyla sirka iden yedi yüz altmış sekiz koyun ve beher koyun kıymetleri birer rubledendir
Kara tavar onaltı sığrı kıymetleri altışar rubleden On öküz kıymetleri dokuzar rubleden
Beş re'es kıymetleri onbeşer rubleden
Arabadan alınan beher dürlü emval ve urba kıymetleri
Ma' yekûn
(sayfa 3) Defter-i Hayvanât ve Eşyalar Beyânındadır
Mezkur Eğin(?) Kal'ası yakınında otlakdan Uzun Ali Mirza ve şâir zorbalar neferleriyle topçularının tob atlarından doksan altı re's garet eylediler kıymetleri on sekiz rubleden
Araba atları yetmiş re's at kıymetleri on beşer rubleden Orta atlarından otuz re's at on altışar rubleden
Mezkûr tobçularının zâbitânı Akiseri'nin yılkısı elli sekiz re's at kıymetleri
Ma' yekûn
Garnizonun-u Turak soldatının zâbitânı Poraporçık David oğlunun araba atlarından beş re's at kıymetleri onbeşer rubleden
Gene orta atları yirmi re's kıymetleri onbeşer rubleden Karakorya Poraporçıknın altı sığır kıymetleri dokuzar rubleden Ruble Beyânındadır 768 96 95 175 11 1144 Ruble Beyânındadır 1728 1050 480 1160 4818 75 300 54 Kapik Beyânındadır Kapik Beyânındadır
Elli koyun kıymetleri birer rubleden
Ma' yekûn
Gene Poraporçık Mikin(?) oğlunun dört re's at kıymetleri yirmi beşer rubleden
Dört öküz kıymetleri on beşer rubleden Altı sığır kıymetleri onar rubleden
Ma' yekûn
Kirman Polkonik Pantali oğlunun Polkonik Kazaklarının otlakda olan yüz yirmi re's atları Uzun Ali Mirza neferleriyle garet idüb getürmüşdür. kıymetleri yirmi beşer rubleden
Eğin(?) Kal'asında Kirmanın menzil Kazaklarından seksen beş re's atlarını Uzun Ali Mirza neferleriyle garet idüb götürmüşdür. kıymetleri onbeşer rubleden
Bayan Polkonik Potporotçik(?) Alapak(?) oğlunun otlakda olan mezkûr Uzun Ali Mirza neferleriyle altı re's at garet eyledi, kıymetleri yirmi beşer rubleden
Tilmaşbaşı Eslemez bin Menglibay, Seman bin Baldir, İsa bin Osman, yankaviç Feylat bin Gözi nâm tilmaşlarının mezkûr Uzun Ali Mirza neferleriyle otlakda olan on re's atlarını garet eyledi, kıymetleri yirmişer rubleden
Ma' yekûn
(sayfa 4) Defter-i Hayvanât ve şâir Eşya'1ar Kıymetleri
Beyânındadır
Kaçar bin Martorasi nâm Ermeninin altı yüz otuz beş koyun kıymetleri birer rubleden
Kevartan bin Keverker nâm Ermeninin altı yüz altı koyun kıymeti birer rubleden
Mezkur koyun ile Panos(?) bin Kevartan nâm oğlunu dusnak götürdüler 50 479 100 60 60 220 2400 1280 120 200 4105 Ruble Beyânındadır 635 636 Kapik Beyânındadır
Aspodor bin Ebram nâm Ermeninin yedi yüz seksen beş koyun kıymetleri birer rubleden
Kara tavar otuz kıymetleri dörter rubleden
Bunlar ile Babasi bin Babi nâm Ermeni hidmetkarı dusnak götürmüştür
Ma' yekûn
Nosfan bin Megasi(?) nâm Ermeninin iki at kıymetleri yirmi beşer rubleden
Serkisi bin Popaz nam Ermeninin dört öküz kıymetleri beşer rubleden bir tana bir ruble
Üç buzavla sığır kıymetleri beşer rubleden Otuz bir koyun kıymetleri birer rubleden
Ma' yekûn
Nosfan bin Serki nâm Ermeninin bundan mukaddem Yedickle meyk(?) kabilesine gider iken iki re's atını kıymetleri yirmi beşer rubleden
Bir kılıç kıymeti on beşer rubleden Ve kendüsü dahi bu ana dek dusnaktır
Melgun bin Mosfan nâm Ermeninin bin yirmi dokuz koyun kıymetleri birer rubleden
Bir at kıymeti on beş ruble Ma' yekûn
Babi bin Manile nâm Ermeninin Seksen Koyunu kıymetleri birer rubleden
Onas bin Torsi nâm Ermeninin bin yedi yüz koyun kıymetleri birer rubleden
Yedi yüz altmış beş ruble akçesini ve üç yüz seksen beş rublenin esbabını ahz
Ma' yekûn
Mağdosi bin Mavsos nâm Ermeninin yüz seksen koyun 785 120 905 50 21 30 31 970 50 15 1029 15 1109 80 1700 1130 2810
kıymetleri birer rubleden
On bir sığır kıymetleri altışar rubleden Bir at kıymetleri on beş ruble
Beher dürlü eşyalar kıymetleri beş ruble
Ma' yekûn
(Sayfa 5) Defter-i Hayvanât ve şâir Eşyalar Kıymetleri
Beyânındadır
Feder bin Esteyani nâm Ruminin bin elli koyun beher koyun kıymetleri birer rubleden
Bir öküz on üç ruble kıymetinde İki at kıymetleri on beşer rubleden
Ma' yekûn
Semyon bin İvan nâm Urminin hizmet ondokuz öküz kıymetleri onardan
Samuyli bin İvan nâm Ermeninin altı yüz koyun kıymetleri beher rubleden
Üç öküz kıymetleri dokuzar rubleden Üç araba altışar rubleden
Bir at kıymeti yirmi beş ruble
Ma' yekûn
Gene hizmetkar Edim canik bin Aspador nâm Ermeni dusnak idüb götürdüler
Panos bin Onas(?) Ermeninin bin iki yüz koyun beher koyun kıymetleri birer rubleden
Kara tavar öküzü sığırıyla otuz beher kıymetleri sekiz rubleden
Bir at kıymeti on beş ruble İki kılıç onar rubleden Bir tüfenk kıymeti on ruble Ma' yekûn 108 66 15 5 194 Ruble Beyânındadır 1050 13 30 1093 190 600 28 18 25 671 1200 240 15 10(?) 10 1485 Kapik Beyânındadır
Kirman sakinlerinden Feder Malivaski nâm Kazakının tarafa irsal iden Araskinden (?) seksen ve beher kıymeti ikişer rubleden
Beş yüz elli öküz kıymetleri on beşer rubleden
Ma' yekûn
Bunlar ile zabt olunan dusnak Faklaç(?) Kazakları evvelâ beş biri kati
Gene Ektıraski nâm Polkavinin Faklaçileri(?) İavan bin Penemeranke nâm Faklaç(?) on neferiyleUzun Ali Mirza dusnak iyleyüb götürdüğünden ma'da arabasından altı yüz ruble akçe ahz ve şâir eşyalar ahz idüb götürmüşlerdir. Yirmi Öküz kıymetleri on beşer rubleden
Ma' yekûn
Ba' Defter-i Hayvanât ve şâir Eşyalar Kıymetleri Beyânındadır
Manuk bin Sa'ak nâm Ermeninin on tob beyaz bez beher tob kıymetleri birer ruble yirmişer kapikden
Dokuz meşin kıymetleri altmışar kapikden Bir corgan kıymeti altı ruble
İki yasdık kıymetleri birer rubleden
Bir küviz(?) çımıldak(?) kıymeti iki ruble elli kapik Ma' yekûn
Karaz bin Eydi nâm Ermeninin iki yüz koyun kıymetleri birer rubleden
Kirman sakinlerinden Mihaylov nâm Rumi Kazakının dört yüz otuz koyun kıymetleri
Yani bin Pevali nâm Ruminin beş yüz doksan koyun beher birer rubleden
On kara tavar kıymetleri beşer ruble yarım dan On iki boz av kıymetleri kırk kapikten
160 8250 8410 800 300 1100 Ruble Beyânındadır 16 5 6 2 2 270 200 430 590 55 4 Kapik Beyânındadır 40 50 90 80
Ma yekûn
Bogas nam Etmekçi(?) nâm Ermeninin dört öküz kıymetleri onar rubleden
İki sığır kıymetleri dörter rubleden Beher dürlü eşyalar kıymeti dokuz ruble
Ma' yekûn
Aspador bin Mihaylov nâm Ermeninin altmış sekiz koyun kıymetleri beher rubleden
Beher dürlü eşyalar kıymeti beş ruble
Arakil bin Dosti(?) nâm Ermeninin iki yüz elli kıymetleri beher rublede yirmişer kapikden
Beş sığır yedişer ruble kıymetinde Üç öküz kıymetleri onar rubleden
Ma' yekûn
Bunlar ile Uzun Ali Mirza Eküb nâm Ermeni götürmüşdür.
Hazar bin Edim nâm Ermeninin yüz on yedi koyun beher ruble kıymetinde
Bir eğer kıymeti on iki ruble Bir çuval tütün kıymeti Bir bakır ibrik kıymeti
Ma' yekûn
Defter-i Hayvanât ve şâir Eşyalarının Kıymetleri Beyanındadır
Aspador bin Meyklav nâm Ermenini altmış iki ruble nukut akçesini garet
Beher dürlü eşyalarının kıymeti yirmi bir ruble Bir kaftan ve bir kürk kıymeti sekiz ruble Bir tulum yağ kıymeti üç ruble doksan kapik İki sığır kıymeti on bir ruble
649 40 8 9 570 68 5 300 35 30 438 117 12 3 2 134 Ruble Beyanındadır 62 21 8 3 11 80 Kapik Beyanındadır 90
Beher dürlü eşyalarının kıymeti
Ma' yekûn
Eküb nâm Sefan'ın öküz sığınyia yirmi kıymetleri onar rubleden
Bir sığır kıymeti
Dört yüz koyun kıymetleri birer rubleden Bir at eğeri cevniyle kıymeti
Beher dürlü eşyalar kıymeti
Yüz on nukut akçe beher esbab kıymeti kırk ruble
Ma' yekûn
Kambor bin Arslan nâm Ermen in in altı öküz kıymetleri onar ruble
On beş sığır kıymetleri altışar rubleden Dört at kıymetleri yirmişer rubleden Gene nukut akçe otuz ruble
Ma' yekûn
İğbazar bin kabil nâm Ermeninin on yedi sığır kıymetleri beşer rubleden
Dört at kıymetleri onara rubleden
Altmış beş koyun kıymetleri birer rubleden Beher eşyalarının kıymetleri
Ma' yekûn
Defter-i Hayvanât ve şâir Eşyalarının Kıymetleri Beyân ider
Tatar Gaya(?) derûnunda me'mur murahhas sadakatlü Polkolnik Kollar İvan Leşkeviçnin Eğin (?) Kal'asında yirmi ve Perisi bin Zanazanlı (?) nâm mahalde otlakda hergele ve hayvanâtları mezkûr Uzun Ali Mirza hırsız askeriyle Eğin(?) Kal'asinin etraflarında çapul iylediğinde Yedisan Kader Ali Hacı oğluyla kendülüklerinden
10 115 200 15 400 15 15 150 795 60 90 80 30 260 85 40 65 10 200 Ruble Beyanındadır 90 Kapik Beyanındadır
olmağın iki yüz otuz yedi yılkı.
Gene şol hesab üzere yüz on bir re's yılkısı has Çerkez yılkısından olmak üzere kıymetleri yetmişbeşer rubleden Gene şol hesabda has Çerkez aygır kıymetleri ikişer yüz rubleden
Gene ol hesabda yüz on sekiz at yine has Çerkezden ve şâir yerlerden kıymetleri kırk rubleden
Balâda mezkûr Eğin(?) Kal'asına Uzun Ali Mirza zorba askeriyle otlakda olan hayvanâtlarından has Kalmuk malı olmak üzere otuz re's öküz kıymetleri yirmişer rubleden Gene Kalmuk malından kır beş buzavlı sığır kıymetleri on beşer rubleden
Ma' yekûn
Mezkûr Zanazanlı nâm mahalde Kader Ali Hacı Kaptan Sabuninin balık batağından sekiz yüz yetmiş ruble nukut ekçe almışdır.
Ve balık çalımları(?) gereksiz kesüb taşlamışlardır. Merkumun batağının ziyanı
Ma' yekûn
Luganaski Pekisizni Polkolnik Ve Ekmesterinin Polkolnik Kollar İvan Leşkeviçnin yılkısıyla on re's atını Kader Ali Hacı Uzun Ali Mirza'nın zorba askerleri garet iyledi kıymetleri yirmişer rubleden
Mecmuen 8325 800 5301 600 675 15710 870 1370 2240 200 50829
El-hatib tilmaş Eslemez bin Menklibay Kirmanı
Sadâkatlü ve mezide mükerremetlü dağ Çerkez halklarının ser zâbitânı Kal'a-i Soğucak'ın hükemâsı sa'adetlü Ali Paşa hazretlerinin huzûr-u sa'adet-i şeriflerine dost-âne lâyık selamlar ve hâl-i hâtır-'atır envârınız su'al kılındığı siyakında nümûde-i dost-ânemizdedir ki hıfz-ı bâride sağ ve muammer ve
mesnedim olasız ve bu defa bize değil bilcümle dünyaya ma'lumdur ki iki azim devlet Rusya ve Osmaniye Devletlerinin sulh maddesinin mucebince iki taraf rahatyâb olmaları içün senetnâmeler birbirine virdiğinden sonra konşılık mabeyninde her bar-ı dostluğa binaen bizim tarafımızdan bir dürlü hizmete hıyanet etmediği hod-ma'lum cenâbınızdır ve kaldı ki tağ Çerkez halkları dostluğa bakmayub hırsızlıkları dahi koymuyorlar gelüb Rusya sunurına gelüb hırsızlık ve garet ideyorlar zira ki cins-i hayvanâtlardan ma'da adamlarımızı dusnak ve kendü yesir ideyorlar bu defa cenaba sa'adetkere ma'lum oldukda işbu takrirâtımız tarafınızdan nazar eylemeleriniz me'muldur ve fı-mâba'd geçen bin yüz doksan yedi senesinde mâh-ı 'ağustosunun gününde Yedickle Uzun Ali Mirza bir mikdar zorba askeriyle gelüb adamlarımızı ve hayvanâtlarımızı ve şâir eşyalarımızı garet idüb gittiğinden sonra bu sene-i mübarekde yırak gitmeyüb Kuban halkları gene sınurımızda hırsızlık ve garet ediyor ve kaldı ki bil cümlelerine ma'lumdur ki iş bu bin yüz doksan dokuz senesinde evvela Şapsun Habaza halklarından Şeratluk Hacı oğlu İkinci Narşav(?) ve Anarşi Beği oğulları üçüncü Körköz(?) İslam Giray oğlu dörtüncü Enik Beğ Hacı Hatukay halklarından beşinci Bayram Horom(?) oğlu altıncı Mamliş Mehmed Ulgar oğlu Şamak nâm Beyler birkaç hırsız askeri cem' idüb nehr-i Kubandan Rusya sınuruna Eğin boğazında Çapaklı nâm mahalde beher dürlü ticaret iden adamları garet idecekler oldukda bu tarafta bir çok asker vardur deyü mesmuğları oldukda mâh-ı mayısın on birinde nehr-i Çalbaş boğazında olan balık batağını garet ve üç nefer adamını kati ve dört nefer adamını dusnak idüb kendüleriyle Kubana götürmüşlerdir. Ve şâir Kamışka kaçmışlar ve balık mezkûr balık batağının hırsızlardan olan ziganatı binbeş yüz ruble böyle ma'lumumuz oldukda sabırdan geçüb çaresizden Kuban halklarından Devlet-i Rusya tarafına arz ideceğim bi-iştibahdır. Ve bu defa benim sadakatlü dostum hazretleri dostâne rica iderim ki mahalline ve tağ Çerkezlerinin beğlerine tarafınızdan bir kıt'a tenbih idüb ifade idesiz ki iki 'azimetlü devleteyn sulh maddesinin mucebince iki tarafı rahatyâb olsun derseniz takrirâtımızda zikr olunan elli bin sekiz yüz yirmi dokuz balık batağının bin beş yüz ruble akçeyi hak sahibi olan adamlarının hakkını elbet ve elbet itmamına sa'y iylemeleriniz me'mulumdür ve ba'dehü
evvelden ve şimdiye dek mâh-ı mayısın on birinde alınan dusnak adamları bi-t-tamam Eğin(?) Kalasına tarafımıza irsal eylemeniz mercûdur ve bundan böyle malum-u cenâban oldukda tarafa hayır-hâh sadâkatkâr dost-âneniz yıl fi mâh 6 şa'bân 1199 şevketlü kudretlü imparatoriçe Rusyaların şehinşahı ve cümleye merhametlü padişahımın ordu Polkolnik ve Kuban tarafında olan askeri Rusyanın zâbitânı ve divânı Espedistenin(?) şer'iyyeti ve üçüncü cümle valiler beraberinde kinaz Viladimirinin kaç-ı kebiri cenk-i şil(?) büyük zahmetlü veli yaverye dördüncünün beraberinde kaç-ı kebiri kollar İvan Leşkeviç
KAYNAKLAR
Arslan, Ali, (1992), "Rusya'nın Kırım ve Gürcistan'ı İlhakından Sonra Osmanlı Devleti'nin Çerkeş Kabileleri İle Münasebetleri (1784-1829), Kafkas Araştırmaları I, İstanbul, s. 46-51.
Baddeley, John F., (1995), Rusların Kafkasya'yı İstilası ve Şeyh Şamil, İstanbul.
Bala, Mirza (1993), "Çerkesler", İA, III, İstanbul, s. 381-385.
Fisher Alan W. "Rusya'nın Kırımı İlhakı 1772-1782", Emel, Çeviren: Refhan Dedeoğlu, XII/74, s. 17 vd.
Gökçe, Cemal, (1979), Kafkasya ve Osmanlı İmparatorluğu'nun Kafkasya Siyaseti, İstanbul
Gökçe, Cemal, (1972), "1787-1806 Yılları Arasında Cereyan Eden Siyasi Olaylar", İÜEF Tarih Dergisi, S. 26, İstanbul, s. 1-66.
Henze, Paul B. (1985), Kafkas'larda Ateş ve Kılıç: XIX. Yüzyıl Kafkasya Dağ Köylülerinin Direnişi, Çeviren: Akm Köseoğlu, Ankara.
İnalcık, Halil, (1948), "Osmanlı Rus Rekabetinin Menşei ve Don-Volga Kanal Teşebbüsü", Belleten, XII/46, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, s. 350-401
Işıktan, Sema, (1992), " 1787-1792 Osmanlı-Rus Harbi Sırasında ve Sonrasında Osmanlı Devleti'nin Dağıstan Hanları ile Münasebetleri", Kafkas Araştırmaları I, İstanbul, s. 34-44.
Jabağı, Wassan Giray, (1967), Kafkas-Rus Mücadelesi, Ankara.
Kaşgarlı Mahmut, (1991), Divanü Lûgat-it Türk, Çeviren: Besim Atalay, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını.
Kurat, Akdes Nimet, (1966), Türkiye ve İdil Boyu, Ankara
Mattei, Jean-Louıs, (1994), "Kırım ve Kafkasya'da Osmanlı Nüfuzunun Gerilemesi ve Ruslara Karşı Kafkas Kabilelerinin Direniş Girişimleri (1792)", Toplumsal Tarih, 1/6, İstanbul, s.40-47.
Muhammed Tahi'ül-Karakhi, (1987), İmam Şamil'in Gaza vatı, Hazırlayan: Tarık Cemal Kutlu, İstanbul.
Mustafa Nuri Paşa, (1987), Netayic ül-Vukuat Kurumları ve Örgütleriyle Osmanlı Tarihi, Sadeleştiren: Neşet Çağatay, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını
Yağcı, Zübeyde Güneş, (1998), Ferah Ali Paşa'nın Soğucak Muhafızlığı (1781-1785), Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Samsun, s. 103 vd.
Arşiv Belgeleri: Başbakanlık Osmanlı Arşivi; Hatt-ı Hümayun , 1282, 1300, 1302, 1353
