ll. ULUSLARARASI AGRI DAGI VE NUH'UN GEMiSi SEMPOlYUMU

ll. INTERNATIONAL SYMPOSIUM OF MOUNT ARARAT AND NOAH'S ARK

ll. ULUSLARARASI AGRI DAGI VE NUH'UN GEMiSi SEMPOlYUMU

Edited

Editör

OKTAYBELLi

lll

«n.

Ağrı Valiliği'nin Ev Sahipliğinde; Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi, Van Yüzüncü. Yıl Üniversitesi, Erzurum Atatü.rk Üniversitesi, ÇEKÜL Vakfı ve TMMOB Mimarlar Odası Van Şubesi'nin Organizasyonu ile 08-1 O Ekim

2008 Tarihleri ^Arasında Doğubayazıt<ia Kültfu Merkezi Konferans Salonu'nda Gerçekleştirilmiştir.

© Yayın Hakları

Prof. Dr. Oktay BELLİ

Proje Yapmı

•••o

•• •

••••

••••

KaraKutu

Cağaloğlu Yokuşu Karvar İş Hanı No: 6/8, Kat: 4 Eminönü-İstanbul/TÜRKİYE

Tel: +90 0212 519 83 74 Faks: +90 212 519 83 77 www.karakutuyayinlari.com

e.posta: [email protected]

İç Tasarım ve Uygulama Burhan Maden

KapakResmi

Büyük ve Küçük Ağrı Dağl (O. Belli)

Kapak Tasarım ve Uygulama Hüseyin Özkan

Baskı ve Cilt Ebru Matbaacılık

Organize San. Bölgesi Atatürk Cad. No: 135 İkitelli-İstanbul/TÜRKİYE

Tel: +90 212 671 93 70

İlk basım 2009, İstanbul

Ağrı Valiliği Kültür Yayınları Nr. 9

Tü.m Hakları Saklıdır. Kaynak Belirtmek Ko_şulu ile Yararlanılabilir.

ISBN: 978- 605- 378 -103- 5

Bu Kitap Ağrı Valiliği ll Özel İdaresi'nin maddi katkılarıyla bastırılmıştır.

Kitapta Yer alan Makalelerin Her Türlü Bilimsel ve Yasal Sorumluluğu Yazariarına Aittir.

o

Bandrol uygulamasına ilişkin ulusal ve esaslar hakkındaki yönetmeliğin S. maddesinin 2. fıkrası gereğince,

bandrol taşıması zorunlu değildir.

Oktay BELLi (*)

TARİH BOYUNCA KÜLTÜRLERİ BİRLEŞTiREN VE YAŞATAN DAG:

AGRIDAGI

Meteor Çukuru'ndan Büyük ve Küçük Ağrı Dağı'nın genel görünümü.

GİRİŞ

T

Ağrı Dağı (3896 m.), ^aynı zamanda Er- menistan, Nalıçıvan ve İran sınuına da yakındır.

Komşu devletlerden bakıldığı zaman, her ild dağ

da, çok belirgin olarak görülmektedir. Ancak Bü- yük ve Küçük Ağrı Dağı'nın en güzel ve görkemli

görüldüğü ve özellikle büyük bir hayranlıkla iz-

lendiği yer, Türkiye topraklandır. Gözü yormayan ve oldukça sevecen bir görünüme sahip olan her iki dağ da, sanki elini uzatsan dokunacakmışsın

gibi insana yakındır.

Büyük Ağrı Dağı'nı güneydeki Küçük Ağrı

Dağı'ndan, 2700 m. yüksekliğindeki Serdarbulak

(*) Prof. Dr. Oktay BELLi, istanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, 34134, istanbul-TÜRKiYE, e-posta: [email protected] [email protected]

TARİH BOYUNCA KÜLTÜRLERİ BİRLEŞTiREN VE YAŞATAN DAG

Kutsal Ağrı Dağı'nın arkasından güneşin doğuşu.

Geçidi ayırmaktadır. Büyük Ağrı Dağı'na bakıl- gesi coğrafyası da, "Hari Ararat" (Dağlık Ararat)

dığında, insanın gözü hemen kardeşi Küçük Ağrı olarak adlandırılmaktadır. Dağlık Ararat aru, Es·

Dağı'nı aramaktadır. Yeryüzünde birbirini ta- mamlayan dağlar arasında, Büyük ve Küçük Ağrı

gelmektedir. Bu yüzden iki dağ Türkler tarafından

öykü, şiir, bilmece, türkü ve "İki Bacı Efsanesi" ile

ölümsüzleştirilmiştir.

Eskiçağda Doğu Anadolu Bölgesi'nde ilk kez güçlü bir krallık kuran Hurriler, Mezopotamya'daki can düşmanı Assur Krallığı tarafından "Uruatri" (Urartu) olarak adlandı­

rılmaktadır. Urartu adı bir topluluğun adı değil,

"dağlık ülke anlamında kullanılan coğrafi bir de-

yimdir'~ Urartular ise kendilerini "Bian"Iı, yani

"Van"lı olarak adlandırmaktadır.

Urartu Krallığı'nın M.Ö. 7. yüzyılın sonla-

rında yıkılmasından ve tarih sahnesinden çekil- mesinden sonra, kutsal kitap Tevrat'ta Urartuların adı "r-r-r' şeklinde geçmektedir. "r-r-t" adı, aynı

zamanda "Ararat" adı ile özdeşleştirilmektedir.

Urartuların yaşamış olduğu Doğu Anadolu Böl-

ki çağ ve Ortaçağ yazarlarının yanı sıra, Yeniçağda

da seyyah, araşturuacı ve coğrafyacılar tarafından yaygın olarak kullanılmıştır.

Ermeniler ^{Ağrı Dağı'na} "Yüksek Dağ" an-

lamına gelen "Masis" adını vermişlerdir. İranlı­

lar Ağrı Dağı'nı "Nuh'un Dağı" anlamına gelen

"Kuh-i Nuh" olarak adlandumaktadır. Araplar ise Büyük Ağrı'ya "Cebelü'l- Haris': Küçük Ağrı'ya

ise "Cebelü'l Huveyris" demişlerdir.

Türkler 1064'te Ani'yi fethedip Anadolu iç- lerine girdiklerinde bu yüce dağa hayran olmuş

ve bu ulu dağı "Ağr Dag' ya da "Eğri Dağ" ola- rak adlandırıruşlardır. Bilindiği gibi "Ağr Dağ" ya da "Ağrı Dağı" Yakut Dili'nde "Kocaman': ya da

"Tanrı" anlamına gelmektedir. Yaklaşık 1000 yıl­

dan beri "Ağrı Dağı" olarak adlandırılan bu yüce

dağ hem Anadolu'nun, hem de Türk Dünyası'nın

efsanelere konu olan en görkemli ve kutsal dağı­

dır.

OKTAYBELLi

AGRI DAGI'NIN KUTSALLIGI

Avrupa'dan Orta Asya içlerine kadar uza- nan 10.000 krn²'lik bir coğrafi alanda yaşayan

milyonlarca insanın şiir, öykü, ağıt, türkü, söy- lence ve dinsel kitaplarına konu olan en önemli kültür varlığı, Ağrı Dağı'dır. Eskiçağ'dan günümü- ze kadar kutsallığ.ını sürdüren Ağrı Dağı, aynı za- manda farklı kültürleri birleştiren ve yaşatan bir

kimliğe sahiptir.

Anadolu'nun en yüksek ve görkemli zirvesi olan Ağrı Dağı, yüzlerce y.ıldan beri söylencelere ve kutsal kitaplarakonu olmuştur. Bu yüzden Ağrı Dağı'nı Anadolu ve dünyadaki diğer dağlardan ayıran en özelliğin başında, Eskiçağ'ın çok tanrılı

dinlerinde olduğu gibi, tek tanrılı semavi dinle- rin kutsal kitapları olan Kuran, Tevrat ve İncil'e de "Nuh Tufanı" olayı ile konu olarak, günümüze kadar kutsallığını sürdürmesi gelmektedir.

Semavi dinlerin ortak mirası olan Nuh

Tu~anı'na konu olan Ağrı Dağı, insanlık tarihinin en eski kültür mirasını geçmişten günümüze taşı­

maya devam etmektedir. Bu özelliği ile Ağrı Dağı,

milyonlarca insanın gönlünde taht kurmuştur.

Ağrı Dağı ve bunun kutsallığı ile ilgili yazı­

lan ve kuşaktan kuşağa aktarılan söylenceler, yal-

nızca Anadolu'da değil, Avrupa, Gürcistan, Rusya, Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan ve İran'da ya-

şayan milyonlarca insan tarafından da benimsen- rnektedir. Ancak Anadolu'da Ağrı Dağı'na duyu- lan sevgi ve saygı, diğer ülkelerde insanların sevgi ve saygısından çok farklıdır. Özellikle bölge halkı dağların sultanı olarak kabul ettiği Ağrı Dağı'na, tıpkı bir anneye duymuş olduğu sevgi ve saygı ile

bağlıdır.

Ağrı Dağı yalnızca Eskiçağ'da değil, hemen her çağda kutsallığını sürdürmüştür. Günümüzde bile bölge halkının Ağrı Dağı'na dönerek yernin etmesi ve eğer andırndan dönersem her iki dağ da gözlerimi kör etsin demesi, Eskiçağ'dan beri Türk

Dünyası topluluklarında Ağrı Dağı'nın kutsallığı­

nı kesintisiu olarak sürdürdüğünü göstermekte- dir. '

Ünlü ozan Ahmet Muhip Dıranas da,

"Ağrı" adlı şiirinde, göğü perde perde delip yük- selen kutsal Ağrı Dağı'nın eteğine varıp secdeye

kapandığını şu dizeler ile anlatmaktadır:

TARİH BOYUNCA KÜLTüRLERi BİRLEŞTiREN VE YAŞATAN DAG

Vardım eteğinde secdeye kapandım Koşup bir koluna sımsıkı abandım Karlı başın yüce dedikleyin yüce Sükun içindeki heybetin gönlü m ce Devce yapında ilk rahatlığı duydum.

ANADOLU'NUN EN GÜZEL VE EN NAZLI GELİNİ: AGRI DAGI

Ağrı Dağı, insanı etkileyen güzel ve sımsı­

cak görüntüsünün yanı srra, oldukça elverişli coğ­

rafi özelliklere de sahiptir. Mezopotamya, Doğu

ve Güneydoğu Anadolu, Kafkasya, Nahçıvan,

Azerbaycan ve Kuzeybatı İran bölgelerinin en önemli tarihsel anıtı, Ağrı Dağı'dır. Bölgede çok

sayıda srradağ ve yükselti bulunmasına karşın,

türkü, ağıt, şür, bilmece, söylence ve dinsel konu- lara sahip olan en eski kültür varlığı, yüce Ağrı Dağı'dır. Öyle ki görkemli Ağrı Dağı bu tarihsel görevini, Eskiçağ'dan günümüze kadar kesintisiz olarak devam ettirmektedir.

Ağrı Dağı, diğer dağlardan farklı olarak çok güzel ve sıcak bir görünüme de sahiptir. Bu

eşsiz görünümünden dolayı, bölge halkı tarafın­

dan, duvağını takmış güzel bir geline de benze- tilmektedir. Dağın zirvesi sis ve bulutlar ile kaplı olduğu zaman, bölge halkı bu güzel ve nazlı geli- nin insanlara dargın olduğunu, bu yüzden beyaz

duvağını açıp yüzünü insanlara göstermediğine

inanmaktadrr.

Ağrı Dağı'nın güzel ve nazlı bir gelin ile öz-

deşleştirilmesi, yüzlerce yıldan beri bölgedeki ef- sane ve türkülere de konu olmuştur. Örneğin Ağrı

Bölgesi'ndeki bir halk türküsünde, zirvesi sisli ve hep karlı olan Ağrı Dağı süslü bir geline benzetil- mektedir:

Sana derler dertli Ağrı Başın hep dumanlı karlı Aslıya kavuşmak için Kerem seni aştı Ağrı

Bütün dağların pirisin Süslü bir gelin gibisin Sinen cennet durağıdır

Kurdun kuşun yuvasıdır.

o

Sisler altında Ağrı Dağı.

OKTAYBELLi

' '

Kutsal Ağrı Dağı için düzenlenen.şenlikler, Korhan Yaylası.

Kars-Kağızman Bölgesi'nin ünlü ozanı Sa-

dık Miskini (Sait Küçük), yazmış olduğu Ağrı Dağı adlı şiirinde, Tanrı'nın bir ilisanı olan Kutsal

Ağrı Dağı'nı aynı zamanda telli duvaklı süslü bir geline benzetmektedir:

Bir süslü gelinsin telli duvaklı

Buluttan perçemli kardan yanaklı Kutsallığın vardır kurban sunaklı Tanrı ihsanısın sen Ağrı Dağı

Ozan Nusret Turan, Ağrı Dağı adlı şiirinde,

bir benzeri olmayan güzel Ağrı Dağı'nı bir geline benzetmektedir:

Güneş doğar yamacından

Batar güzel Tuzluca'dan

Iğdırıma gurur verir Gelin gibi Ağrı Dağı

Çok meleşir koyun kuzu, Hiç eksilmez karı buzu,

Pınarlarda soğuk suyu,

Eşsiz güzel Ağrı Dağı

Ünlü ozan Atilla Atsay da, Ağrı Dağı adlı şi­

irinde, dağların sultanı Ağrı Dağı'nı güzel ve nazlı

bir geline benzetmektedir:

Dağların sultanı Ağrı Dağı

Erimez karın durursun bembeyaz Görünürsün yeni gelin gibi hep naz

Gerçekten de dağların sultam Ağrı Dağı,

her gün güzel ve nazlı bir gelin gibi süzülınekte­

dir. Öyle ki ipfanlar tarafından saatlerce izlenil di-

ği halde, bu doyurnsuz güzellik, insanın gözünü

yormamaktadır. Güzeller güzeli Ağrı Dağı giymiş olduğu beyaz duvağı ve gelinliği ile bölgede dost- luk, kardeşlik ve evrensel barışı simgeleyen en önemli kültür varlığımızdır.

TARİH BOYUNCA KÜLTÜRLERİ BİRLEŞTiREN VE YAŞATAN DAG

Tendürek'ten Büyük Ağrı Dağı'nın genel görünümü.

KUTSALAGRI DAGI İÇİN DÜZENLE- NEN ŞENLİKLER

Kutsal Ağrı Dağı için sık sık şenlikler de dü- zenlenmektedir. Yeryüzünde ilk kez bir dağ için

şenlikler düzerılenmekte ve insanlar tarafından kutsanmaktadır. Dünyada -bir benzeri olmayan bu görkemli şenliklerin, Ağrı Dağı'nın bölgede yaşa­

yan topluluklar tarafından ne derıli kutsal ve say-

gın bir kimliğe sahip olduğunu göstermektedir.

Bu şenlikterin en görkemlisi, ünlü Korhan

Yaylası'nda yapılmaktadır. Ağrı Dağı'nın kuzey

eteğinde yer alan Korhan Yaylası, yayvan ya- maçlar ve teraslar halinde alçalmaktadır. Korhan

Yayiası bu coğrafi özelliği ile yerleşime çok elve-

rişlidir. Nitekim M.Ö. 7. yüzyılda Urartu Krallı­

ğı tarafından ,\<ale, kent ve göletler yaptırılmıştır.

Yaptırılan Yukarı ve Aşağı Korhan göletlerine su,

Ağrı Dağı'nın kuzey eteğinde bulunan ünlü Küp Gölü'nden künkler aracılığı ile getirilmiştir. Kor- han Yayiası önemini, Ortaçağ ve Osmanlı Devleti döneminde de sürdürmüştür. Bu dönemde hem kale ve kent, hem de göletler kullanılmıştır.

Korhan Yaylası, Anadolu, Kafkasya, Orta Asya ve Balkan ülkelerinden gelen on binlerce

insanı bir araya toplayan şerıliklere ev sahipliği yapmaktadır. Farklı din, dil ve kültürlere sahip binlerce insan Ağrı Dağı'nın kuzey eteğindeki

çimenler üzerine oturmakta ve Ağrı Dağı da bir anne şefkati ile insanları bağrına basmaktadır.

Düzenlenen kültürel ve eğlence şöleninde,

sunucular önce Ağrı Dağı'nı kutsamakta, saçılar

saçmakta ve daha sonra Türk Dünyası'ndan gelen

çeşitli müzik ve folklor ekiplerini sahneye çağır­

maktadırlar. Sunucular Ağrı Dağı'nı ckutsarken, büyük bir saygıyla şunları söylemektedirler:

': .. Selam sana ey yüce Ağrı Dağı. Selam sana ey koca Ağrı Dağı, dağların sultanı. Bizleri kabul ettiğin için sana minnettarız. Seninle birlikte

olduğumuz için göneniyoruz. Seninle birlikte oldu-

ğumuz için coşuyoruz. Tüm kalbirnizle seni kut- suyoruz. En derin saygılarımızı sunuyoruz. Kutlu olsun ... "

Ağrı Dağı'nın kutsanması, her müzik ve folklor ekibinden önce sunucular tarafından bü- yük bir titizlikle yerine getirilmektedir. Oldukça etkileyici ve büyüleyici olan böylesine görkemli

şenlikler, tarih boyunca Ağrı Dağı'nın farklı kül- türleri nasıl birleştirdiğini, koruyarak yaşattığını

ve geleceğe nasıl aktardığını açık bir şekilde gös- termektedir.

Sonuç olarak tarih boyunca farklı kültür- leri birleştiren kutsal Ağrı Dağı, çağlar boyunca kültürleri yaşatmaya devam etmektedir. İnsan­

lığın evrensel barış değerlerini bir anne içgüdü- süyle bünyesinde barındıran Ağrı Dağı, dostluk,

kardeşlik ve sevgiyi geleceğe başarılı bir şekilde aktarmaktadır.

SEÇiLMiŞ KAYNAKÇA

Acar, Z. Z. 2006 : Her Yönüyle Iğdır, Ankara.

Ağrı İl Yıllığı 1967 : Ağrı İl Yıllığı, Ağrı Valiliği, Ankara.

Ağrı il Yıllığı 1973 :Ağrı İl Yıllığı, Ağrı Valiliği, Ankara.

Alpaslan, İ. 1995 :Her Yönüyle Ağrı, Ankara.

Belli, O. 2006 :'1\nadolu ve Dünyanın En Kutsal Dağı: Ağrı Dağı': Serhat Kültür, Temmuz-Ağustos, İstanbul, 2-9.

Belli, O. 2007 : '1\nadolu'nun En güzel ve Nazlı Gelini: Ağrı Dağı': Kars, II. Kent Kurultayı, Kafkasya'da Ortak Geleceğimiz, (ed. O. Belli), Kars Belediyesi Kültür Yayınları, Nr. 21, İstanbul, 117-134.

Belli, O. 2007 :"Tarih Boyunca Ağrı Dağı-Mount Ararat Throughout History': I. Uluslararası Ağrı Dağı ve Nuh'un Gemisi Sempozyumu, 07-11 Eylül2005 Doğubayazıt-I. İnternational Sympbsi- um of Mount Ararat and Noah's Ark, 07-11 September 2005 Doğubayazıt, (ed. O. Belli), Doğu­ bayazıt Kaymakamlığı Kültür Yayınları, Nr.2, Matbaa Çözümleri, İstanbul, 51-73.

Belli, O. 2009 a : '~rarat (Hari Ararat) Adının Kökeni- The Origin of Ararat (Hari Ararat)", I.

Uluslararası Türk Kültüründe Ağrı Dağı Sempozyumu, 28-29 Haziran, Iğdır 2008, (ed. O. Belli), Atatürk Kültür Merkezi, Ankara, 49-59.

Belli, O. 2009 b : " Hz. Nuh'un Gemisi'nin Ağrı Dağı Üzerinde Bulunduğu Konusunda Yazılan Şiirler-Poems Stating Noah's Ark Lies on Mount Ararat': I. Uluslararası Türk Kültüründe Ağrı Dağı Sempozyumu, 28-29 Haziran 2008, Iğdır, (ed. O. Belli), Atatürk Kültür Merkezi, Ankara, 61-74.

Dıranas, A. M. 1990 :Şiirler, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara.

Kılıç, Y. 2007 : '~ğrı Dağı Efsane ve inanışları Üzerine Bir İnceleme-A Study of Legends and Beliefs of Mount Ararat': I. Uluslararası Ağrı Dağı ve Nuh'un Gemisi Sempozyumu, 07-11 Eylül 2005 Doğubayazıt-I. İnternational Symposium of Mount Ararat and Noah's Ark, 07-11 Septem- her 2005 Doğubayazıt, (ed. O. Belli), Doğubayazıt Kaymakamlığı Kültür Yayınları, Nr.2, Mat- baa Çözümleri, İstanbul, 161-168.

Kırzıoğlu, M. F. 1965 :'~ğrı Dağı Efsaneleri", Türk Falklor Araştırmaları 193, İstanbul, 3821- 3824.

Kolcu, A. İ. 2004 :'~hmet Muhip Dıranas'ın Ağrı Şiiri: Mekan- Metin ilişkisi", Güneşin Doğduğu Yer: Doğubayazıt Sempozyumu, (ed. O. Belli), İstanbul, 399-408.

/

Küçük, S. 2008 : '~ğrı Dağı'nın Türk Kültürüne Katkısı- Contributions of Mount Ağrı to the Tur-

kısh Cult", I. Uluslararası Türk Kültüründe Ağrı Dağı Sempozyumu, 28-29 Haziran 2008, Iğdır,

(ed. O. Belli), Atatürk Kültür Merkezi, Ankara, 318-329.

Sarıkçıoğlu, E. 1999 : Başlangıçtan Günümüze Dinler Tarihi, Isparta.

Saraçoğlu, H. 1989: Doğu Anadolu, İstanbul.