çevresel tütün dumanı maruziyeti
Sibel DORUK1, Handan İNÖNÜ KÖSEOĞLU1, Ünal ERKORKMAZ2
1Gaziosmanpaşa Üniversitesi Tıp Fakültesi, Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı, Tokat,
2Gaziosmanpaşa Üniversitesi Tıp Fakültesi, Biyoistatistik Anabilim Dalı, Tokat.
ÖZET
Nikotin bağımlılığı ve çevresel tütün dumanı maruziyeti
Bu çalışmada çevresel tütün dumanı (ÇTD) maruziyetine neden olan olguların özelliklerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Si- gara bırakma polikliniğine başvuran 145 olgunun (53/92, K/E) genel demografik özellikleri, çalışma durumları, çocuk- luk çağındaki ÇTD maruziyetleri, kendilerinin ÇTD maruziyetine neden olup olmadıkları soruldu, hastane anksiyete dep- resyon testi (HADT) ve Fagernström nikotin bağımlılık testi (FNBT) uygulandı. Olguların yaş ortalaması 42.2 yıl idi. Ol- guların %71’inin çocukluk çağında ÇTD’ye maruz kaldığı, %69’unun ÇTD maruziyetine neden olduğu belirlendi. Bir gün- de içilen sigara sayısı ve paket/yıl değerinin ÇTD maruziyetine neden olma üzerine etkisi saptanmadı. ÇTD maruziyetine neden olanlar sigara içme yasağı olan yerlerde daha fazla güçlük yaşıyorlardı (p= 0.045) ve FNBT skoru bu olgularda (ortalama= 5.9) diğerlerinden (ortalama= 4.8) yüksek bulundu (p= 0.009). ÇTD maruziyetine neden olan olguların
%72’sinde olmayanların %53.3’ünde FNBT skoru ≥ 5 idi (p= 0.045). Yüz on yedi olguya HADT uygulandı, anksiyete ve depresyon ile ilişkili yakınmalar sırasıyla 45 ve 54 olguda saptandı. ÇTD kaynağı olanlarda anksiyete skoru ortalaması daha yüksekti (p= 0.025). ÇTD maruziyetine neden olan ve olmayan olgularda anksiyete ve depresyon ile ilişkili yakın- malar benzer oranlarda saptandı. ÇTD maruziyetine neden olma üzerine cinsiyet, eğitim, çalışma durumu, evde başka si- gara içicisinin olması, çocukluk çağındaki ÇTD maruziyeti, pasif sigara içiciliğine ilişkin bilgi sahibi olmanın ve sosyo- ekonomik düzeyin etkisi saptanmadı. Sigara içmeye başlanarak gelişecek nikotin bağımlılığının engellenmesiyle sigara içenlerin sağlığı korunduğu gibi içmeyenlerin de özellikle ev içi ortam olmak üzere ÇTD maruziyetinin önlenmesi sağla- nacaktır.
Anahtar Kelimeler: Çevresel tütün dumanı, pasif içicilik, Fagernström nikotin bağımlılık testi.
SUMMARY
Nicotine addiction and environmental tobacco smoke exposure
Sibel DORUK1, Handan İNÖNÜ KÖSEOĞLU1, Ünal ERKORKMAZ2
1Department of Chest Diseases, Faculty of Medicine, Gaziosmanpasa University, Tokat, Turkey,
2Department of Biostatistics, Faculty of Medicine, Gaziosmanpasa University, Tokat, Turkey,
Yazışma Adresi (Address for Correspondence):
Dr. Sibel DORUK, Gaziosmanpaşa Üniversitesi Tıp Fakültesi, Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı, 60100 TOKAT - TURKEY
e-mail: [email protected]
Dünyada 1.3 milyar kişi sigara içmekte ve yılda 5 mil- yondan fazla insan sigara nedeniyle hayatını kaybet- mektedir. Sigara tüketiminde Avrupa ülkeleri arasında üçüncü, dünya ülkeleri arasında yedinci sırada yer alan ülkemizde 15 yaş ve üzeri erişkinlerin %31’i siga- ra kullanmakta ve sigaranın yılda 100-150 bin kişinin ölümüne neden olduğu tahmin edilmektedir (1-4).
Çevresel tütün dumanı (ÇTD) maruziyeti, ikinci el ya da gönüllü olmayan içicilik olarak da tanımlanan pa- sif sigara içiciliği; sigara içmeyen çocuk ya da erişkin- lerin başkalarının içtiği sigaranın dumanını soluması- dır (5). Sigara içimine bağlı gelişen birçok zararlı et- kinin ÇTD maruziyetine bağlı olarak da ortaya çıkabi- leceği bilinmektedir ve ÇTD maruziyetinin güvenli bir düzeyi yoktur (4,6). ÇTD maruziyeti hem erişkinlerde hem de çocuklarda pek çok hastalığa neden olmakta- dır (1,6-8). Amerikan Kalp Birliği ÇTD maruziyetine bağlı olarak yılda 30-40 bin kişiye kalp hastalığı tanı- sı konulduğunu bildirmiştir (9). Dünya genelinde her yıl 600 bin kişi başkasının içtiği sigaranın dumanın- dan etkilenerek hayatını kaybetmektedir, ülkemizde de yılda yaklaşık 9 bin kişinin bu nedenle öldüğü tah- min edilmektedir (4,10). Yeni yasal düzenlemelerle halka açık alanlarda sigara içilmesi ve ÇTD maruziye- ti engellenmiş olacaktır (11). Ancak maruziyetin sık- lıkla meydana geldiği ev ortamında sigara içmeyenle- rin sağlığının korunmasını bu yasal düzenleme ile sağlamak mümkün değildir (12).
Bu çalışmada ÇTD maruziyetine neden olan olguların genel özelliklerinin belirlenmesi, bu özelliklere dayana- rak ÇTD maruziyetinin önlenebilmesi için yapılması ge- rekli uygulamaların saptanması ve sonuçların literatür eşliğinde tartışılması amaçlanmıştır.
MATERYAL ve METOD
Sigara bırakma polikliniğine Mayıs 2007-Mayıs 2009 tarihleri arasında başvuran 145 olguya tarafımızca ha- zırlanan anket uygulandı. Sigara içme özellikleri, ço- cukluk çağındaki ÇTD maruziyetleri, kendilerinin ÇTD kaynağı olup olmadıkları (sigara içmeyen çocukların ya da erişkinlerin yanında sigara içer misiniz?), evde başka sigara içen olup olmadığı ve pasif sigara içiciliği hakkında bildikleri soruldu. Çalışmaya alınan olguların sosyodemografik özellikleri ve çalışma durumları kay- dedildi. Sosyoekonomik düzeyin belirlenmesinde eği- tim durumu ile aylık gelir düzeyi değerlendirildi, li- se/üniversite mezunu olup en az 1000 TL aylık geliri olan olgular yüksek sosyoekonomik düzeyde kabul edildi. Hazırlanan ankete ek olarak tüm olgulara Fa- gernström nikotin bağımlılık testi (FNBT) ile 117 olgu- ya anksiyete ve depresyon ile ilişkili yakınmalarının de- ğerlendirildiği hastane anksiyete depresyon testi (HADT) uygulandı. Anksiyete skorunun ≥ 10 olması anksiyete ve depresyon skorunun ≥ 7 olması depres- yon ile ilişkili yakınmaların varlığı açısından anlamlı ka- bul edildi (13) (Ek 1). Elde edilen veriler SPSS 15.0 is- tatistik programına kaydedildi. Gruplar arası farklılıkla- rın değerlendirilmesinde t-test ve ki-kare testi kullanıl- dı ve p < 0.05 olması anlamlı kabul edildi.
BULGULAR
Çalışmaya yaş ortalaması 42.2 ± 11.7 (18-70) yıl olan 145 olgu dahil edildi. Olguların genel özellikleri Tablo 1’de görülmektedir.
Olguların %71 (n= 103)’inin çocukluk çağında ÇTD’ye maruz kaldığı, %69 (n= 100)’unun ÇTD kaynağı oldu- ğu belirlendi. ÇTD kaynağı olduğu belirlenen olguların In present study it was aimed to determine the general characteristics of cases who cause environmental tobacco smoke (ETS) exposure. One hundred and forty five cases (53/92, F/M) who admitted to smoking cessation clinic were asked about general demographic characteristics, the history of ETS exposure in childhood and whether they cause of ETS ex- posure or not. Also Fagernström test for nicotine dependence (FTND) and hospital anxiety depression test (HADT) were performed. The mean age of the cases was 42.2 years. It was determined that 71% of cases exposed ETS in childhood and 69% of cases cause ETS exposure. There was no effect of the number of cigarette smoked per day and the amount of packet/years on to cause ETS exposure. The cases who cause ETS exposure to be forced more than others in places that it is forbidden smoking (p= 0.045), FTND score was higher (mean= 5.9) than others (mean= 4.8) (p= 0.009). The FTND score was ≥ 5 in 72% of cases who cause ETS exposure and in 53.3% of others (p= 0.045). 117 of cases were performed HADT, syptoms related with anxiety and depresion were detected in 45 and 54 of cases respectively. The mean anxiety score was higher in cases who cause ETS exposure (p= 0.025). The sypmptoms related with anxiety and depression we- re determined similar in cases who cause ETS exposure or not. It was identified that there was no effect of gender, educa- tion, business status, another smoker at home, history of ETS exposure in childhood, socioeconomic status and to have knowledge about passive smoking on to cause ETS exposure. Prevention of nicotine addiction to be developed by star- ting smoking precludes the onset of the diseases related to smoking, and also enables inhibition of ETS exposure especi- ally at home.
Key Words: Environmental tobacco smoke, passive smoking, Fagernström test for nicotine dependence.
Ek 1: HASTANE ANKSİYETE ve DEPRESYON ÖLÇEĞİ
Hasta Adı Soyadı: Tarih:
Bu anket sizi daha iyi anlamamıza yardımcı olacak. Her maddeyi okuyun ve son birkaç gününüzü göz önünde bulundurarak nasıl hissettiğinizi en iyi ifade eden yanıtın yanındaki kutuyu işaretleyin. Yanıtınız için çok düşünmeyin, aklınıza ilk gelen yanıt en doğrusu olacaktır.
1. Kendimi gergin, “patlayacak gibi” hissediyorum. 8. Kendimi sanki durgunlaşmış gibi hissediyorum.
Çoğu zaman Hemen hemen her zaman
Birçok zaman Çok sık
Zaman zaman, bazen Bazen
Hiçbir zaman Hiçbir zaman
2. Eskiden zevk aldığım şeylerden hala zevk alıyorum. 9. Sanki içim pır pır ediyormuş gibi bir tedirginliğe kapılıyorum.
Aynı eskisi kadar Hiçbir zaman
Pek eskisi kadar değil Bazen
Yalnızca biraz eskisi kadar Oldukça sık
Neredeyse hiç eskisi kadar değil Çok sık
3. Sanki kötü bir şey olacakmış gibi bir korkuya kapılıyorum. 10. Dış görünüşüme ilgimi kaybettim.
Kesinlikle öyle ve oldukça da şiddetli Kesinlikle
Evet, ama çok da şiddetli değil Gerektiği kadar özen göstermiyorum
Biraz, ama beni endişelendiriyor Pek o kadar özen göstermeyebiliyorum
Hayır, hiç öyle değil Her zamanki kadar özen gösteriyorum 4. Gülebiliyorum ve olayların komik 11. Kendimi sanki hep birşey yapmak zorundaymışım
tarafını görebiliyorum. gibi huzursuz hissediyorum.
Her zaman olduğu kadar Gerçekten de çok fazla
Şimdi pek o kadar değil Oldukça fazla
Şimdi kesinlikle o kadar değil Çok fazla değil
Artık hiç değil Hiç değil
5. Aklımdan endişe verici düşünceler geçiyor. 12. Olacakları zevkle bekliyorum.
Çoğu zaman Her zaman olduğu kadar
Birçok zaman Her zamankinden biraz daha az
Zaman zaman, ama çok sık değil Her zamankinden kesinlikle daha az
Yalnızca bazen Hemen hemen hiç
6. Kendimi neşeli hissediyorum. 13. Aniden panik duygusuna kapılıyorum.
Hiçbir zaman Gerçekten de çok sık
Sık değil Oldukça sık
Bazen Çok sık değil
Çoğu zaman Hiçbir zaman
7. Rahat rahat oturabiliyorum ve 14. İyi bir kitap, televizyon ya da radyo programından kendimi gevşek hissediyorum. zevk alabiliyorum.
Kesinlikle Sıklıkla
Genellikle Bazen
Sık değil Pek sık değil
Hiçbir zaman Çok seyrek
tümü evde çocuklarının ya da sigara içmeyen eşlerinin yanında sigara içtiğini belirtti.
ÇTD kaynağı olan (n= 100) ve olmayan olguların (n=
45) yaş ortalamaları (42.4 ± 12.0 yıl ve 41.8 ± 11.4 yıl) benzerdi (p= 0.786). ÇTD kaynağı olma üzerine etkisi olabileceği düşünülen çeşitli faktörler Tablo 2 ve 3’te görülmektedir. Evli olan olguların daha sık olarak ÇTD kaynağı olduğu belirlenirken (p= 0.018), cinsiyet, eği- tim ve çalışma durumu, sosyoekonomik düzey, evde başka sigara içicisinin olması, çocukluk çağındaki ÇTD maruziyeti ve pasif sigara içiciliğine ilişkin bilgi sahibi olmanın etkisi saptanmadı (Tablo 2).
Sigara içme özelliklerinden bir günde içilen sigara sayı- sı ve paket/yıl değeri ile erken yaşta (≤ 15 yaş) sigara içmeye başlamanın ÇTD kaynağı olma üzerine etkisi saptanmadı (p değerleri sırasıyla 0.107, 0.220 ve 0.650). ÇTD kaynağı olan olgular olmayanlara göre si- gara içme yasağına uymada daha fazla oranda güçlük yaşıyorlardı (p= 0.045). Tüm olguların ortalama FNBT skoru 5.6 ± 2.5 iken, ÇTD kaynağı olanlarda 5.9 ± 2.4, olmayanlarda 4.8 ± 2.5 idi ve aradaki farklılık anlamlı bulundu (p= 0.009). ÇTD kaynağı olan 100 olgunun 72 (%72)’sinde FNBT skoru ≥ 5 iken, diğer 45 olgunun 24 (%53.3)’ünde FNBT skoru ≥ 5 idi ve aradaki farklılık an- lamlı idi (p= 0.045) (Tablo 2,3).
HADT uygulanan 117 olguda anksiyete skoru ortala- ması 8.1 ± 4.6 (0-19), depresyon skoru ortalaması 6.5
± 4.5 (0-19) idi. ÇTD kaynağı olan olgularda olmayan- lara göre anksiyete skoru ortalaması yüksek bulundu (p= 0.025) (Tablo 3). Kırk beş olguda anksiyete ve 54 olguda depresyon ile ilişkili yakınmaların olduğu sap- tandı. ÇTD kaynağı olma üzerine anksiyete ve depres- yon ile ilişkili yakınmaların varlığının etkisi saptanmadı (sırasıyla p değerleri 0.334 ve 0.722) (Tablo 2,3).
Olguların sigara içme özelliklerine çocukluk dönemin- deki ÇTD maruziyetinin etkisine ait sonuçlar Tablo 4’te görülmektedir. ÇTD maruziyeti öyküsü olan ve olma- yan olgularda ortalama paket/yıl, günlük sigara sayısı, sigara içmeye başlama yaşı ve FNBT skoru benzerdi.
TARTIŞMA
ÇTD maruziyeti hem çocuklar hem de erişkinler için önemli bir sorundur. Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nde 1997 yılında 2-11 yaş arası çocukların
%43’ünün ÇTD’ye maruz kaldığı ve İngiltere’de 10 ya- şından küçük çocukların yarısının en az bir sigara içen erişkinle yaşadığı bildirilmiştir (14,15). Ülkemizde yapı- lan çalışmalarda çocuklarda pasif sigara içiciliği sıklığı- nı Karakoç ve arkadaşları %74, Boyacı ve arkadaşları
%75, Ersu ve arkadaşları %81, Keskinoğlu ve arkadaş- ları %84.7, Şahbaz ve arkadaşları %94.7 olarak bildirmiş- lerdir (16-20). Bu çalışmada katılımcıların %70.4’ünde çocukluk çağında ÇTD maruziyeti olduğu saptanmıştır.
Çalışma sonuçları değerlendirildiğinde ülkemizde ÇTD maruziyeti açısından yıllar içinde belirgin bir değişiklik olmadığı görülmektedir. ABD’de ÇTD maruziyeti 1988- 1994 yıllarına göre 1999-2004 yılları arasında azalmış- tır, ancak bu azalma çocukluk çağında daha düşüktür.
Bu sonuç iş yeri ve kamu alanlarında uygulanan sigara içme yasakları ile ilişkili olabilir (21). Ülkemizde de uy- gulamaya geçen “Tütün Mamullerinin Zararlarının Ön- lenmesine Dair Kanun” ile ev dışı ortamlarda hem eriş- kin hem de çocukların ÇTD maruziyetinin azalması bek- lenmektedir. Ancak ÇTD maruziyetinin sıklıkla meyda- na geldiği ev ortamında sigara içmeyenlerin korunması bu yasal düzenleme ile mümkün değildir (12).
Çalışmaya alınan olguların çocukluklarında ÇTD’ye ma- ruz kalmalarına rağmen benzer oranlarda evlerinde ço- cuklarını ve sigara içmeyen eşlerini tütün dumanına ma- ruz bıraktıkları belirlenmiştir. Çocukluğunda ÇTD maru- ziyeti olan ve olmayan olguların benzer oranlarda ÇTD kaynağı oldukları saptanmıştır. Beklenildiği gibi evli olan olguların daha yüksek oranda ÇTD maruziyetine neden olduğu belirlenmiştir. Bu sonuçlar önümüzdeki yıllarda sigara içmeyen erişkinlerde ve çocuklarda gelişecek si- gara ile ilişkili hastalık riskini öngörür niteliktedir.
Anne ve babanın düşük eğitim durumu ve işsiz olması- nın çocukların evde ÇTD’ye maruz kalma riskini artır- Tablo 1. Olguların genel demografik özellikleri.
Sayı %
Cinsiyet
Kadın 53 36.6
Erkek 92 63.4
Eğitim
Lise-Üniversite 86 59.3
Okuryazar-İlköğretim 59 40.7
Medeni durum
Bekar 27 18.6
Evli 118 81.4
Çalışma durumu
Çalışıyor 75 51.7
Çalışmıyor 70 48.3
Gelir düzeyi (n= 140)
< 1000 TL 83 59.3
1000-20000 TL 39 27.9
> 2000 TL 18 12.9
Tablo 2. Çevresel tütün dumanı kaynağı olan olguların özellikleri.
ÇTD kaynağı
Evet Hayır
Sayı % Sayı % p
Cinsiyet
Kadın (n= 53) 36 67.9 17 32.1 0.985
Erkek (n= 92) 64 69.6 28 30.4
Eğitim
Lise-Üniversite (n= 86) 55 64.0 31 36.0 0.164
Okuryazar-İlköğretim (n= 59) 45 76.3 14 23.7
Çalışma durumu
Çalışan (n= 75) 53 70.7 22 29.3 0.780
Çalışmayan (n= 70) 47 67.1 23 32.9
Medeni durum
Bekar (n= 27) 13 48.1 14 51.9 0.018
Evli (n= 118) 87 73.7 31 26.3
Sosyoekonomik düzey
Yüksek (n= 52) 33 63.5 19 36.5 0.209
Düşük (n= 88) 66 75.0 22 25.0
Evde başka sigara içicisi olması (n= 58) 42 72.4 16 27.6 0.583
Çocukluktaki ÇTD maruziyeti (n= 103) 71 68.9 32 31.1 1.000
Pasif içiciliğe ilişkin bilgi sahibi olma (n= 89) 62 69.7 27 30.3 0.965
Paket/yıl ≥ 25 (n= 73) 54 74.0 19 26.0 0.257
Sigara içme yasağına uymada güçlük (n= 93) 70 75.3 23 24.7 0.045
FNBT skoru ≥ 5 (n= 95) 72 75.0 24 25.0 0.045
Anksiyete skoru* ≥ 7 (n= 45) 34 75.6 11 24.4 0.334
Depresyon skoru* ≥ 10 (n= 63) 45 71.4 18 28.6 0.722
* Hastane anksiyete depresyon testi 117 olguya uygulanmıştır.
ÇTD: Çevresel tütün dumanı, FNBT: Fagernström nikotin bağımlılık testi.
Tablo 3. Sigara içme özellikleri ve HADT sonuçlarının ÇTD kaynağı olma üzerine etkisi.
ÇTD kaynağı
Evet Hayır p
Paket/yıl (ortalama ± SS) 32.7 ± 25.1 27.2 ± 25.1 0.220
Sigara-adet/gün (ortalama ± SS) 25.2 ± 11.7 21.9 ± 11.3 0.107
FNBT skoru (ortalama ± SS) 5.9 ± 2.4 4.8 ± 2.5 0.009
Anksiyete skoru* (ortalama ± SS) 8.7 ± 4.4 6.7 ± 4.6 0.025
Depresyon skoru* (ortalama ± SS) 6.5 ± 4.4 6.2 ± 4.7 0.639
* HADT 117 olguya uygulanmıştır.
ÇTD: Çevresel tütün dumanı, FNBT: Fagerström nikotin bağımlılık testi, HADT: Hastane anksiyete ve depresyon testi, SS: Standart sapma.
dığını bildiren çalışmalar olsa da, çalışmamızda ÇTD kaynağı olma üzerine eğitim ve çalışma durumunun et- kisi saptanmamıştır (22-25).
Nikotin bağımlılığının ölçülmesi amacıyla 1978 yılında Fagerström tolerans testi önerilmiş ve 1992 yılından sonra FNBT kullanılmaya başlanmıştır. Nikotin bağımlı- lık testi nikotin bağımlılığını belirlemede yaygın olarak kullanılan, geçerli ve güvenilir bir ölçektir (26,27). Çalış- mamızda ÇTD kaynağı olma üzerine FNBT skorunun anlamlı etkisi saptanmış, FNBT skoru ÇTD kaynağı olan olgularda olmayanlara göre yüksek bulunmuştur. FNBT içinde yer alan ve ÇTD kaynağı olma riskini arttırabile- ceği düşünülen “sigara içme yasağı olan yerlerde sıkıntı yaşıyor musunuz?” sorusuna verilen yanıtlar değerlendi- rildiğinde de ÇTD kaynağı olan kişilerden daha fazla oranda “evet” yanıtı alınmıştır. Bu sonuç da yüksek niko- tin bağımlılık skorunun ÇTD maruziyetine neden olma riskini artırdığını desteklemektedir. Başka bir çalışmada da FNBT skorunun içmeyenlerin sağlığının korunmasın- da dikkate alınması gereken önemli bir belirteç olduğu gösterilmiş, hizmet sektörü çalışanlarının kapalı alanlar- da sigara içiminin engellenmesine dair yasanın uygula- nabilirliği ve gerekliliğine olan inancı FNBT skoru yük- sek (5 ve üzerinde) olan olgularda daha düşük saptan- mıştır (28). Bu çalışmada nikotin bağımlılık skoru yük- sek olan olguların daha yüksek oranda ÇTD kaynağı ol- maları sigara ile ilişkili hastalıkların önlenmesinde en et- kin ve geçerli yöntemin sigara içmeye başlanmasının en- gellenmesi olduğu fikrini güçlendirmektedir.
ÇTD kaynağı olan olguların özelliklerini belirlemeyi amaçladığımız bu çalışmada pek çok sosyodemografik özelliğin ÇTD kaynağı olma üzerine etkisi saptanmaz- ken, FNBT sonuçlarına göre ÇTD kaynağı olan olgular- da daha yüksek düzeyde bağımlılık saptanmıştır. Siga- ra içmeye başlanarak gelişecek nikotin bağımlılığının engellenmesiyle sigara içenlerin sağlığı korunduğu gibi içmeyen kişilerin de özellikle ev içi ortamda ÇTD ma- ruziyeti ve buna bağlı gelişecek hastalıkların önlenme- si sağlanacaktır.
ÇIKAR ÇATIŞMASI Bildirilmemiştir.
KAYNAKLAR
1. WHO Report on The Global Tobacco Epidemic, 2008: The MPOWER Package. Geneva, Switzerland. http://www.who.int/
tobacco/mpower/en/ (alıntı tarihi: 20.06.2010).
2. Bilir N. Türkiye Tütün Kontrolünde Dünyanın Neresinde?
Türk Toraks Dergisi 2009; 10: 31-4.
3. T.C. Sağlık Bakanlığı. Ulusal tütün kontrol programı ve eylem planı 2008-2012. Ankara 2008.
4. h t t p : / / w h q l i b d o c . w h o . i n t / p u b l i c a t i o n s / 2 0 0 9 / 9789241563918_eng_full.pdf
5. California Environmental Protection Acency. Health effects of exposure to environmental tobacco smoke. Final Report. Cali- fornia Environmental Protection Agency Office Of Environ- mental Health Hazard Assessment, 1997. http://oeh- ha.ca.gov/pdf/chapter1.pdf
6. Physicians for a Smoke-Free Canada (PSC). Health effects of second hand smoke. http://www.smoke-free.ca/factsheets/
pdf/ Q&A-healtheffects.pdf; 2006 (alıntı tarihi: 20.06.2010).
7. Gallo V, Neasham D, Airoldi L, Ferrari P, Jenab M, Boffetta P, et al. Second-hand smoke, cotinine levels, and risk of circulatory mortality in a large cohort study of never-smokers. Epidemi- ology 2010; 21: 207-14.
8. Asomaning K, Miller DP, Liu G, Wain JC, Lynch TJ, Su L, et al.
Second hand smoke, age of exposure and lung cancer risk.
Lung Cancer 2008; 61: 13-20.
9. US Department of Health and Human Services. The Health Consequences of Smoking: A Report of the Surgeon General.
Atlanta, GA: US, Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health. 2004.
10. Karlıkaya C, Öztuna F, Solak ZA, Özkan M, Örsel O. Tütün Kontrolü. Toraks Dergisi 2006; 7: 51-64.
11. Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanunda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun. Yayımlandığı Resmi Gazete: Tarih: 28/01/2008 Sayı:26761.
Tablo 4. Geçmiş ÇTD maruziyetinin sigara içme özelliklerine etkisi.
Geçmiş ÇTD maruziyeti
Evet (n= 103) Hayır (n= 42) p
Paket/yıl (ortalama ± SS) 32.7 ± 26.1 26.8 ± 22.4 0.198
Sigara-adet/gün (ortalama ± SS) 24.4 ± 11.6 23.7 ± 11.7 0.498
FNBT skoru (ortalama ± SS) 5.7 ± 2.6 5.2 ± 2.4 0.320
Sigara içmeye başlama yaşı (ortalama ± SS) 19.5 ± 6.3 19.3 ± 4.4 0.841 ÇTD: Çevresel tütün dumanı, FNBT: Fagernström nikotin bağımlılık testi, SS: Standart sapma.
12. Gehrman CA, Hovell MF. Protecting children from environ- mental tobacco smoke (ETS) exposure: a critical review. Nico- tine Tob Res 2003; 5: 289-301.
13. Zigmond AS, Snaith RP. The hospital anxiety and depression scale. Acta Psychiatr Scand 1983; 67: 361-70.
14. American Academy of Pediatrics. Environmental tobacco smoke: a hazard to children. Pediatrics 1997; 99: 639-41.
15. Couriel JM. Passive smoking and the health of children. Tho- rax 1994; 49: 731-4.
16. Karakoç F, Dağlı E, Kut A, Pamukçu A. Çocuklarda pasif siga- raya maruziyetin serum kotinin düzeyi ile belirlenmesi. Türki- ye Klinikleri Dergisi 1998; 7: 77-82.
17. Boyaci H, Duman C, Başyiğit I, Ilgazli A, Yıldız F. Determinati- on of environmental tobacco smoke in primary school child- ren with urine cotinine measurements. Tuberk Toraks 2004;
52: 231-6.
18. Ersu R, Arman AR, Save D, Karadag B, Karakoc F, Berkem M, et al. Prevalence of snoring and symptoms of sleep-disordered breathing in primary school children in istanbul. Chest 2004;
126: 19-24.
19. Keskinoglu P, Cimrin D, Aksakoglu G. The impact of passive smoking on the development of lower respiratory tract infecti- ons in children. J Trop Ped 2007; 53: 319-24.
20. Sahbaz S, Kilinc O, Gunay T, Ceylan E. The effects of environ- mental tobacco smoke exposure before starting to smoke on cigarette quitting therapies. Tuberk Toraks 2008; 56: 283-90.
21. Disparities in secondhand smoke exposure-United States, 1988-1994 and 1999-2004. MMWR 2008; 57: 744-47.
22. Bolte G, Fromme H; GME Study Group. Socioeconomic deter- minants of children’s environmental tobacco smoke exposure and family’s home smoking policy. Eur J Public Health 2009;
19: 52-8.
23. Pellegrini M, Rotolo MC, La Grutta S, Cibella F, Garcia-Algar O, Bacosi A, et al. Assessment of exposure to environmental to- bacco smoke in young adolescents following implementation of smoke-free policy in Italy. Forensic Sci Int 2010; 196: 97-100.
24. DiFranza JR, Aligne CA, Weitzman M. Prenatal and postnatal environmental tobacco smoke exposure and children’s health.
Pediatrics 2004; 113: 1007-15.
25. Eliopoulos C, Klein J, Chitayat D, Greenwald M, Koren, G. Ni- cotine and cotinine in maternal and neonatal hair as markers of gestational smoking. Clin Invest Med 1996; 19: 231-42.
26. Pomerleau CS, Carton SM, Lutzke ML, Flessland KA, Pomerle- au OF. Reliability of the Fagerstrom Tolerance Questionnaire and the Fagerstrom Test for Nicotine Dependence. Addict Be- hav 1994; 19: 33-9.
27. Heatherton TF, Kozlowski LT, Frecker RC, Fagerström KO. The Fagerström test for nicotine dependence: a revision of the Fa- gerström Tolerance Questionnaire. Br J Addict 1991; 86: 1119- 27.
28. Doruk S, Celik D, Etikan I, Inönü H, Yılmaz A, Seyfikli Z. Eva- luation of the knowledge and manner of workers of workpla- ces in Tokat about the ban on restriction of indoor smoking.
Tuberk Toraks 2010; 58: 286-92.
