elektrik enerjisi'
GENEL ENERJİ ÜRETİMİNDE KÖMÜRÜN Y ERİ
maden mühendisleri odası
UDK: 620.9 : 662.641 : 662.642 : 662.66 (560)
1. G Î R Î Ş
Bu tebliğ, ülke kömür kaynaklarına toplu bir ba
kış içeriğindedir. Rezerv, üretim, tüketim ve kul
lanım alanları açısından getirilen değerlendirme
ler, yasının ana bölümlerini oluşturmaktadır. Kö
mür kaynağımızın dünü ve bugünü, ülkenin ekonomik ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 230
ve politik yapısından soyutlanmadan verilmeye ça
lışılmış, gelecek konusunda da belirli yaklaşım
lara gidilmiştir.
Şu bir gerçektir ki; enerji üretiminde, ülkelerin kendi öz kaynaklarına bağımlı oluşu, bir anlamda ve bir oranda ekonomik, politik ve askeri bağım
sızlıkları için bir göstergedir. Tebliğin sonun
daki öneriler her ne kadar bu genel doğrudan ha
reketle geliştirilmişse de, sorun son çözümleme
de, siyasal iktidarların politik tercihine daya
lıdır.
2 . T A Ş K Ö M Ü R Ü
Ülkemizde taşkömürünün bulunuşu, 1829 yılına rast
lar. Taşkömürü Havzası'nda (Zonguldak sahil şeri
di) üretime ise ancak 1848'lerde başlanmıştır.
Havza, 1936'lara dek daha çok Fransız, tngiliz vb.
sermayeli yabancı ve yerli şirketlerin denetim ve sömürü alanı olmuştur. Derin kömür madenciliğinin bütün zorluklarının ortaya çıkışı, yüksek üretim maliyetleri, kâr oranlarının düşmesi, geniş çapta yatırım gereksinimi ve siyasal iktidarların poli
tik tercihi sonucu, Taşkömürü Havzası bütünüyle devletleştirilmiştir. Havza önce ETÎBANK'a sonra da 1957'de çıkarılan 6974 sayılı kanunla TKÎ (Tür
kiye Kömür işletmeleri) Kurumuna devredilmiştir.
2 . 1 . T a ş k ö m ü r ü R e z e r v i
Ülkemizin taşkömür varlığı, Zonguldak ve çevresin
de Batıda Ereğli'den, doğuda Amasra ve hatta Azda
va'ya kadar uzanan 10 070 km2 >lik bir alana yayıl
mış olup, bu havzanın 1975 yılı başı itibarıyla taşkömürü rezervi Tablo l'de gösterilmiştir.
Böylece işletme, yangın ve diğer gayeler için bı
rakılan topuklardan doğan kayıplar, ayrıca yıkama randımanları dikkate alındığında taşkömürü havza
sının satılabilir kömür rezervi toplam miktarın yaklaşık yarısı olan 550 milyon ton olarak kabul edilebilir.
Ancak bu rakamlar çok etkili bir arama sonucu or
taya konmuş kesin, doğru değerler olmayıp muhtelif teknikler kullanarak hesap ettikleri değerlerdir.
Ve unutmamak gereken nokta, bu değerlerin her za
man tartışmaya açık olduğudur.
2.2. T a ş k ö m ü r ü ü r e t i m v e T ü k e t i m D u r u m u 2 . 2 . 1 . T a ş k ö m ü r ü ü r e t i m D u r u m u :
19601974 yılları arasında TKİ Kurumunun taşkömü . rü üretimleri Tablo 2'de görülmektedir.
Tablo tetkik edildiğinde satılabilir üretimde (Z 11 küllü) büyük bir artış görülmemektedir.
1970 yılında 4 572 966 ton olan satılabilir üre
tim 1974 yılında 4 965 469 ton'a ulaşabilmiştir.
Bu durum daha şimdiden bir arz ve talep dengesiz
BSlgeler Anutçuk Kozlu Üzülmez Karadon Amasra
GörUnür 36 10 85 32 21
281 078 720 643 432
789 204 506 903 019
Muhtemel 61 25 101 32 34
781 000 754 148 550
792 000 000 230 491
Mümkün
264 79 430 60 . 000 300 644 665
000 000 120 446
T 98 299 266 495 116
ıplaı 063 078 774 436 647 n
590 204 506 253 956
Tablo 1. Taşkömür havzasının 1975 yılı bağı itibarıyla rezervi (ton)
İffü
YILLAR
1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974
TUVENAN ÜRETİM ( 1 0 0 0 t o n )
6 6 6 6 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 8
307 382 485 793 141 007 369 457 149 243 598 846 862 842 546
SATILABİLİR ÜRETİM ( 1 0 0 0 t o n )
3 3 3 4 4 4 4 5 4 4 4 4 4 4 4
653 773 893 153 449 390 880 031 769 684 573 639 641 642 965
Tablo 2. TKÎ'nin taşkömür üretimi
YILLAR
1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973
ISITMADA
326 330 3 3 7 351 315 154 240 418 432 444 345 314 246 344
SANAYİDE
1 9 6 2 1 8 1 0 1 8 8 5 2 306 2 3 9 0 2 5 2 9 2 6 2 9 2 449 2 5 7 1 2 6 6 4 2 5 7 7 2 4 6 6 2 5 6 4 2 4 7 1
ELEKTRİK SANTRAL.
601 596 805 652 832 837 97 7 819 711 848 930 1 045 1 0 1 7 1 0 2 7
ULAŞTIRMADA
1 0 0 9 9 5 3 9 5 6 9 2 0 9 7 7 969 996 8 6 4 799 842 825 846 803 7 3 0
TOPLAM
3 898 3 689 3 983 4 229 4 514 4 489 4 842 4 550 4 513 4 798 4677 4 671 4 630 4 572
Tablo 3. Taşkömürü tüketiminin sektörel dağılımı (1000 ton)
l i g i n i Meydana getirmiş olup 1973 yılında İtalya' dan 200 000 ton ve Polonya'dan da 40 000 ton ol
mak üzere 240 000 ton kok ithal edilmiştir.
2 . 2 . 2 . Taşkömürü Tüketimi ve S e k t ö r e l D a Ş ı l ı m ı :
19601973 y ı l l a r ı arasında taşkömürü tüketimi ve sektörel dağılımı Tablo 3'de görülmektedir.
Tablo 3 tetkik edildiğinde ısıtmada kullanılan miktar aynı kalırken, ulaştırma hizmetlerinde kul
lanılan miktarın düştüğü, buna karşılık sanayide kullanılan miktarın yükseldiği görülür. 1973 y ı lında tüketilen 4 572 000 ton taşkömürünün I 8 ' i ısıtmada, % 77'si sanayide, % 15'i de ulaştırma hizmetlerinde tüketilmiştir. Sanayide kullanılan X 77'lik miktarın ise ancak Z 48'i DemirÇelik sektöründe diğer % 29'luk kısım i s e metalurjik ö
zellikte koklaşabilir, taşkömürü kullanılmasının zorunlu olmadığı tüketim alanlarında (Elektrik santralları, MKE, Sümerbank, Çimento Sanayii, Şe
ker Fabrikaları, Maden İşletmeleri gibi) kullanıl
mıştır.
2 . 2 . 3 . Taşkömürü üretim ve Tüketim P r o j e k s i y o n l a r ı :
19741987 y ı l l a r ı arasındaki üretim ve tüketim projeksiyonu Tablo 4'de görülmektedir.
YILLAR 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987
ÜRETİM 5 100 5 280 5 490 5 850
M t t t t 11 İ t
"
11 İ t 11 11
TÜKETİM 5 6 7 7 7 8 9 9 10
605 021 276 206 027 427 027 427 027
I
t 1 1 t
FARK
505
741
1 786
1 356
1 177
2 577
3 177
3 577
4 177
t t 1!
t t I I
•t
Tablo 4. Taşkömürü üretim ve tüketiminin 19741987 projeksiyonu (1000 ton)
„...„ I.DenirÇelik II
Y I L L A R
KARABÜK 1974 1 408 1975
1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987
KAYNAK: Genel Enerji Raporu ilave edilaittir).
. DemirÇelik ERECLt
805 805 1 600
1975 (Karabük
III.DenirÇelik İSKENDERUN
300 1 0 0 0 1 600
3 )00
IV.DeoirÇeHk TOH
2 513 3 213 4 608
« 6 008 600 6 608 1 000 7 000 1 600 7 6C6
•1 »
11 (1 II II II II
TUketivi TKİ Yayınlarından bulunup
Tablo 5. DemirÇelik Fabrikaları taşkömürü talepleri (1000 ton)
Tablodan da görüleceği üzere taşkömürü havzasının bugünkü koşullarda optimum üretim seviyesi 1977 yılından başlamak üzere 5 850 000 ton olarak t e s pit edilmiştir. Oysa aynı y ı l tüketimin 7 206 000 ton olacağı yani 1 177 000 ton/yıl'İlk bir üretim açığının doğacağı yaklaşık olarak hesaplanmış du
rumdadır. Bu fark 1982 yılında tüketimin 10 027 000 ton/yıl'a çıkmasıyla 4 177 000 ton/yıl gibi daha büyük boyutlara ulaşabilecektir.
1982 yılında tüketileceği tahmin edilen 10 027 000 ton taşkömürünün, tasarı halinde olan IV. Demir
Çelik Tesislerinin de devreye girmesiyle toplam 7 608'000 ton'u Tablo 5'de görüldüğü gibi Demir
Çelik Tesislerinde tüketilecektir.
DemirÇelik sektörü dışındaki tüketim alanları ve tüketim miktarları Tablo 6'da görülmektedir.
DemirÇelik sektörünün dışında kalan tüketim a
lanlarmın Tablo 6'da görüldüğü gibi tümü kokla
şabilir taşkömürü kullanılmasında metalurjik zo
runluk duyulmayan tüketim alanlarıdır. Ayrıca bu tüketim yerlerinden Bartın çimento, Filyos Ateş Tuğlası, Zonguldak ve Ereğli K.S.T. ve EKİ dahili tüketimi gibi yerlerde s a l t ulaştırma kolaylığın
dan koklaşabilir taşkömürü tüketimi devam etmekte
dir.
öz olarak söylemek gerekirse Tablo 4 ve 5'den de görüleceği üzere taşkömürü üreti=i yakın bir ge
lecekte salt demirçelik sektörünün talebini bi
le karşılayabilecek durumda değildir.
Tüketim Yerleri Gaz Fabrikaları Ankara Elektrik İstanbul Elektrik Bartın Çimento Pınarhisar Çimento Vapur thrakiyeleri Denizcilik Bankası D.D.Yolları Ergani Bakır işi.
Murgul Bakır İşi.
Şeker Fabrikaları
MKE
Filyos Ateş Tuğlası istanbul K.S.T.
Kireç Ocakları İskenderun Etibank Zonguldak K.S.T.
Ereğli K.S.T.
Askeri Birlikler EKİ Dahili istihkak Diğerleri
TOPLAM
1975 212 18 250 50 11 10 55 655 15 18 20 12 34 20 20 15 10 40 10 17 130 35 1 657
1976 212 18 250 50 11 10 55 613 15 18 20 12 34 20 20 15 10 40 10 17 130 35 1 615
1977 221 18 250 50 11 10 55 613 15 18 20 12 34 20 20 15 10 40 10 17 130 35 1 624
1978 243 18 250 50 11 10 55 613 15 18 20 12 34 20 20 15 10 40 10 17 130 35 1 646
1979 260 18 250 50 11 10 55 613 15 18 20 12 34 20 20 15 10 40 10 17 130 35 1 663
1980 260 18 250 50 11 10 55 613 15 18 20 12 34 20 20 15 10 40 10 17 130 35 1 663
Tablo 6. DemirÇelik dışındaki taşkömürü tüketimi (1000 ton)
Hal böyle iken;
Ağır sanayinin vazgeçilmez unsuru olan koklaşa
bilir taşkömürünün, Ulaştırma hizmetlerinde ve Tablo 6'dan görüldüğü gibi elektrik santrâlla
rında, kireç ocakları ve Tekel fabrikalarında, çimento sanayiinde, ateş tuğlası, ayakkabı ima
lathaneleri ve araba tamirhaneleri gibi yerler
de 1 657 000 ton/yıl'a varan miktarlarda tüke
tilmesi ve bu tüketimi sürekli kılan biçimde programlar yapılması.
1973 y ı l m a kadar az da olsa zaman zaman yapı
lan (toplam 514 400 ton) ihracat.
Etkili bir biçimde yatırım ve üretim programla
rı paralelliğinin temin edilmeyişi, çok zor ü
retim şartlarında, az yatırım çok üretim poli
tikası sonucu, yılda ortalama 80 ölü 7500 yara
lı ile en ilkel üretim modelinin sürdürülmesi (ki bunu somut olarak belirliyebilmek için:
1972 yılında 1 ton kömür başına düşen yatırım miktarı 23,41 TL iken 1974 yılında bu rakam
16,52 TL1sına düşmüştür. Buna karşılık 1972 yı
lında 7 862 000 ton olan tuvenan üretiminin 1974 yılında 8 546 000 ton'a çıkmıştır).
Geniş çapta arama, hazırlık ve üretim projele
rinin geciktirilmesi gibi gerçekler taşkömürü üretim ve tüketim politikasının plansız ve yal
nız egemen çevrelerin güncel çıkarlarına uygun olduğunu vurgulamaktadır.
Tüm bunların sonucu olarak daha şimdiden İskende
run DemirÇelik Tesislerinin gereksindiği meta
lurjik özellikte koklaşabilir taşkömürü ihtiyacı ithal edilmek üzere giderilmeye çalışılmaktadır.
3. L İ N Y İ T K Ö M Ü R Ü
Linyit kömüründe ise üretim 19141918 yıllarında ilk defa Soma bölgesinde olmak üzere Anadolunun muhtelif yerlerinde başlamıştır. Gerek oluşumu ve gerekse üretim biçimi yönünden özel sektörün kâr alanlarından biridir. 1938 yılında devletleştiri
len Garp Linyitleri İşletmesi sınırları dışında kalan oldukça kaliteli ve verimli sahalar ülkenin ve halkın çıkarlarına ters düşen bir durumda, bir avuç azınlığın denetim ve sömürü alanı olmaya de
vam etmektedir.
3 . 1 . L i n y i t R e z e r v i
Görünür+Muhtemel+Mümkün olmak üzere ülkemizin toplam linyit rezervi bugüne kadar yapılan ve fazla etkili olmayan aramalar neticesi 6 milyar ton olarak saptanmıştır. (Bu miktarın içinde 3 200 000 ton'luk AfşinElbistan rezervi dahil
dir) .
Ülkemizin yedi ayrı bölgeye ayrılarak rezerv da
ğılımı incelendiğinde, mevcut aramalara göre Af
şinElbistan havzası hariç, diğer bütün önemli linyit yataklarının Batı ve Orta Anadoluda top
landığı görülmektedir. Ancak bu konunun linyit arama politikasıyla ilgili olduğunu yani etkili bir biçimde arama düzeninin bu bölgelerde yoğun
laştığını belirtmek gerekir.
Linyit Varlığımız Bölgeler İtibarıyla Şöyledir}
(rezerv olarak) BÖLGE I
Trakya, Ege, Marmara ve Batı
Anadolu Bölgeleri 1 232 048 000 ton.
BÖLGE II
Orta Anadolu Bölgesi 1 112 400 000 ton.
BÖLGE III
Batı Karadeniz ve Orta
Karadeniz 79 200 000 ton.
BÖLGE IV
Kırşehir, Nevşehir, Niğde,
Kayseri, Adana, Hatay İlleri 141 000 000 ton.
BÖLGE V
Sivas, Malatya, Maraş, Yozgat illeri
BÖLGE VI
3 326 500 000 ton.
44 065 000 ton.
15 000 000 ton.
Toplam Rezerv: 6 Milyar ton (yaklaşık) Doğu Karadeniz ve Doğu
Anadolu bölgeleri BÖLGE VII
Güneydoğu Anadolu
3 . 1 . 1 . T ü r k i y e K ö m ü r İ ş l e t m e l e r i K u r u m u1n u n L i n y i t P o t a n s i y e l i Bilindiği gibi ülkemizin linyit potansiyelinin kamu elinde olan miktarının tamamı TKİ Kurumunun
dur. Bu kuruluşun 1975 yılı başı itibarıyla lin
yit varlığı Tablo 7'de verilmiştir. Tablo 7 tet
kik edildiğinde Devlet toplam 3 783 514 000 ton' luk bir potansiyelle toplam varlığın X 63'üne sa
hipmiş gibi görülmektedir. Oysa 3 200 000 000 ton' luk düşük kaliteli AfşinElbistan rezervi bu mik
tara dahildir. Toplam rezervden AfşinElbistan rezervi çıkarılırsa, geri kalan kalorifik değer, su, kül ve uçucu madde olarak yüksek vasıflı top
lam varlığın ancak X 20'si olan 583 514 000 ton' luk bir miktar devletin elinde bulunmaktadır.
Kamu kesiminde mevcut varlık bilinmekle beraber Szel sektör potansiyeli kesin olarak bilinmemek
tedir. Daha doğrusu "gizlenmektedir". Bu durum doğal olarak gelecek yılları içeren program çalış
malarını ya engellemekte ya da saptırmaktadır.
ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 230 81
REZERV KATEGORİLERİ
HAZIR v e HAZIRLANACAK GÖRÜNÜR MUHTEMEL MÜMKÜN TOPLAM
AFŞİNELBİSTAN L İ N Y İ T L E R İ MÜESSESESİ
—
3 200 000
—
— 3 200 000
G.L.I.: MÜESSESESİ Tunçbi
l e k B ö l .
10 925
197 623 48 582
— 257 130
Soma Seyitömer B ö l . B ö l g e s i
2 185
35 865
—
— 38 050
6 597
218 334 9 300
— 234 231
O.A.L.
İŞLETMESİ ( B e y p a z a r ı )
345 536 37 048
—
37 929
A.D.L.
İŞLETMESİ (Dodurga)
872
364 12 639
— 13 875
Ş . L . l . İŞLETMESİ ( A ş k a l e )
14
76 120 2 089 2 299
TOPLAM
20 938
3 652 798 107 689 2 089 3 783 514
Tablo 7. TKİ'nin linyit varlığı (1000 ton)
YILLAR 1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973
KAMU SEKTÖRÜ
1 1 1 2 2 2 2 2 3 3
3 4 4 4
698 509 867 268 537 534 921 928 536 753 993 221 786 850
ÖZEL
1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 2 1 2
SEKTÖR
150 162 282 319 644 952 062 835 918 111 937 174 989 852
TOPLAM
2 848 2 671 3149 3 587 4 181 4 486 4 983 4 763 5 454 5 864 5 930 6 395 6 775 7 702 Tablo 8. Sektörler itibarıyla linyit üretimi
(1000 ton)
3 . 2 . L i n y i t ü r e t i m ve Tüketim Durumu 3 . 2 . 1 . L i n y i t ü r e t i m Durumu
Linyit kömürü üretiminin yaklaşık % 46'sı Kütah
ya, % 30'u Manisa, % 10'u da Çorum, Bolu ve Ça
nakkale illerimizden sağlanmaktadır.
19601973 y ı l l a r ı arasında Türkiye'de linyit üre
timi sektörler itibarıyla Tablo 8'de verilmiştir.*
Tablo 8'in incelenmesi sonucu özellikle kamu ke
siminde taşkömürü üretimine karşılık linyit üre
tim artış hızında bir fazlalık görülmekte ise de gene programların altında kalınmıştır, örneğin 1973 yılında programlanan 6 183 300 ton'luk sa
t ı l a b i l i r üretime karşılık 4 864 841 ton'luk bir üretim, 1974 yılında programlanan 7 198 000 ton' luk üretime karşılık ancak 5 495 307 ton'luk sa
t ı l a b i l i r üretim gerçekleşebilmiştir.
* 1974 y ı l ı kamu sektörünün (TKİ'nin) üretimi tu
venan 9 631 651 ton s a t ı l a b i l i r üretim ise 5 495 307 ton'dur. Tabloda verilen miktarlar kamu sektörü için s a t ı l a b i l i r üretimler olup ö
zel sektör üretimlerinin büyük bir kısmı tuve
nan üretimlerdir. Çünkü kömürün yıkanması ve kül oranlarının düşürülmesi için gerekli tesis
ler (Luvuar tesisleri) hem ilave yatırımları gerektirmekte hemde üretim maliyetlerini a r t ı r maktadır. Dolayısıyla kâr oranlarının düşmesi de söz konusu olduğundan zahmetsiz büyük kârlar özel sektörü tuvenan olarak satış yapma durumun
da bırakmakta olup bu durum güncel çıkarlar pe
şinde koşmanın doğal bir sonucudur.
82
Satılabilir üretim kamu sektöründe 1960 yılında 1 698 000 ton iken bu miktar 1973 yılında 4 850 000 ton'a ulaşmış, özel sektörün 1960 yı
lında 1 150 000 ton olan üretimi ise 1973 yılın
da ancak 2 852 000 ton'a çıkabilmiştir.
Toplam varlığın % 20'si gibi oldukça küçük bir varlığa sahip olmasına rağmen devlet 1973 yılı itibarıyla toplam satılabilir üretimin % 63'ünü, daha geniş ve kaliteli potansiyel sahibi olan ö
zel sektör ise toplam satılabilir üretimin ancak
% 37'sini verebilmiştir. Bu potansiyel ve üretim oranı dengesizliğinin ülke ekonomisine vurduğu dar
be çok açık ve belirgin olup amaç şudur: Bir yan
dan sağlanan arama, işletme hakları ve imtiyazla
rı ile sahaları kapatarak az riskli yatırımlarla kısa sürede büyük boyutlara varan sermaye biriki
mini yaratmak, diğer yandan üretimi frenliyerek ÜLKEYİ SANAYİLEŞMENİN GÖBEK TAŞI KONUMUNDA OLAN ENERJİ ve ENERJİ HAMMADDELERİ YÖNÜNDEN DIŞA BAĞIM
LI KILMAK.
3 . 2 . 2 . L i n y i t T ü k e t i m i v e S e k t ö r e l D a ğ ı l ı m ı
Potansiyel konusunda olduğu gibi üretim alanında da özel sektör verileri eksik ve hatta yok dene
cek kadar azdır. Dolayısıyla özel sektör üretim
lerinin hangi sektörlerde ne miktarlarda tüketil
diğini söylemekte mümkün olmamaktadır. Tablo 9*da ancak TKİ üretimi linyit kömürünün 19601973 dö
neminde sektörlere göre tüketimi verilebilmiştir.
Tablo 9 tetkik edildiğinde 19601973 yılları ara
sında tüketilen linyit kömürünün ısınma ve sanayi gibi kullanım alanlarında artış kaydettiği görül
mektedir. Gene tablodan görüleceği üzere 1973 yı
lında tüketilen 4 905 000 ton linyit kömürünün
% 44'ü ısınmada, Z 51'i sanayide ve X 5'i de ulaş
tırma hizmetlerinde kullanılmıştır.
YILLAR 1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973
ISINMADA
1 1 1 1 1 1 1 2 2
596 556 534 874 996 080 332 693 861 994 911 799 324 198
SANAYİ 370 573 992 617 687 671 493 448 704 840 1 131 1 305 1 358 1 4 6 3
ELK.SANTRAL.
453 232 406 397 723 734 965 753 842 683 879 1 150 1 065 1 0 8 3
ULAŞTIRMA 229 136 188 164 170 110 78 71 78 82 96 178 134 161
TOPLAM 1648 1497 2 120 2 052 2 578 2 595 2 868 2 965 3 485 3 599 4 017 4 432 4 881 4 905
Tablo 9. Linyit köaürü tüketiminin sektörel dağılımı (TKİ) (1000 ton)
ELEKTRİK MÜHBNDÎSLÎĞÎ S 30
mr
3 . 2 . 3 . L i n y i t Ü r e t i m v e T ü k e t i m T a h m i n l e r i
Tablo 10'da 19751987 yılları arasında orijinal birimler cinsinden toplam linyit kömürü üretim ve tüketim farkları görülmektedir.
Görüldüğü gibi 1987 yılına kadar yapılan tahminler hiç de iç açıcı değildir. 1976 yılında 1 046 000 ton/yıl olarak ortaya çıkan açık 1987 yılında ü
retimin 64 053 000 ton/yıl'a çıkmasına karşılık ve tüketimin de yaklaşık 74 391 000 ton/yıl1a u
laşması sonucu 10 338 000 ton/yıl gibi oldukça bü
yük bir boyut kazanmış olacaktır.
Tablo 10'da belirtilen üretim ve tüketim tahmin A lerinin dayandığı ana varsayımın; TKÎ Kurumunun tevzi ve yeni yatırımlarının zamanında tamamlan
ması, MuğlaYatağan, SivasKangal, Çan, BursaOr
haneli, Beypazarı gibi termik santralları besle
yecek projelerin teminine uygun olarak devreye girmesi, özel sektör linyit üretiminin her yıl
% 10 oranında artması gibi faktörlere dayandığı belirtilmektedir. Oysa her iki faktöründe gerçek
leşme durumları geçmişteki pratik sonuçları iti
barıyla gözönüne alınırsa 1975 yılından itibaren giderek artan üretim ve tüketim farklarının daha kısa zamanda daha büyük değerlere varacağını söy
lemek doğru ve yerinde olacaktır.
4. BİTÜMLÜ ŞÎST
Bitümlü şistlerden petrol ve diğer yan ürünler elde edildiği gibi daha düşük tenörlü olanların son yıllarda termik santrallarda yakıt olarak kullanma imkanları doğmuş ve bitümlü ş i s t l e r u
cuz enerji kaynağı olarak büyük önem kazanmıştır.
Ülkemizde bitüm oranı X 115 arasında değişen ve ortalama ı s ı değeri 10002000 KCal/kg arasında olan yaklaşık 3,7 milyar tonmuhtemel bitümlü ş i s t rezervi saptanmış olup bu miktar 700 milyon ton taşkömürüne eşdeğerdir.
MTA Enstitüsünce yapılan genel projeksiyon ve kıs
men ayrıntılı etüdlere göre ülkenin bitümlü ş i s t zuhurları ve potansiyelleri Tablo l l ' d e verilmiş
t i r .
Tablo ll'den de görüleceği gibi bitümlü ş i s t varlık
larımızın hiçte önemsenmez değerlet olmadığı gö
rülmektedir. Fakat bugüne kadar elektrik enerjisi
YILLAR 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987
ÜRETİM 11 491 12 522 15 034 18 896 31 392 39 830 4 1 561 42 206 4 4 629 46 485 55 091 62 947 64 053
TÜKETİM 11 361 1 3 568 15 578 19 733 32 754 41 893 44 431 45 732 49 207 52 300 62 208 71 581 74 391
FARK 130
1 0 4 6
544
837
1 362
2 063
2 870
3 526
4 578
5 815
7 177
8 634
10 338
Tablo 10. Toplam linyit kömürü üretim ve tüketimi (1000 ton)
ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 230
Göynük Sahası Bahçecik Sahası SeyitBmer Sahası Gölyazar Sahası NigdeUlukışla AntalyaDoyran Kilis Sahası B.Pazarı Nallıhan BoluMengen Bursalnegöl BalıkesirBurhaniye ManisaDemirci AntalyaAkseki KonyaBeyşehir OrduünyeAkkus AmasyaÇeltek.
BİTÜM TENÖRE (X) 115 312,8 2,512,76
10 113,7 716 79 45 515 5 56 26 911 67 130 59,7
KULLANILABİLİR REZERV ( 1 06 ton)
95
35 30 81,5 17
258,5
MUHTEMEL REZERV (106 ton)
1150 100 35 356 129,7
2 25
27
0,052
4 , 8
1829,552
MÜMKÜN REZERV (Mil.ton)
1150 340 1000
356 129,7
500 150
100
3 725,7
Tablo 11. Bitümlü şist durumu
üretiminde bu potansiyel üzerinde durulmamış o
lup sürekli sınırs izmiş gibi gösterilen l i n y i t varlıkları hatta yarı koklaşabilir özellikte yük
sek v a s ı f l ı l i n y i t l e r bile kömür teknolojisi uy
gulaması (gazifikasyon, briket, dumansız yakıt, kurutma vb.) dışında salt elektrik santralları i
çin düşünülür hale getirilmiştir.
5. SONUÇ ve ÖNERİLER
Dışa bağımlı olmayı gerektiren ve sonuçta kesin olarak halkın ve ülkenin çıkarlarını gözetmed^p çizilen ve halen yürütülen ekonomipolitikaaın doğal yapısını taşkömür, linyit ve bitümlü şist gibi konularda rakamsal verilere dayanarak anlat
maya çalıştık.
Kalkınmanın, daha doğru bir deyişle ağır sanayi
nin göbek taşı olarak tanımladığımız enerji üre
timinin kaynaklar açısından bütünüyle dışa bağım
lı duruma gelmemesi için aşağıdaki önerilerimizi bir kez daha vurgulamayı yurtseverlik görevi say
dık.
Kullanım alanı olarak metalurjik zorunluk bu
lunmayan yerlerde taşkömürü tüketimi vakit ge
çirilmeden durdurulmalıdır.
Sınırlı bir potansiyele sahip olduğu görülen Zonguldak Havzasının yakın bir gelecekte, ülke
nin ağır sanayii için gerekli taşkömürünü fire
temiyeceği gözönünde tutularak gecikmeden ara
ma ve işletme faaliyetleri geniş çaplı projeler olarak ele alınmalıdır.
Tüm linyit yatakları devletleştirilmen ve ras
yonel bir biçinde, havza modeli projeler olarak değerlendirilmelidir.
Linyit potansiyelimizin genel envanteri yapıl
malı, hangi yatakların elektrik enerjisi üreti
mine, hangi yatakların kömür teknolojisi uygu
lamasına yatkın olduğu belirlenmelidir.
Soma ve Tunçbilek gibi termik santrallara veri
len ve ÇanakkaleÇan linyitleri gibi termik santrallara verilmesi düşünülen yüksek vasıflı linyitler yerine bugüne kadar üzerinde durulma
mış olan bitümlü şist varlıkların termik sant
rallarda elektrik enerjisi üretimi için kulla
nılması projeleri acil bir sorun olarak ele ar lınmalıdır.
K A Y N A K L A R
1. Türkiye'nin Genel Kömür Durumu (TKİ, Temmuz 1975)
2. Genel Enerji Raporu (Ağustos 1973) 3. Genel Enerji Raporu (Haziran 1975) 4. Taşkömürü Raporu (MM0, 1972)
83
