İZMİR DE HAVA KALİTESİ YÖNETİMİ. TMMOB Çevre Mühendisleri Odas İzmir Şubesi

İZMİR’DE HAVA KALİTESİ YÖNETİMİ

TMMOB Çevre Mühendisleri Odas İzmir Şubesi

[email protected]

GİRİŞ

Dünyamzda Sanayileşmenin ve fosil yakt tüketimindeki artşn hzna paralel olarak hava kalitesinde de küresel ölçekte yaşanan çevresel problemlerden birisi haline gelmiştir. Hava kirleticilerin atmosferdeki konsantrasyonlarnn artş, iklim değişikliği, küresel snma sorunlar, kavramlarn gündemimize taşmştr. Dünyann fakl bölgelerinde kuraklk, seller, dondurucu soğuklar iklime ve coğrafyaya göre farkl boyutlarda yaşanmaktadr.

Ülkemizde de plansz sanayileşme, nüfus artş, kentleşme süreçlerinin sonucunda hava kirliliği problemleri farkl ölçeklerde yaşanmaktadr. Kentlerimizde nüfus yoğunluğuna, coğrafi özelliklere ve değişen meteorolojik koşullara göre kş aylarnda karşlaştğmz hava kirliliği problemleri, sanayi bölgelerimizde ise yl boyunca kendini hissettirmektedir. Bu çalşmada, İzmir Kenti bütününde hava kalitesi yönetimi ile ilgili yürütülen mevcut çalşmalar değerlendirilecek ve hava kalitesinin iyileştirilmesine yönelik çözüm önerileri sunulacaktr.

İZMİR’DE HAVA KALİTESİ İZLEME VE HAVA KİRLİLİĞİ SEVİYELERİ

İzmir ilinde hava kirliliği seviyeleri İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafndan sürekli ölçüm istasyonlar araclğ ile sürekli izlenmektedir. 1996 – 1998 yllar arasnda toplam 4 adet hava kirliliği ölçüm istasyonu alnmas ile hava kirliliği izleme çalşmalar başlamştr. İzmir ili hava kirliliği ölçüm ağnn genişletilmesi amacyla 2008 ylnda 2 adet ve 2009 ylnda 1 adet hava kirliliği ölçüm istasyonu İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafndan faaliyete geçirilmiştir.

2013 Yl itibari ile izleme çalşmalar 24 saat ölçüm yapan toplam 7 istasyonda sürdürülmektedir. Ölçüm İstasyonlar aşağda verilmektedir.

 Karşyaka İstasyonu (Çamlk Orman Bölge Müdürlüğü)

 Bornova İstasyonu (E.Ü. Rektörlük yan Zirai. Mücadele)

 Alsancak İstasyonu (Fuar içi)

 Çiğli İstasyonu (Halk Eğitim Merkezi)

 Güzelyal İstasyonu (Meteoroloji Bölge Müdürlüğü)

 Şirinyer İstasyonu (Pazar yeri yan)

 Bayrakl İstasyonu (İlçe Emniyet Müdürlüğü yan)

Ayrca, İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafndan 2007 ylndan itibaren mobil(gezici) hava kalitesi izleme istasyonu ile il merkezinde ve ilçelerde hava kirliliği ölçümleri yaplmaktadr.

Bornova,Karşyaka,Güzelyal, Çiğli, Şirinyer ve Gaziemir İstasyonlarnda havada asl

partikül madde (PM10) ve kükürtdioksit(SO2) ölçülmekte,Alsancak İstasyonunda havada asl partikül madde (PM10) ve kükürtdioksit(SO2),karbonmonoksit (CO), azotoksitler

( NO,NO2 ve NOx olarak) ve ozon seviyeleri ölçülmektedir. Mobil Hava Kalitesi İzleme İstasyonunda ise S02, Tozluluk, C,0 N0x, 03, V0C, Meteorolojik Parametre ölçülmektedir.

Resim 1. Hava Kalitesi Ölçüm İstasyonu(Alsancak)/ Mobil Hava Kalitesi Ölçüm istasyonu Hava kalitesi ölçüm sonuçlar Çevre ve Şehircilik Bakanlğ ve İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafndan online olarak yaynlanmaktadr.

Şekil 1 de İzmir Büyükşehir Belediyesi’ne ait istasyonlarda elde edilen ölçüm sonuçlarnn yllara göre değerlendirmesi verilmiştir. Ölçüm sonuçlar değerlendirildiğinde; genel olarak havadaki PM10 ve SO2 seviyelerinin azalma eğiliminde olduğu görülmektedir.

Şekil 1 İzmir İline Ait Yllara Göre Tozluluk Değerleri

Şekil 2. İzmir İline Ait Yllara Göre Kükürtdioksit Değerleri

Kentte evsel snma ve sanayide kullanlan yakt kalitelerine snrlama getirilmesi, yaktlar ile ilgili yaplan denetimler hava kalitesi verilerinin iyileşmesinde önemli rol oynamştr. Kentte sanayi ve evsel snmada doğal gaza geçiş de önemli etkenlerden birisidir. Yakt kalitesinin iyileşmesi ve doğal gaz ya da yenilenebilir enerji gibi alternatif enerji kaynaklarnn yaygnlaşmas ile hava kalitesinde iyileşmeler gözlenecektir.

İzmir Kentinde Kş Sezonu Ölçümlerine göre Tozluluk ve Kükürtdioksit değerlerinin snr değerler ile karşlaştrmas Şekil 3 ve 4 te verilmektedir.

Şekil 3. İzmir İline Ait Yllara Göre Kş Sezonu (1 Ekim-31 Mart) Tozluluk Değerleri

Şekil 4. İzmir İline Ait Yllara Göre Kş Sezonu (1 Ekim-31 Mart) Kükürtdioksit Değerleri İzmir kentinde hava kalitesi değerleri genel olarak snr değerlerin altnda olmakla birlikte;

gelir düzeyine bağl olarak kullanlan yakt kalitesinden kaynaklanan olumsuzluklar, kentin konumu, plansz kentleşmenin getirdiği hava akmn olumsuz etkileyen koşullar gibi faktörler nedeni ile atmosferik koşullar da değerlendirildiğinde kş aylarnda zaman zaman olumsuzluklar gözlenmektedir.

İzmir Kentindeki hava kirliliği kaynaklarndan birisi de trafik kaynakl emisyonlardr. İzmir İli trafik kaynakl hava kirliliği ile ilgili olarak çalmalar yaplmakla birlikte kentin planlanmas ve gelişimine yönelik süreçlerde bu faktör de göz önünde bulundurulmaldr.

Yine kent içerisinde, farkl bölgelerdeki taş ocaklar ve krma eleme tesisleri hava kalitesine olumsuz etkisi olan faktörlerdir.

Kent içerisindeki sanayi ve organize bölgelerinde kirletici kaynaklarla ilgili kapsaml bir

bir süreç başlamş petrokimya sanayinin kurulmas ile 15-20 yl gibi ksa bir süre içerisinde bir sanayi kentine dönüşmüştür.

Petkim-Tüpraş gibi sanayi kuruluşlarnn bölgede kurulmasyla başlayan sanayileşme hzn

arttrarak devam ve Aliağa’nn sanayi merkezi olma süreci gelişerek devam etmiştir. Aliağa Bölgesinde bulunan, PETKİM Petrokimya Kompleksi, TÜPRAŞ İzmir Rafinerisi, Demir Çelik Fabrikalar ve Haddehaneler MKE Kurumu Vasfl Çelik Fabrikas, Gemi Söküm Tesisleri , Hurda Geri Kazanm Tesisleri, Akaryakt Dolum Ve Satş Tesisleri , LPG Dolum Tesisleri , Enerji Üretim Tesisleri, Ege Gübre ve Viking Kâğt Fabrikalar, Organize Sanayi Bölgeleri, Dökümcüler İhtisas OSB, küçük sanayi sitesi ve diğer çeşitli sanayi yatrmlar ayn

zamanda hava kalitesini olumsuz etkileyen en önemli aktörlerdir.

Bölgede yer alan Rafineri, Petrokimya ve demir-çelik tesisleri gibi tesislerden kaynaklanan emisyonlar sektörlere göre farkllk göstermektedir. Rafineri ve Petkim’de yanma kaynakl

kirleticiler ile organik kirleticiler, demir çelik tesislerinde toz emisyonlar karşmza çkmaktadr. Demir çelik tesislerinin bacalarndan çkan ve açkta depolanan hurda, curuf ve filtrelerde tutulan baca tozu gibi malzemelerden kaynaklanan toz emisyonlar içeriğinde farkl elementleri ve tehlikeli organik kirleticileri barndrmaktadr.

Aliağa bölgesi, bölgedeki endüstri yoğunluğunun doğal sonucu olarak ortaya çkan hava kirliliği açsndan özel dikkat gösterilmesi gereken bir başka deyişle hassas bölgelerden biridir. Endüstrilerin farkl olmas oluşan emisyonlarn da farkllğ anlamna gelmektedir.

Bölgede en önemli kirleticiler olarak Kalc Organik Kirleticiler, Uçucu Organik Bileşikler, SO2, NOx, O3, Partikül madde, metaller saylabilir.

Aliağa’daki sanayi kuruluşlarnn yoğunluğu, nitelikleri ve çevresel etkileri göz önüne alndğnda, bu bölgede yaplacak yatrmlarn çevresel etkilerinin, tüm bu bölgedeki sanayi kuruluşlarnn çevresel etkileriyle birlikte ele alnarak değerlendirilmesi gereklidir.

Aliağa’da Tablo 1’de verilen sektörlerde çok sayda hava kirletici işletme faaliyet göstermektedir. Endüstri Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği’ne göre emisyon iznine tabi olan mevcut işletmelerin önemli kirletici kaynak durumundaki A Grubunda yer aldğ görülmektedir.

Tablo 1. Aliağa’da Mevcut Sanayi Tesisleri ve Bu Sektörlerden Kaynaklanan Kirleticiler

ÇELİKHANE PM, Ağr Metaller, CO, SOX, NOX, VOC,

PAH, PCB,PCDD-PCDF

HADDEHANE PM, CO, SOX, NOX

RAFİNERİ PM, Metaller, CO, SOX, NOX, VOC, PAH,

PCB,PCDD-PCDF

PETROKİMYA PM, Metaller, CO, SOX, NOX, VOC, PAH,

PCB,PCDD-PCDF

ELEKTRİK ÜRETİM PM, CO, SOX, NOX

PETROKOK KURUTMA PM, CO, SOX, NOX, VOC, PAH,

SOLVENT GERİ KAZANIM VOC, PM, CO, SOX, NOX

METAL GERİ KAZANIM PM, Metaller

GÜBRE PM, CO, SOX, NOX, NH3, Asit

KAĞIT ÜRETİM PM, CO, SOX, NOX

GEMİ SÖKÜM PCDD-PCDF, Asbest

AKARYAKIT DOLUMDEPOLAMA VOC

GAZ DOLUM-DEPOLAMA VOC

KÖMÜR DEPOLAMA VE PAKET PM

ELEKTRİK ÜRETİM PM, CO, SOX, NOX

PETROKOK KURUTMA PM, CO, SOX, NOX, VOC, PAH,

Sanayi tesislerinden kaynaklanan emisyonlar sadece bu tesislerin bacasndan atmosfere verilen emisyonlar olarak değerlendirilmemelidir. Bölgedeki sektörlere göre hammadde ve ürünlerin depolanmas-taşnmas işlemleri srasnda rüzgar etkisiyle havaya karşan tozlar, buharlaşan organik gaz ve buhar emisyonlar gibi emisyonlar da bölge hava kalitesini olumsuz etkilemektedir.

Demir çelik tesislerinde açkta depolanan hurda, cüruf ve baca tozu gibi malzemeler hem bunlarn yer taşnmalar srasnda hem de depolandklar alanlarda rüzgar etkisiyle tozuyarak önemli bir kirletici kaynak durumuna gelmektedir. Bu tesisler çalşmalar kapsam da hurda metalleri ergittikleri için; depolanan bu yğnlardan kalkan tozlarn içeriğinde ağr metaller, iz elementler, toksik organik kirleticiler bulunmaktadr. Bu tehlikeli içerikleri nedeniyle bu faaliyetten kaynaklanan tozlarn azaltlmas çok büyük önem kazanmaktadr. Benzer emisyona sahip bir diğer sektör ise kömür depolama ve paketleme tesisleridir. Bu ürünler de açk alanda depolandğndan önemli bir toz kaynağ durumundadr.

Plansz sanayileşmenin getirdiği çevre kirliliğinden payn almş ve bölgesel olarak çevresel kirlilik kapasitesi snr değerlere ulaşmş olan Aliağa Bölgesi, yaşanan kirlilik problemleri ile çevre yerleşimleri ve İzmir Kent Merkezini olumsuz etkilemektedir. Bölgenin olumsuz çevre

etmekte olup, bir taraftan da başka kömür yaktl termik santral projelerinin ÇED süreçleri yürütülmektedir. Bölgede başka kömür yaktl termik santrallerin de planlandğ

bilinmektedir.

Aliağa Bölgesindeki sanayi kuruluşlarnn yoğunluğu, nitelikleri ve çevresel etkileri göz önüne alndğnda, bu bölgede yaplacak yatrmlarn çevresel etkilerinin, tüm bu bölgedeki sanayi kuruluşlarnn çevresel etkileriyle birlikte ele alnarak değerlendirilmesi zorunludur.

Aliağa Bölgesi sanayileşme süreci ile artan çevresel kirliliği bölgenin kapasitesini doldurduğu ve aştğ yaplan çalşmalarla ortaya konmuş bir gerçektir. Bu tablo doğrultusunda yaşanan çevresel kirlilik bölge halknn, çevre yerleşimlerin ve İzmir kentinin yaşam kalitesini tehdit etmektedir.

SONUÇ VE ÖNERİLER

İzmir Kent Merkezindeki Hava Kalitesi Ölçüm İstasyonlar verileri değerlendirildiğinde; Kent merkezinde ölçülen hava kalitesi seviyeleri genel olarak snr değerleri sağlyor ise de özellikle kş aylarnda snr değerlerin aşldğ gözlemlenmektedir. Bu nedenle hava kalitesi seviyelerinin iyileştirilmesi için hava kalitesi yönetim plan hazrlanmaldr.

İzmir için iyi bir hava kalitesi yönetimi oluşturulabilmesi için öncelikle emisyon envanteri yaplarak kirletici kaynaklarn, bu kaynaklarda oluşan kirletici tür ve miktarlarnn, kaynaklarn hava kalitesi seviyelerine etkilerinin belirlenmesi gerekir.

Kentin kuzeyinde Aliağa endüstri bölgesinde yer alan demir çelik ve petrokimya tesislerinin emisyonlar İzmir için önemli bir kirlilik kaynağdr. Şu anda İzmir’de hava kirliliğinin en ciddi sorun olduğu Aliağa bölgesi için acil önlemler alnmaldr. İzmir ve Aliağa endüstri bölgesinde hava kirliliğine neden olan organik ve inorganik kirleticilerin düzeylerinin, kaynaklarnn ve sağlk etkilerinin belirlenerek hava kalitesi yönetim plannn oluşturulmasna yönelik çalşmalar yürütülmelidir. Mevcut tesisler iyileştirilmeli, bunlarn emisyonlar en aza indirilmeli ve emisyon kontrol sistemlerinin sürekliliği sağlanmaldr. Bu bölgede yaplacak yeni tesislerin çevre ile etkileşimi çok iyi irdelenmelidir.

İzmir ve Aliağa endüstri bölgesinde doğal gazn kullanma girmesi ve özellikle demir çelik tesislerinde baz önlemlerin alnmas nedeniyle Aliağa bölgesindeki hava kirliliği ölçümleri bir durağanlk ve hatta olumlu gelişmelere işaret etmektedir. Bu bölgede mevcut işletmelerde yaplan iyileştirmelere titizlikle devam edilmelidir. Şu an Aliağa ve yakn çevresinde yeniden termik santraller kurma çalşmalar hava kalitesi için büyük bir tehdittir. Bu bölgede hava kirliliğini artrma olaslğ olan işletmelere, yeni emisyon kaynaklarna ve özellikle termik santrallerin kurulmasna kesinlikle izin verilmemelidir. Bölgede acil bir çevresel değerlendirme çalşmas yaplmal, mevcut durumun getirdiği çevre kirliliği net olarak belirlenmelidir. Bölgede yaplmas planlanan termik santral yatrmlar durdurulmal. Bölgesel planlama ve çevre kirliliğini rehabilite edecek çalşmalar gerçekleştirilmelidir.

İzmir Kenti planlamasna yönelik çalşmalarda hava kalitesi planlar, mevcut kirlilik durumu doğru irdelenmeli, mevcuttaki plansz kentleşmenin getirdiği olumsuz koşullar önleyebilmek için ekolojik planlama süreçleri yürütülmelidir.

KAYNAKLAR

• İzmir İl Çevre Durum Raporu (Çevre ve Şehircilik Bakanlğ),

•Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlğ İzmir İl Müdürlüğü internet sitesi (http://www.izmirstm.gov.tr/-2012)

• İzmir Büyükşehir Belediyesi internet sitesi (http://www.izmir.bel.tr – 2012),

• Çevre ve Şehircilik Bakanlğ internet sitesi (http://www.csb.gov.tr – 2013),

• TMMOB İzmir Kent Sempozyumu Bildiriler Kitab, “İzmir’de Hava Kirliliği”

(Prof. Dr. Abdurrahman BAYRAM - 2009),

• TMMOB Çevre Mühendisleri Odas İzmir Şubesi “İzmir Çevre Durum Raporu 2009”

• TMMOB İzmir İl Kordinasyon Kurulu 'Aliağa Bölgesi Değerlendirme Raporu', 2012