Aysel ÇELİKEL YABANCILAR HUKUKU. Yenilenmiş 19. Bası

(1)

I

Aysel ÇELİKEL

YABANCILAR HUKUKU

Yenilenmiş 19. Bası

Prof. Dr. Aysel Çelikel Prof. Dr. Günseli (Öztekin) Gelgel

(2)

II

Yayın No. : 2880 Hukuk Dizisi : 1418

8. Bası - Kasım 1998 - İSTANBUL 9. Bası - Kasım 2000 - İSTANBUL 10. Bası - Temmuz 2003 - İSTANBUL 11. Bası - Ocak 2004 - İSTANBUL 12. Bası - Şubat 2005 - İSTANBUL 13. Bası - Şubat 2007 - İSTANBUL 14. Bası - Nisan 2008 - İSTANBUL 15. Bası - Nisan 2009 - İSTANBUL 16. Bası - Mart 2010 - İSTANBUL 17. Bası - Kasım 2011 - İSTANBUL 18. Bası - Ekim 2012 - İSTANBUL 19. Bası - Nisan 2013 - İSTANBUL

ISBN 978 - 605 - 377 - 904 - 9

Dizgi : B e t a B a s ı m A . Ş .

Baskı - Cilt : Yazın Basın Yayın Matbaacılık Trz.Tic.Ltd.Şti. (Sertifika No: 12028) Çiftehavuzlar Cd. Maltepe Mh. Prestij İş Merkezi

No: 27/806 K:9 Zeytinburnu/İSTANBUL 0212 565 01 22 - 0212 565 02 55 Kapak Tasarım : Gülgonca Çarpık

Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş.

Narlıbahçe Sokak Damga Binası No: 11 Cağaloğlu - İSTANBUL

Tel : (0-212) 511 54 32 - 519 01 77 Fax: (0-212) 511 36 50

www.betayayincilik.com

Copyright^© Bu kitabın bu basısının Türkiye’deki yayın hakları BETA Basım Yayım Dağıtım A.Ş.’ye aittir. Her hakkı saklıdır. Hiçbir bölümü ve paragrafı kısmen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz, dağıtılamaz.

Normal ölçüyü aşan iktibaslar yapılamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur.

(3)

III

Bilimsel çalışmanın özgür ortamda yapılmasına inanan rahmetli hocam Prof. Dr. Hıfzı TİMUR’un anısına.

Ekim 1974

(4)

(5)

V

ONDOKUZUNCU BASIYA ÖNSÖZ

Yabancılar Hukuku Kitabımızın bir önceki basısı, üzerinden çok kısa bir zaman geçmiş olmasına rağmen tükenmiş ve yeni bir basının yapılması ihtiyacı doğmuştur. Bu durum hukukçularımızın ve özellikle öğrencilerimizin kitabımıza verdiği değeri göstermesi bakımından bizim için büyük bir önem taşımaktadır.

Kitabımıza ilgi göstererek katkıda bulunan herkese teşekkürlerimizi sunuyor, ondokuzuncu basıyı öğrencilerimizin ve hukukçularımızın bilgisine sunmaktan büyük mutluluk duyuyoruz.

Bu son basıda kitabımız yeniden gözden geçirilerek güncellenmiş, muhte- vasınada yer alan konular daha kapsamlı bir şekilde ele alınmış, son basıdan bu yana geçen kısa zamanda Yabancılar Hukuku alanında yapılan değişikliklere yer verilmiştir.

Ondokuzuncu basının hazırlanmasında emek vererek kitabımızı yeniden gözden geçiren, özverili ve çalışkan Araştırma Görevlimiz Dr. Mine TAN DEHMEN’e, Resmî Gazete taramasında katkı sunan genç asistanımız Ahsen TÜRKMEN’e, BETA Yayınevinin değerli çalışanlarına ve özellikle dizgide emeği geçen Gülgonca ÇARPIK’a teşekkür ediyoruz.

Mart 2013

Prof. Dr. Aysel ÇELİKEL Prof. Dr. Günseli ÖZTEKİN GELGEL

(6)

(7)

VII

ONSEZİKİNCİ BASIYA ÖNSÖZ

Yabancılar Hukuku kitabımızın onsekizinci basısını öğrencilerimizin ve hukukçularımızın bilgisine sunmaktan mutluluk duyuyor; bir önceki basıdan bu yana geçen bir yıllık süre zarfında kitabımıza ilgi göstererek kısa bir zaman dili- minde onyedinci basının tükenmesine katkıda bulunan herkese teşekkürlerimizi sunuyoruz.

Kitabımızın bu basısında, Yabancılar Hukuku alanında yapılan son mevzuat değişikliklerine yer verilmiştir. Bunlardan en önemlisini hiç kuşkusuz, yaban- cıların Türkiye’de taşınmaz edinmesi konusunda Tapu Kanununda kabul edilen köklü değişiklikler teşkil etmektedir. Bunun yanı sıra, yabancıların hak ve özgür- lüklerine dair çeşitli hukuki düzenlemelerde kabul edilen değişikliklere de yer verilerek, yabancıların Türkiye’deki hukuki rejimi güncel hali ile ele alınmıştır.

Bu basının hazırlanmasında emek veren, Milletlerarası Özel Hukuk Anabilim Dalının dikkatli, çalışkan ve özverili Araştırma Görevlisi Dr. MİNE TAN DEHMEN’e; genç asistanlarımız Cemre TÜYSÜZ, İlyas ARSLAN, A. Yasemin AYDOĞMUŞ, Yasemin TOROS ile Ahsen TÜRKMEN’e ve BETA Yayınevinin değerli çalışanlarına, özellikle dizgide emeği geçen Gülgonca ÇARPIK’a teşekkür ediyoruz.

Ekim 2012

Prof. Dr. Aysel ÇELİKEL Prof. Dr. Günseli ÖZTEKİN GELGEL

ONYEDİNCİ BASIYA ÖNSÖZ

Ya ban cı lar Hu ku ku ki ta bı mı zın onyedinci basısını öğ ren ci le ri mi zin ve hu kuk çu la rı mı zın bil gi si ne sun mak tan mut lu luk du yu yo ruz.

Kitabımızın bu basısında Yabancılar Hukuku alanında yapılan son mevzuat değişiklikleri yer almaktadır. Ayrıca henüz taslak metin olarak İşişleri Bakanlığı’nın internet sitesinde yayınlanmış olan “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanun Tasarısı” hazırlık çalışmaları devam etmektedir.

Taslak Metinde Pasaport Kanunu’nda yer alan yabancıların ülkeye girişi ve buna ilişkin esaslar ve Yabancıların İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun’da düzenlenen yabancıların Türkiye’de oturma izinlerine ilişkin esaslar ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Ayrıca yabancıların sınır dışı edilmelerine ve uluslararası

(8)

VIII

korumaya ilişkin şartlar düzenlenmiştir. Özellikle mültecilerin uluslararası korunmasına ilişkin ilkeler ve bu alanda alınması gereken önlemlere ilişkin hükümler Taslak Metinde yer almaktadır.

Taslak Metinde Türkiye’deki yabancıların işlemlerini yürütmek amacıyla kurulmuş yeni bir merciye yer verilmiştir. “Göç İdaresi Genel Müdürlüğü” olarak isimlendirilen bu merciin ve ona bağlı olarak kurulan diğer yetkili kuruluşların görev ve yetkileri düzenlenmiştir.

Netice itibariyle Türkiye’deki yabancıların ülkede yerleşim ve girişine ilişkin esaslar yanında geniş ölçüde göçmen ve mülteci statülü yabancıların hakları ve Türkiye’de yaşamalarına ilişkin koşullar bu Taslakta düzenlenmektedir. Bundan sonraki basıda bu metnin kanunlaşması ihtimalinde yabancıların ikamet ve ülke- ye girişine ilişkin esasların söz konusu bu Kanun hükümlerine bağlı olarak yeniden gözden geçirilmesi gerekecektir. Bu sebeple bu hususu on yedinci basının önsözünde belirtmekte yarar gördük.

Bu baskının yapılmasına içtenlikle emek veren Milletlerarası Özel Hukuk Anabilim Dalının dikkatli ve çalışkan Araştırma Görevlileri Mine TAN DEHMEN ve Ayşe Elif ULUSU’ya; genç asistanlarımız Cemre TÜYSÜZ ve İlyas ARSLAN’a ve BETA Yayınevinin değerli çalışanlarına, özellikle dizgide emeği geçen Gökhan Ayrancı’ya teşekkür ediyoruz.

Eylül 2011

Prof. Dr. Ay sel Çe li kel Prof. Dr. Günseli Öztekin Gelgel

ONBEŞİNCİ BASIYA ÖNSÖZ

Ya ban cı lar Hu ku ku nu ko nu alan ki ta bı mı zın onüçüncü basısını öğ ren ci leri mi zin ve hu kuk çu la rı mı zın bil gi si ne sun mak tan mut lu luk du yu yo ruz.

Bi lin di ği gi bi Av ru pa Bir li ği ne aday lık sü re ci ya ban cı lar hu ku ku nu doğ rudan il gi len di ren bir çok ya sa nın ye ni len me si ni zo run lu kıl dı. 2000’li yıl lar dan iti ba ren ye ni bir si ya si ve eko no mik ba kış açı sı çer çe ve sin de ele alı nan ve de ğiş- ti ri len Türk mev zu a tı hu kuk çu la rı mız ta ra fın dan ne re dey se ta kip edi le mez bir bo yu ta ulaş tı. Özellikle yabancı gerçek ve tüzel kişilerin taşınmaz edinmesine ilişkin mevzuat ve Anayasa Mahkemesine ilişkin kararları fevkalede karmaşık bir hal aldı. Ye ni le nen ya sa la rın ge tir di ği te mel de ği şik lik le rin ki ta bı mız da yer al ma- sı na özen gös ter dik. Yi ne de hiç bir ça lış ma nın ek sik siz ol du ğu nu dü şün mü yo- ruz.

(9)

IX

Bu bas kı nın ya pıl ma sın a içtenlikle emek veren Devletler Özel Hukuku Anabilim Dalının dikkatli ve çalışkan Araştırma Görevlimiz, A. Elif Ulusu’ya ve BE TA Ya yı ne vi nin de ğer li ça lı şan la rı na, özellikle dizgide emeği geçen Gülgonca Çarpık’a te şek kür edi yo ruz.

Şubat 2009

Prof. Dr. Ay sel Çe li kel Prof. Dr. Günseli Öztekin Gelgel

ONBİRİNCİ BASIYA ÖNSÖZ

İlk bas kı sı nı 1974 yı lın da yap mış ol du ğum Ya ban cı lar Hu ku ku ki ta bı mı zın on bi rin ci bas kı sı nı yap mak tan mut lu luk du yu yo rum. Bir ese rin, tam yir mi do kuz yıl de ği şen dün ya şart la rı na ve ulu sal hu ku ka uyum sağ lı ya rak gün cel leş ti ril mesi nin önem li ol du ğu nu dü şü nü yo rum. Çünkü her bas kı de ğer li bir bi lim sel ça lış- ma nın ya pı lma sı nı ge rek ti ri yor du. İlk ya yın lan dı ğı yıl lar da hu kuk fa kül te si öğ ren ci le ri ne ders ki ta bı ola rak ha zır lan mış olan eser, yıl lar için de, ay nı za man- da hu kuk çu lar için bir mü ra ca at ki ta bı ha li ne gel di.

Ya ban cı lar Hu ku ku bir ül ke de uy gu la nan si ya sal - hu kuk sal re jim ile doğ rudan ba ğlan tı lı dır. Ül ke nin eko no mik po li ti ka sı nın ya ban cı la ra uy gu la nan hu kuk ku ral la rı na yan sı ma sı do ğal dır. Kü re sel leş me ol gu su nun ile ti şim tek no lo ji si nin ola ğa nüstü ge liş me si ile bü tün leş me si, ya ban cı ger çek ve tü zel ki şi le rin va tan daş- lar gi bi ül ke nin eko no mi si ne ka tıl ma sı nı gün de me ge tir miş tir.

Ya ban cı lar Hu ku ku ku ral la rı sık de ği şik li ğe uğ ra yan ku ral lar dır. Tür ki ye, bü tün dün ya da ya şa nan eko no mik kü re sel leş me ye uyum sağ la mak için ya ban cı- la rın eko no mi ye da ha çok ka tıl ma la rı nı sağ la ya cak de ği şik lik le ri yap mak zo run- da kal mış tır. Bu de ği şim ve ge li şim eko no mi de ve si ya set te ye ni bir an la yı şın ya şa ma ge çi ril me si de mek tir. Bu de ği şi min de nen me si bir zo run lu luk tu.

Ya ban cı ya tı rım la rın teş vik edil me si ko nu sun da ki ge rek si ni min do ğur du ğu ye ni yak la şım, bu ko nu da ül ke miz de uy gu lan mak ta olan hu ku kun ge niş kap sam- lı de ği şik lik le uğ ra ma sı nı zo run lu kıl mış tır. Özel lik le Av ru pa Bir li ği ne aday lık sü re cin de, son bir yıl da, da ha ön ce ki hü kü met dö ne min de ha zır lan mış olan ta sa- rı la rın ya sa laş ma sı, Türk hu kuk ya şa mın da ye ni bir dö ne min baş lan gı cı nı oluş- tur muş tur. De ği şik lik ler bir yan dan Av ru pa Bir li ği ne uyum ya sa la rı çer çe ve sin de ya pı lır ken, di ğer yan dan ül ke mi ze da ha bü yük oran lar da ya ban cı ser ma ye nin çe kil me si ama cı na yö ne lik ol muş tur.

(10)

X

Ki ta bı mı zı, 1998 den be ri de ği şik lik le ri bir lik te ha zır la dı ğı mız Doç. Dr.

Gün se li Öz te kin Gel gel ile bir lik te ha zır la dık. Bu ha zır lı ğın, ya pıl mış olan çok kap sam lı de ği şik lik ler ne de niy le ye ni bir ki tap yaz mak ka dar emek ve dik kat ge rek tir di ği nin bi lin cin dey dik. Yi ne de muh te mel ek sik lik le ri öğ ren ci le ri mi zin ve hu kuk çu la rı mı zın hoş gö rülü de ğer len dir me le ri ile aşa bi le ce ği miz inan cın da yım.

Ki ta ba eme ği ge çen araş tır ma gö rev li si ar ka daş la rı ma, Be ta Mat ba a sı na ve onun ti tiz ve dik kat li ele ma nı Ye ter Şa hin’e te şek kürü borç bi li yo rum.

Levent 1 Ocak 2004 Prof. Dr. Ay sel Çe li kel

SEKİZİNCİ BASIYA ÖNSÖZ

Türk Ya ban cı lar Hu ku ku nu ko nu alan ki ta bı mı zın ilk bas kı sı 1974 yı lın da ya pıl mış tı. Bu, do çent ün va nı nı al dık tan son ra yaz dı ğım ilk ki tap tı. Cum hu ri yet dö ne min den baş la ya rak mev zuu hu kuk ve Tür ki ye’nin ta raf ol du ğu iki ve çok ta raf lı söz leş me le ri me rak la ve he ye can la araş tır dı ğı mı ha tır lı yo rum. Bu ça lış ma bir kaç yı lı mı al mış tı. Her iki hu kuk kay na ğı nın ya ban cı lar hu ku ku na iliş kin hü küm le ri nin bir ara da in ce len di ği ki ta bı mı zın o dö nem için bir ye ni lik ta şı dı ğı- nı dü şü nü yo rum.

Ya ban cı lar Hu ku ku ku ral la rı sü rek li de ği şim ve ge li şi me açık tır. Ulus la ra ra- sı iliş ki le rin ve ulus la ra ra sı ti ca re tin ge liş me si ne pa ra lel ola rak ya ban cı la ra uy gu- la nan re jim de de ği şik li ğe uğ ra mak ta dır. Bu ol gu ki ta bı mı zın her yıl mev zuu hu kuk ta ki de ği şik lik le re ve ulus la ra ra sı söz leş me le re gö re ye ni len me si ni ge rek li kıl mak ta dır.

Ki ta bı mı zın se ki zin ci bas kı sı bir ye ni lik ta şı yor. Bu bas kı için ge rek li araş- tır ma ve ye ni len me yi ana bi lim da lı mı zın öğ re tim üye le rin den de ğer li ar ka da şı- mız Yrd. Doç. Gün se li ÖZ TE KİN GEL GEL ya pa cak ve ki ta bı mız iki isim le ya yın- la na cak. Bun dan son ra ya pı la cak bas kı lar da da bir lik te li ği miz de vam ede cek.

Be nim için ma ne vi de ğer ta şı yan bu ça lış ma ya ya pa ca ğı kat kı lar için genç ar ka- da şı ma te şek kür edi yo rum.

Kasım 1998, Levent Prof. Dr. Ay sel Çe li kel

(11)

XI

ÖNSÖZ

Ya ban cı lar Hu ku ku Ders le ri ad lı ki ta bı mı zın ilk bas kı sı ya pıl dı ğın dan be ri, ko nu yu dü zen le yen hu kuk ku ral la rın da önem li de ği şik lik ler ol du. Mil let le ra ra sı iliş ki le rin ge liş me si, Türk eko no mi si nin dı şa açıl ma ça ba la rı, ya ban cı ser ma ye- nin teş vik edil me po li ti ka sı, ya ban cı lar hu ku ku ku ral la rı nın za man için de ih ti- yaç la ra gö re ye ni den ele alın ma sı nı gün de me ge tir di.

Bir ül ke de ya ban cı la ra uy gu la nan re jim esas iti ba riy le eko no mik po li ti ka ile ya kın dan il gi li bu lun mak ta dır. Ya ban cı la rın ül ke nin eko no mik ha ya tı na ka tıl ma- la rın da li be ral öl çü le rin ka bul edil me si, hu kuk ku ral la rı nın da bu esa sa gö re dü zen le me si ni hak lı kı la cak tır. Esa sen Tür ki ye’ nin Or tak Pa zar’ a tam üye ol ma ko nu sun da ki ta le bi, bun dan böy le üye dev let va tan daş la rı açı sın dan sı nır la ma la- rın kal dı rıl ma sı, ni hai amaç ola rak eşit lik esa sı nın be nim sen me si so nu cu nu do ğu ra cak tır.

Ya ban cı la ra uy gu la nan re ji mi iç hu kuk ve söz leş me ler ta yin et mek te dir.

Ya ban cı la rın hu ku ki du ru mu ile il gi li ola rak im za la dı ğı mız iki ve çok ta raf lı söz- leş me ler ile, üye dev let va tan daş la rı nın di ğe ri nin ül ke sin de ba zı hak lar dan eşit lik için de ya rar lan ma la rı ka bul edil miş tir.

Ki ta bın ilk bas kı sı 1974, ikin ci bas kı sı 1983 yı lın da “Ya ban cı lar Hu ku ku Ders le ri” adı al tın da ya pıl mış tı. Za man için hu ku ku muz da ya pıl mış olan de ği şik- lik le rin ge rek me tin, ge rek se dip not la rı na iş len me siy le, bu ça lış ma ay nı za man da bir mü ra ca at ki ta bı ha li ne gel miş bu lun mak ta dır. Bu ne den le üçün cü bas kı yı

“Ya ban cı lar Hu ku ku” adı al tın da ya yın la ma yı uy gun gör düm. Ki ta bın öğ ren ci leri mi ze ve hu kuk çu la rı mı za ya rar lı ola ca ğı umu dun da yım.

Bu bas kı nın ger çek leş ti ril me sin de eme ği ge çen le re, Fa kül te ler Mat ba a sı nın tec rü be li ve de ğer li men sup la rı na, kav ram in dek si ni ha zır la yan kür sü müz araş- tır ma gö rev li si Şe fi ka Akın’ a te şek kür ede rim.

Levent, 20 Ekim 1985 Prof. Dr. Aysel Çelikel

(12)

(13)

XIII

İÇİNDEKİLER Giriş BİRİNCİ BÖLÜM GENEL ESASLAR

Birinci Kısım YABANCILAR HUKUKU

A. Yabancılar Hukukunun Milletlerarası Özel Hukuktaki Yeri ... 9

B. Yabancılar Hukukunun Vatandaşlık Hukuku ile İlgisi ... 10

C. Yabancılar Hukukunun Kanunlar İhtilâfı ile İlgisi ... 11

D. Yabancılar Hukukunun İç Hukuk ve Milletlerarası Hukuk ile İlgisi ... 13

İ k i n c i K ı s ı m YABANCI A. Yabancı Gerçek Kişiler ... 18

I. Vatansızlar ... 18

II. Mülteciler ... 19

III. Göçmenler (Muhacirler) ... 22

IV. Doğumla Türk Vatandaşı Olup Türk Vatandaşlığından Çıkanlar (İmtiyazlı Yabancılar) ... 24

V. Azınlıklar ... 25

B. Yabancı Tüzel Kişiler ... 28

I. Yabancı Ortaklıklar ... 29

II. Dernek ve Vakıfların Vatandaşlığı ... 30

Ü ç ü n c ü K ı s ı m MİLLETLERARASI HUKUKTA YABANCILARA TANINACAK HAKLARIN KAPSAMI A. Yabancı ile Vatandaşın Eşitliği Prensibi ... 31

B. Adaletin Milletlerarası Standardı Prensibi ... 32

C. İkinci Dünya Savaşından Sonraki Durum ... 34

(14)

XIV

D ö r d ü n c ü K ı s ı m

YABANCILAR HUKUKUNUN TARİHÎ GELİŞİMİ

A. Genel Bilgiler ... 37

B. Osmanlı Ülkesinde Yabancılar ... 38

I. İslam Hukuku ... 38

II. Kapitülasyonlar ... 39

1. Konusu, Tarihî Gelişimi ve Mahiyeti ... 39

2. Yabancılara Tanınmış Olan İmtiyazlar ... 43

3. Kapitülasyonların Kaldırılması ... 46

B e ş i n c i K ı s ı m YABANCILAR HUKUKUNUN KAYNAKLARI A. İç Hukuk Kaynakları ... 50

I. Anayasa ... 50

II. Kanunlar, Kararnameler, Tüzükler, Yönetmelikler, Tebliğler ... 50

III. Mahkeme Kararları ve Doktrin ... 51

B. Milletlerarası Hukuk Kaynakları ... 51

I. Sözleşmeler ... 52

II. Milletlararası Örf ve Adet ... 52

III. Medenî Milletlerce Kabul Edilen Hukuk Prensipleri ... 53

İKİNCİ BÖLÜM TÜRK YABANCILAR HUKUKUNUN GENEL ESASLARI A. Eşitlik Esası ... 58

B. Karşılıklı Muamele Esası ... 60

C. En Ziyade Müsaadeye Mazhar Millet Muamelesi (En Çok Gözetilen Ulus Kaydı) ... 62

D. Mukabele Bilmisil (Karşı İşlem veya Misilleme) Esası ... 64

E. Kazanılmış Haklara Saygı ... 67

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM YABANCILARIN HAK VE ÖZGÜRLÜKLERİ B i r i n c i K ı s ı m YABANCININ KİŞİ OLARAK HAK VE ÖZGÜRLÜKLERDEN YARARLANMASI A. Yabancıların Türkiye’ye Giriş Hakkı ... 74

(15)

XV

I. İç Hukuk Kuralları ... 74

1. Pasaport Gösterme Mecburiyeti ... 75

a) Pasaport ... 75

b) Pasaport Yerine Geçen Belgeler ... 76

c) “Yabancılara Mahsus” Damgalı Pasaport ... 77

d) Pasaportsuz veya Vesikasız Gelenler ... 78

e) Pasaport Aranmayan Haller ... 79

f) Mukabele-i Bilmisil Tedbiri ... 80

g) Türkiye’ye Girişi Yasaklanan Kişiler ... 80

h) Belirli Kapılardan Giriş Mecburiyeti ... 81

2. Vize Alma Mecburiyeti ... 81

3. Vize Muafiyeti ... 82

II. Sözleşmeler Hukuku ... 86

B. Türkiye’de Yabancıların İkamet ve Seyahat Özgürlüğü ... 86

1. Genel Olarak ... 86

a) Askerî Yasak Bölgeler ve Güvenlik Bölgeleri Kanunu ... 87

b) Köy Kanunu ... 88

c) Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun ... 89

2. Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanuna Göre Yabancıların İkamet ve Seyahat Özgürlüğü ... 89

a) İkamet İzni ... 89

b) İkamet İzni Konusunda Kolaylıklar ... 90

c) İkamet İzninin Reddedileceği Haller ... 91

d) İkamet İzninin Süresi ve İkamet İzninin Yenilenmesi ... 91

e) İkametgâh Değiştirmek ... 94

f) Türkiye’de Oturan Yabancıların Nüfus Kayıtlarının Tutulması ... 94

g) Çalışan Yabancılar ... 96

II. Sözleşmeler Hukuku ... 96

1. İki Taraflı Sözleşmeler ... 96

2. Çok Taraflı Sözleşmeler ... 99

a) Avrupa Ekonomik Topluluğunu Kuran Sözleşme ... 99

b) Diğer Çok Taraflı Sözleşmeler ... 104

C. Basın Özgürlüğü ... 105

Ç. Dernek Kurma ve Üye Olma Özgürlüğü ... 107

I. Dernek Kurma ve Üye Olma Özgürlüğü ... 107

II. Vakıf Kurma ve Üye Olma Özgürlüğü ... 108

D. Yabancının Kişi Dokunulmazlığı ... 110

I. Sınırdışı Etme ... 110

(16)

XVI

2. Sınırdışı Etme Sebepleri ... 113

3. Yetkili Makam ... 116

4. Tekrar Türkiye’ye Dönebilme ... 117

5. Sınırdışı Etme İşlemi Aleyhine Yargı Yolu ... 117

II. Suçluların Geri Verilmesi ... 118

2. Türk Ceza Kanununda Suçluların Geri Verilmesine Ait Esaslar ... 119

a) Fiile İlişkin Şartlar ... 120

b) Diğer Şartlar ... 121

3. Suçluların İadesine Dair Avrupa Sözleşmesinde Suçluların Geri Verilmesine Ait Esaslar ... 122

a) İadesi İstenen Kişinin Vatandaşlığı ile İlgili Şart ... 123

b) Suçun Niteliği ile İlgili Şartlar ... 123

c) Suçluların Geri Verilmesi ile İlgili Özel Durumlar ... 124

4. Geri Verme Usulü ... 124

5. Uçaklarda ve Uçak Kaçırma Yolu ile İşlenen Suçlarda Durum ... 125

İ k i n c i K ı s ı m YABANCILARIN SOSYAL VE EKONOMİK HAKLARI VE ÖZGÜRLÜKLERİ A. Yabancıların Çalışma Hak ve Özgürlükleri ... 127

2. Yabancıların Türkiye’de Çalışması ile İlgili Olarak Yerine Getirilmesi Gereken Usulî İşlemler ... 130

a) Genel Olarak ... 130

b) Çalışma İzni Başvurularının İncelenmesi ... 133

c) Doğrudan Yabancı Yatırımlarda Çalışan Yabancıların Yerine Getirmesi Gereken Usulî Hükümler ... 134

3. Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanun ... 138

a) Yasanın Getirdiği Maddî Hükümler ... 138

b) Usulî Hükümler (İkamet İzni) ... 142

c) Çalışma İzninin Sınırlandırılması ... 143

d) Çalışma İzninin İptali ve Geçerliliğini Kaybetmesi ... 143

e) Çalışma İzninden Muafiyet ... 144

4. Sağlık Hizmetleri ... 147

b) Tababet ve Şuabatı Sanatlarının İcrası Tarzına Dair Kanun ... 148

(17)

XVII

c) Özel Hastane Açma ... 150

d) Veteriner Hekimliği ... 150

e) Eczacılık ... 150

f) Gözlükçülük (Optisyenlik) ... 150

5. Avukatlık ve Noterlik ... 151

6. Menkul Kıymetler Borsa Komisyoncusu, Borsa Ajanı ve Borsa Simsarı Olmak ... 152

7. Turist Rehberliği ... 152

8. Mühendislik ve Mimarlık ... 153

9. Türk Soylu Yabancıların Türkiye’de Meslek ve Sanatlarını Serbestçe Yapabilmelerine, Kamu, Özel Kuruluş veya İşyerlerinde Çalıştırılabilmelerine İlişkin Kanun ... 153

a) Kanunun Uygulanma Alanı ... 154

b) Türk Soylu Yabancıların Çalışabileceği ve Çalışamayacağı İş Kolları ... 154

c) Usul ... 155

d) Kanuna Göre Çalışanların Hukukî Statüsü ... 155

10. Yabancı Sermaye İle Yapılan Yatırımlar ... 156

a) Genel Bilgiler ... 156

b) Tarihçe ... 158

c) Yabancı Yatırımcının Aradığı Şartlar ve Ülkeye Sağladığı Yararlar ... 160

d) Yabancı Yatırımların Hukuksal Yönü ... 161

e) Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu ... 163

f) Yabancı Yatırımın Ticarî Olmayan Risklere Karşı Korunması ... 168

11. Türk Kıyı, Liman ve Karasularında Ticaret ... 172

b) Türk Kıyı, Liman ve Karasularında Yolcu ve Yük Taşıma ... 173

c) Gemi Acenteliği Faaliyeti ... 177

d) Deniz Ürünleri Avlama, Kum vs. Çıkarma ... 178

e) Türk Kara Sularında Enkaz Kaldırma, Dalgıçlık, Kılavuzluk Hizmetleri ... 178

f) Yabancı Eleman Çalıştırma ... 178

g) Deniz Turizmi ... 178

12. Hava Yolu ile Yolcu ve Yük Taşıma ... 180

a) Türkiye Sınırları İçinde Hava Taşımacılığı ... 180

b) Türkiye ile Yabancı Ülkeler Arasındaki Hava Taşımacılığı ... 181

13. Madencilik ... 182

b) 4.6.1985 Tarih ve 3213 Sayılı Maden Kanunu ... 183

14. Petrol Arama, İşletme ve Petrol Piyasası ... 184

(18)

XVIII

a) Petrol Kanunu ... 184

b) Petrol Piyasası Kanunu ... 188

15. Sigortacılık ... 189

16. Bankacılık ... 192

17. Turizme Yönelik Yatırımlar ve Turizm İşletmesi ... 193

18. Serbest Bölgeler Kanunu ... 194

19. Endüstri Bölgeleri Kanunu ... 195

b) Yatırım İzni ... 196

20. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu ... 197

b) Gayrimenkul Kullanımı ... 197

c) Personel Çalıştırma ... 198

II. Yabancıların Çalışma Hak ve Özgürlükleri ile İlgili Sözleşmelerin Getirdiği Düzen ... 198

1. İki Taraflı Sözleşmeler ... 198

2. Çok Taraflı Sözleşmeler ... 199

a) Göçmen İşçilerin Hukukî Statüsü Hakkında Sözleşme ... 199

b) Avrupa Ekonomik Topluluğu Sözleşmesi ... 199

B. Yabancıların Sosyal Hak ve Özgürlükleri ... 212

I. Yabancının Sosyal Güvenlik Hakkı ... 212

1. İç Hukuk Kuralları ... 212

a) Zorunlu Sigorta ... 213

b) İsteğe Bağlı Sigorta ... 215

2. Sosyal Güvenlik Sözleşmeleri ... 216

a) Çok Taraflı Sözleşmeler ... 216

b) İki Taraflı Sözleşmeler ... 219

II. Yabancının Sendika Kurma ve Üye Olma Hakkı ... 219

III. Diğer Sosyal Haklar ... 219

C. Yabancının Eğitim ve Öğretim Özgürlüğü ... 220

I. Türk Okullarında Eğitim ve Öğretim ... 220

II. Yabancıların Öğretim Müesseseleri Açması ... 221

2. Yabancıların Eğitim ve Öğretim Özgürlüğünü Düzenleyen Kuralların Tarihî Gelişimi ... 224

a) Hususî Mektepler Talimatnamesi ... 224

b) Özel Okullar Yönergesi ... 225

3. 5580 Sayılı 08.02.2007 Tarihli Özel Öğretim Kurumları Kanununa Göre Yabancıların ve Azınlıkların Özel Öğretim Kurumu Açma Hakkı ... 226

(19)

XIX

a) Yabancı Okullar ... 226

b) Milletlerarası Özel Öğretim Kurumları ... 227

c) Azınlık Okulları ... 228

4. Yabancıların Yüksek Öğretim Kurumu Açma Hakkı ... 229

5. Yabancı Öğretmenler ve Türk Müdür Başyardımcılığı ... 230

6. Öğretim ve Eğitim ile İlgili Milletlerarası Sözleşmeler ... 232

D. Yabancıların Taşınmazlara İlişkin Mülkiyet ve Sınırlı Aynî Haklardan Yararlanması ... 233

I. Genel Olarak... 233

II. Tapu Kanununda 3.5.2012 Tarihli ve 6302 Sayılı Kanunla Yapılan Değişikliğe Göre Yabancı Gerçek ve Tüzel Kişilerin Taşınmaz Edinmesinde Mevcut Durum ... 237

1. Yabancı Gerçek Kişilerin Türkiye’de Taşınmaz Edinmeleri... 239

2. Yabancı Şirketlerin Türkiye’de Taşınmaz Edinmeleri: ... 240

3. Gerçek ve Tüzel Kişilerin Lehine Sınırlı Aynî Hak Tesisi ... 242

III. Yabancıların Taşınmaz Edinmelerinde Kanunî Sınırlamalar ... 243

1 — Askeri Yasak Bölgeler ve Güvenlik Bölgeleri Kanunu ... 243

b) Askeri Yasak Bölgeler ... 244

c) Güvenlik Bölgeleri ve Diğer Bazı Bölgeler ... 246

2. Mukabele-i Bilmisil Kanunu ... 246

3. Tapu Kanununun Getirmiş Olduğu Sınırlamalar ... 249

IV. Tapu Kanunu Madde 35 ve 36 Dışında Özel Kanunî Düzenlemeler ... 250

1. Turizmi Teşvik Kanunu ... 250

2. Petrol Kanunu ve Petrol Piyasası Kanunu ... 253

3. Doğumla Türk Vatandaşı Olan ve Türk Vatandaşlığından Çıkma İzni İle Ayrılanların İstisnai Durumu (TVK m. 28) ... 254

V. Yabancıların Türkiye’de Taşınmaz Edinmesi Konusunda Sözleşmelerin Getirdiği Düzen ... 255

E. Yabancıların Taşınmazlar Üzerinde Miras Hakkı ... 256

I. Genel Olarak ... 256

II. Yabancıların Taşınmazlar Üzerinde Miras İktisabına Getirilen Kısıtlamalar ... 257

1. Tapu Kanunu ... 257

2. Köy Kanunu ... 259

3. Askeri Yasak Bölgeler ve Güvenlik Bölgeleri Kanunu ... 260

4. Mukabele-i Bilmisil Kanunu ... 260

5. Vatandaşlıktan Çıkarılanların Miras Hakkı ... 261

6. Doğumla Türk Vatandaşı Olan ve Türk Vatandaşlığından Çıkma İzni ile Ayrılanların Miras Hakkı ... 266

(20)

XX

7. Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkındaki 32 Sayılı

Kararname ... 267

III. Yabancı Tüzel Kişilerin Miras Hakkı ... 268

F. Yabancının Maddî Olmayan Mallar Üzerindeki Hakları ... 275

I. Fikir ve Sanat Eserleri Üzerindeki Haklar ... 275

II. Sanayi Mülkiyet Hakları ... 277

1. İhtira Beratı ... 277

2. Markalar ... 279

G. Şahsın Hukuku ve Aile Hukuku Bakımından Yabancılar ... 280

Ü ç ü n c ü K ı s ı m YABANCILARIN SİYASÎ HAKLARI Yabancıların Siyasî Hakları ...283

Bibliyografya ...287

Kavram İndeksi ...291

Çok Taraflı Sözleşmeler İndeksi ...297

Kanunlar İndeksi ...301

(21)

XXI

KISALTMALAR

AB. : Avrupa Birliği

Ad. Der. : Adalet Dergisi

AET : Avrupa Ekonomik Topluluğu

AİHM : Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

AHFD : Ankara Hukuk Fakültesi Dergisi

Any. : Anayasa

AT : Avrupa Topluluğu

ATKD : Avrupa Topluluğu Kararlar Dergisi

Bkz. : Bakınız

C. : Cilt

D. : Düstur

dn. : dipnotu

Düs. : Düstur

DPT : Devlet Planlama Teşkilatı

DYYK : Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu

EHVHK : Ecnebilerin Hak ve Vazifeleri Hakkında 1330 Tarihli Muvakkat

Kanun

FSEK : Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu

HUMK : Hukuk Usulü Mahkemeleri Kanunu

Int.Leg.Mat. : International Legal Materials

İHFD : İstanbul Hukuk Fakültesi Dergisi

Ka. Ta. : Kabul Tarihi

KHK. : Kanun Hükmünde Kararname

İBD : İstanbul Barosu Dergisi

İbid. : Aynı yerde

İBK. : İhtira Beratı Kanunu

İ.Ü. : İstanbul Üniversitesi

MHB : Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni

MÖH-UK : Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun

MTA : Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü

ÖÖKK : Özel Öğretim Kurumları Kanunu

PK : Pasaport Kanunu

PPK : Petrol Piyasası Kanunu

(22)

XXII

RG : Resmî Gazete

SBFD : Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi

RKD : Resmî Kararlar Dergisi

SSMHK : Sigorta Şirketlerinin Murakabesi Hakkında Kanun

TC : Türkiye Cumhuriyeti

TCK : Türk Ceza Kanunu

TETK : Turizm Endüstrisini Teşvik Kanunu

Ter. : Tertip

TMK : Türk Medeni Kanunu

TPKKH : Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında

TTK : Türk Ticaret Kanunu

Tu-Tek : Turizmi Teşvik Kanunu

TVK : Türk Vatandaşlığı Kanunu

YÇİHK : Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanun

YHD. : Yargıtay Hukuk Dairesi

YHGK : Yargıtay Hukuk Genel Kurulu

YİSHK : Yabancıların İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun

YSTK : Yabancı Sermaye Teşvik Kanunu

YSÇK : Yabancı Sermaye Çerçeve Kararnamesi

YŞHK : Yabancı Şirketler Hakkında Kanun (1330 tarihli)

YKD : Yargıtay Kararları Dergisi