International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 12/12, p. 175-188
DOI Number: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.11913 ISSN: 1308-2140, ANKARA-TURKEY
Article Info/Makale Bilgisi
Referees/Hakemler: Doç. Dr. İsmail SEVİNÇ – Doç. Dr. Mahmut Hakkı AKIN – Doç. Dr. Hülya EŞKİ UĞUZ
This article was checked by iThenticate.
TÜRK TOPLUMSAL HAYATINDA KADININ VARLIĞININ TARİHSEL EKSENDE SORGULANMASI
Merve Suna ÖZEL ÖZCAN* - Emine ERDEN KAYA**
ÖZET
Tarihsel sürecin ataerkil varlığı bize kadın tarihinin sorgulanmasını gerekli kılmaktadır. Nitekim bu durum kadının öteki olarak görüldüğü bir alan ortaya çıkarmaktadır. Kadının toplumsal konumu ve rolü geleneksel olarak aile ve içinde paylaşılan roller üzerinden okunmaktadır.
Kadın ve erkek için rollerin belirlenmesi ise toplumsal cinsiyete dayalı iş bölümünü ortaya çıkarmakla kalmamış, aynı zamanda bu çerçeveyi ataerkil şartlar ekseninde şekillendirmiştir. Nitekim toplumsal cinsiyet farklılıkları sadece biyolojik olarak belirlenmemekte, içinde bulunulan kültür ve medeniyetin değerleri olarak da üretilmektedir. Bu noktada kadının ve erkeğin toplumsallaşmaları farklılık göstermekte ve toplumsal, siyasi, iktisadi vb. alanlarda konum ve rolleri de değişmektedir. Türk kadının konumu, toplumsal cinsiyet açısından rolleri ve siyasete katılımı ise bu çerçeveden bağımsız değildir.
Her toplumun kültürel değerleri, tarihi, inançları, ekonomik, siyasal ve sosyal hayatı kendine hastır. Bu unsurlar göz önünde bulundurulduğunda, Türk kadınının da geçmişten günümüze toplumsal alanda var olmasına ilişkin sui generis bir serüveni söz konusudur.
Çalışma ekseninde odaklanacağımız husus da Türk kadının tarihsel süreç içerisinde toplumsal alandaki rolü ve konumunun sorgulanması olacaktır. Bu kapsamda kronolojik bir tarihsel süreç içerisinde kadının değişen/değişmeyen konumunu, zaman zaman Batı karşılaştırmaları ile ortaya konmaya çalışılacaktır. Son noktada toplumsal cinsiyet ve biyolojik farklılıklarının kadına biçtiği rol kapsamında, Türk tarihi içerisinde kadın haklarının ve kadının sosyo-politik alandaki konumunun analizi ortaya konacaktır.
Anahtar Kelimeler: Kadın, Kadın Hakları, Kimlik, Toplumsal Cinsiyet, Türkiye
INVESTIGATION OF HISTORICAL EXTENSION OF THE WITNESS OF WOMEN IN TURKISH SOCIAL LIFE
ABSTRACT
The historical process of patriarchal existence requires us to questinize: the Women's history. As a matter of fact, this situation reveals an area where the woman is seen as the “other”. The social position and role of women are traditionally read through roles, shared within the family. That roles for has not only led to the dismissal of social sex based work, but has also shaped this framework within the context of patriarchal conditions. As a matter of fact, gender differences are not only biologically determined but are produced as values of culture and civilization. At this point, socialization of woman and man and their social, political, economical roles are so different. So the position of the Turkish woman, its role in terms of gender and the participation of politics are not independent from this frame. The cultural values, history, beliefs, economic, political and social life of each society are self-inflicted.
Considering these elements, there is a sui generis adventure about the existence of the Turkish woman. Thus in this study, we will focus on the study axis and the question of the role and position of the Turkish Woman in the social sides in the historical process. In this context, we try to show the changing / unchanging position of women in a chronological historical process betweentimes to Western comparisons.
Consequently, within the role of gender and biological differences, women's rights and the socio-political position of women in Turkish history will be analyzed.
STRUCTURED ABSTRACT
Throughout history, women are forced to create their own living space within patriarchal values and practices. From this point of view, the woman is in fact struggling with the problems caused by the duality of biological and gender in society. Although the role of women in the social, economic, or political arena is limited. This limited roles give us identity and gender. Gender is not only a field of difference but also a field of struggle. Because identity acquisition involves social, economic and political spheres organized in the context of kinship and friendship. All three fields produce their own identity rhetoric and gender roles. So, the formation of the identity is not only female or male according to the physical differences. The role is shared with the identity consciousness formed in the family where the gender bases are laid, and in this identity the woman actually remains as the other according to her position.
Gender discrimination is read through the same discourse every single term. For this reason, we focus on the existence of Turkish women in the historical process in this study. In this context, our aim is to observe the change of women's social and political role in the historical process. In this observation, a historical chronological order will be followed. In this observation, a historical chronological order will be followed. And within this context, the role of women in Turkish history will be discussed with Western comparisons.
When we look at the historical development of women's rights in Turkish history, it is seen that the Turkish woman took place beside her man before the acceptance of Islam. During this period, women provided active participation in social and social life. Woman has a strong place in the political arena as well as warrior characteristics in the Central Asian Turkish history.
Along with Islam, the woman's position has not changed, she has been involved in the same social activities as men and has been active in business life. During the Ottoman Empire period, the place of women continued on the nomadic culture and the admission of the agricultural economy. She has worked both at home and on the field and has continued her social role in this way. The changes and revolutions that took place in the West brought about the discussion of the role of women in the long term, in the Ottoman society as well. During Tanzimat Period, important developments regarding women's rights have been experienced. Especially crucial steps were taken in the field of education (Midwifery School of Military Medicine (1842) and Girl Art School (1869) were opened).
In the 19th century, the Feminist movement in the West has embarked on a struggle to bring itself into a level with men, both in social and social contexts (rights such as education, voting rights, equal opportunities). Contemporaneously, the reflection of this struggle for women rights, was also seen in the Ottoman Empire. The idea of feminism that developed with the questioning of women in the West against the male dominated system has also had a profound impact within the Ottoman Empire. This also made it possible for women to start their association activities. One of the leading associations in this area was founded by Ulviye Mevlan in 1913 as the “Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti”.
In the period of Independence War, Turkish women played an important role in heroism and the struggle for liberation. Women have not only been fighting for the war but also fighting outside the battlefield, looking after their children, planting fields, in short, trying to survive.
Thus, women did important work during the war that was left unattended by men. On the other hand, after the declaration of the Republic, the social and political role of women has also changed rapidly. On 5 December 1934, women gained the right to vote, while two western countries, France and Switzerland, recognized these rights in 1944 and 1971. For this reason, the women's movement in Turkey has an extraordinary and unique historical experience in terms of world history.
It can be said that one of the most important steps in the international field of women's rights was taken in 1945. It is the greatest development in this area that the United Nations (UN) regards equality between men and women as the most fundamental principle of human rights. So International exchanges have also supported the steps taken in the field of women's rights in Turkey. Turkey ratified the UN Convention on the Political Rights of Women in 1959.
As a result, even if men and women are biologically different, they do not reveal these differences. In this respect, men and women equal each other. Throughout history, women have moved with men in every area, regardless of the time of war or peace. For this reason, gender
discourses must be read in the light of the facts revealed by the historical process. Because women are the main characters of history just like men.
Keywords: Women, Women's Rights, Identity, Gender, Turkey
Giriş
Kadının siyasi alanda varlığı ve haklar elde etmesi 19. Yüzyılın sonlarında yaşanan kazanımlar olarak görülse de aslında Türk toplumu ve tarihi içerisinde kadınların rolü her daim ön planda olmuştur. Ancak toplumsal cinsiyetin hayatlarımıza yüklediği anlamlar ve algılar sonucunda ise kadının siyasi alandaki yeri ve konumunda önemli değişimler yaşandığı görülmektedir. Özellikle ataerkil bir toplum yapısı, tebaa kültürü ve dini bakış açıları kadının konumunu ve siyasete katılımını şekillendirmiş, zamanla özel alan olan eve hapsedilen kadın, kendine kamusal alanda yer bulmada zorluk çekmiştir. Feminizmin ideolojik etkisi ve sivil toplum örgütlerinin gayretleri, kadına biçilen rollere karşı çıkmakta ve kadının kamusal alana taşınması için çaba sarf etmektedir. Feminizm, Heywood’a göre kadının toplumsal rolünü artırmayı amaçlayan bir siyasal hareket ve ideolojidir.
Feministler cinsiyetler arası siyasal ilişki olarak adlandırdıkları olguyu öne çıkarmakla birlikte, toplumda var olan erkek egemenliği (supremacy) ve kadının tabiiyeti (subjection) noktasına eleştiriler getirmektedir. Dolayısı ile kadın ve erkeğin cinsiyetlerinden dolayı farklı muameleye tâbi tutulması ve bu eşitsizliğin ortadan kaldırılması hedeflenmektedir (Heywood, 2015: 79).
Erkek ve kadın arasındaki cinsiyet ayrımı, sadece biyolojik cinsiyete dayanarak toplumsal cinsiyetin belirlediği beklentileri karşılama değildir. Kadının “gender/toplumsal cinsiyet” üzerinden öteki konumu ve toplumsal cinsiyet vurgusu toplumsal dairenin her çemberi içinde farklı açılardan kadını cendereye sokmaktadır. Kimliğin oluşumu sadece bedensel farklılıklar üzerinden dişi ya da erillik değildir. Toplumsal cinsiyetin temellerinin atıldığı ailede oluşan kimlik bilinci ile roller paylaştırılmakta ve bu kimlik içinde kadın aslında erkeğin konumuna göre öteki olarak kalmaktadır.
Bu açıdan Yuval-Davis, feminist siyasetin, biyolojik cinsiyet ve toplumsal cinsiyet arasındaki farklılaşma üzerinden hareket ile iktidar ve düzenlemelerin biyolojik cinsiyet (sex) değil tamamen toplumsal cinsiyet olarak kurulduğu iddiasını dile getirmiştir (Yuval-Davis, 2003: 30). Bu açıdan toplumsal cinsiyetin medya ve aile aracılığı ile “toplumsallaşması” sonucunda çocuklar kimliklerinde dişi ya da eril ögeleri öğrenirler. Oğlanlar ve kızlar cinsiyet rollerini paylaşır ve katı bir ayrım ile bunları uygulamaya başlar (Giddens, 2008: 506-5607).
Bireyler “biz” özdeşimi ile “öteki”ne karşı bir koruma geliştirir. Her ne kadar, erkeklerin ve kadınların rolleri kültürden kültüre çeşitlilik gösterse de, tarihsel süreçte kadınlarının erkeklerinden daha güçlü olduğu bir toplum yoktur. Erkeklerin rollerine genellikle daha fazla değer yüklenir ve bu rollerin ödülleri daha büyüktür: Neredeyse her kültürde çocuk yetiştirme ve ev işleri konusundaki sorumluluklar öncelikle kadınlara aittir; erkeklerse geleneksel olarak eve ekmek getirmek ve ailenin refahını sağlamakla yükümlüdürler (Giddens, 2008: 514).
Dolayısı ile toplumsal cinsiyetin, kadını hane içerisinde ataerkil ideoloji kaynaklı oluşan özel alan ve kamusal alanda kendilerine dayatılan yaşamı yaşamaya zorladığı görülmektedir. Bu durum ise kadının kendi isteklerini örttüğü/gizlediği ya da kendi kendilerini ikinci plana attığı bir tablo ortaya çıkarmaktadır (Karmaz, 2013: 23) . Toplumsal yapıdaki bu aksaklık, siyasi alanda da farklı bir şekilde tezahür etmemektedir. Çalışmamızda bu kapsamda, toplumsal cinsiyet ve biyolojik farklılıklarının kadına biçtiği rol kapsamında, Türk tarihi içerisinde kadın haklarının ve kadının sosyo-politik alandaki konumunun incelenmesi ve analizi ana hedeftir. Bu açıdan çalışmada ele alınan toplumsal hayat incelemesi, esasen kadının iktisadi ve siyasi alanlarda yaşadığı engel ve sınırlara da atfı gerektirmektedir. Bu bağlamda tarihsel süreç içerisinde kadının rolü ve konumuna ilişkin kronolojik bir düşünsel dünya ortaya konmaya çalışılacaktır. Bu eksende sadece Türk tarihine değil, zaman zaman Batı tarihi içerisinde de kadına atıflar yapılacak ve bir anlamda karşılaştırmalı
bir süreç ortaya konacaktır. Kısaca, çalışma kapsamında ortaya konmak istenen asıl nokta; kadınların tarihsel süreç içerisinde toplumsal, iktisadi ve siyasi rollerinin dönemlere göre farklılık göstermesine karşın, aslında kadınların ataerkil sistem içerisinde kendi varlıklarını kabul ettirme mücadelesidir.
1. Eski Türk Toplumsal Hayatında Kadın
Türk tarihinde kadın haklarının tarihsel gelişimine bakıldığında, İslamiyet’in kabulünden önceki dönemde, Türk kadının erkeğinin yanında yer aldığı görülür. Bu dönemde kadın, toplumsal ve sosyal hayata aktif katılım sağlamıştır. Türk kadını ev işleriyle, tarım ve hayvancılıkla uğraşmasının yanı sıra ticaret yapmış ve hatta savaşlarda da aktif olarak katılmıştır (Avcı, 2016: 229).
Dolayısıyla, Orta Asya Türk devletlerinde kadının yeri ön plana çıkmakta olup, örneğin İskitlerde, her kadının İskit erkekleri gibi savaşçı olarak yetiştirilmesi geleneği dikkat çekicidir (Gündüz, 2012:
131).
Öte yandan Türk mitolojilerinde kadına önemli bir yer verilmiştir. Kadına doğum ve analık özellikleri üzerinden koruyucu olarak kutsal bir dişilik atfedilmiştir. Bayat, Türk dini mitolojik sisteminde baş tapınma objesi olan Gök Tanrı’nın Ülgen, Umar, Erlik gibi yüksek dereceli ruhlar ile antromorfolojik varyantlarının ana tasvirinin yansıması olduklarını belirtir (Bayat, 2007: 20-21).
Dolayısı ile kadının Türk tarihi ve mitolojisi içerisinde analık ile özdeşleşen güçlü bir rolü mevcuttur.
Türk mitoloji tarihinde kadına ilişkin pek çok farklı ruh ve tasvir bulunmaktadır. Teleüt ve diğer Altay Türklerinde yüksek hiyerarşiye bağlı olarak Ülgen baş tanrıdır ve Türk kavimlerinde Mitolojik Ana’ya dair pek çok farklı varyant söz konusudur. Burada Yer Ana mitolojik olarak can verici olarak gelmektedir. Pek çok farklı Türk boyunda da Yer Ananın kötü ruh olarak bozulmuş halleri de mevcuttur. Örneğin Tuvalarda Celbegen bunu simgeler. Öte yandan yine Tuvaların Emegelçi (nine) adı verilen Yer Anaya benzeyen ev ruhları vardır. Her Türk boyunda farklı tasvirler ve özellikler olsa da ortak nokta kadına verilen kutsal analık ve buna bağlı koruyuculuk rolüdür. 1 Göktürk ve Uygurlarda ise kadının yeri kısaca şu şekilde ifade edilebilir:
“Kadın aile içinde eşit haklara sahipti. Din olarak hem kadının hem de erkeğin ayrı ayrı tanrıları/ tanrıçaları vardı. Şamanizme göre gökyüzü ve güneş (hayatın kaynakları) kadın; yeryüzü ve ay, erkek olarak kabul edilmişti. İyilik tanrıları kadın olarak düşü- nülmüştü. Kadın giyimi itibariyle kapalı değildir. Hak ve sorumluluklar, siyasanın en üst kademesine değin değilse de, büyük çapta paylaşılmıştır. Kavimin bütünlüğü ve devletin otoritesinde kadın, erkek ile beraber temsil edilmektedir (Akt: Aytunç, 1985: 43).”
Dolayısı ile kadın ilk dönemlerden itibaren mitolojilerde de görüldüğü gibi Türk tarihi içerisinde güçlü bir yere sahip olmuştur. Bu durum sadece mitolojiler bağlamında değil aynı zamanda tarihsel süreci içerisinde kadının, Orta Asya Türk tarihinde toplumsal ve siyasi alanda da önemli bir yeri olduğu görülmektedir. Kız çocuklarının küçük yaşlardan itibaren, erkek çocuklar ile birlikte ok atıp, ata bindikleri bilinmektedir. Ayrıca, kadınlar devlet törenlerine ve savaşlara erkekler ile birlikte katılabiliyordu (Sevim, 2005: 92). Nitekim kadınlar sadece analık ile değil aynı zamanda savaşçı özellikleri ile de Türk toplumlarında öne çıkmıştır.
Hunlar döneminden itibaren kadın-erkek arasında bir ayrımın yapılmadığı görülürken, kadının siyasi alanda da konumunun güçlü olduğu görülmektedir. Öyle ki kağanın emirnamelerinde sadece “Hakan buyuruyor ki…‟ ifadesinin yer alması, eşinin söz hakkı yok sayıldığı gerekçesi ile geçersiz sayabilmekte idi (Gündüz, 2012: 132). Bu bağlamda kadının, Orta Asya Türk tarihi içerisinde savaşçı özelliklerinin yanı sıra, kağanın yanında siyasi alanda da güçlü bir yerinin olduğu görülmektedir.
1 Konuya dair daha ayrıntılı bilgi için Fuzuli Bayat’ın Türk Mitolojik Sistemi I-II adlı eserlerine bakılabilir. Türk Mitolojisine dair güçlü ontolojik ve epistemolojik çalışma sunmaktadır.
İslamiyet’in yaşandığı toplumlarda da kadının konumu çok farklı olmamış, kadın erkekler ile aynı sosyal aktivitelerde yer almış ve ticari hayatta etkin olmuştur (Çaha, 2010: 97). Yine bu dönemlerde kadın âlimler, şairler ve mutasavvıflar dikkat çekicidir. İslamiyet’in ilk dönemlerinde yine kadınlar savaşlarda yer almışlardır. Burada önemli bir hususa dikkat çekmek gerekir. Kadın ve erkeğin arasındaki fark İslamiyet içerisinde hiyerarşik değil, yaratılış şekli olarak öne çıkmaktadır.
Yani kadın ve erkek birbirini tamamlamaktadır (Şenol, Erdem, 2016:167). Öte yandan Çaha’ya göre geleneksel toplumlarda olduğu gibi İslam toplumunda da kültürel gelenek zaman içerisinde kadın ve erkek alanlarını ayırmıştır. Böylece erkek kamusal alan, siyasal otorite gibi değerleri ile özdeşleşmeye başlamış, kadın ise kamusal alanının dışlayıcı normları ile bütünleşmiştir (Çaha, 2010:
97).
Diğer taraftan, Anadolu’da kadının konumu, Ortaçağ Avrupa’sında kadınlar ile aynı seyri takip etmemiştir. Avrupa’da kilise içerisinde kendilerine Beginler adı verilen kadın örgütlenmesi dikkat çekicidir. Avrupa’da, özellikle Ortaçağ döneminde '‘gereksiz” ya da “evlendirilmesi olanaklı"
görünmeyen kızlarını rahibe manastırlarına kapatarak bunları başlarından atan aileler söz konusu idi.
Ancak bu durum her ne kadar yaşam boyu hapis gibi görülse de bir kısım kadın, manastırın sessiz sakin ortamını okuyup düşünmelerine ve kendi iç seslerini keşfetmelerine olanak sağlaması için kullanmıştır (Walters, 2009: 15). Avrupa’da 13. Yüzyıldan itibaren kadınlara dair bir takım olumsuz gelişmeler de dikkati çekmektedir. Kadınların bu dönemde mahkemelere tanık olarak çıkma hakkı ellerinden alınmış, kilisedeki yüksek mevkilerde olan kadınlar görevlerinden uzaklaştırılmışlardır (Sevim, 2005: 24). Buna karşılık Anadolu coğrafyasına bakıldığında Kayseri’de 13. yüzyılın ilk yarısında Fatma Bacı tarafından kurulan Bacıyan-ı Rum kadınların oluşturduğu en önemli sivil toplum örgütlenmesidir (Çubukçu, 2015). Dolayısı ile kadınlar İslam’ın kabulü ile yine kadın toplumsal alanda konumunu ve rolünü aktif şekilde devam ettirmiştir.
2. Osmanlı İmparatorluğu’nda Toplumsal ve Siyasi Alanda Kadın
Osmanlı İmparatorluğu döneminde, özellikle klasik dönemde kadının yeri göçebe kültür ve tarımsal ekonominin getirdiği kültürel etkiler ile erkek ile net bir ayrımın olmadığı bir saha olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda kadının rolüne özellikle 16. Yüzyıl, yani Klasik Dönem sonrasında yer verilmesi daha yararlı olacaktır. İstanbul’un fethi ile saray kültürünün getirileri sonrasında kadının da Osmanlı toplumundaki yeri değişmeye başlamıştır. Bunun nedeni ise Osmanlı İmparatorluğu’nda değişen aile ve bürokratik devlet yapısı olmuştur. Çaha, özellikle harem hayatı içinde kadının sosyal yaşamının çocuk ve ev arasında sınırlandığına dikkat çekmektedir (Çaha, 2010:
98). Buradaki temel nokta, tıpkı Batı toplumunda olduğu gibi, kadının Osmanlı toplumu içerisinde de siyasi alanda konumunun erkek egemen eksende farklı konumlandırılmasıdır. Dolayısı ile kadın özellikle merkezde, saray ve kentlerde, daha sınırlı bir alanda iken kırsal alanda kadın toplumsal ve üretim alanının bir parçası olmakta idi. Dolayısı ile Klasik Dönem öncesi ve sonrası olarak konuya yaklaşmamızda da merkezdeki kadının rolündeki değişim önemlidir.
Bu bağlamda Klasik Dönem sonrasındaki süreçte özellikle siyasi alanda Valide Sultanların ve Hasekiler'in, Devlet'in yönetiminde etkili oldukları bilinmektedir. Buna karşılık Aytunç, Anadolu’da saray dışındaki kadınların konumunun değişmediğini erkekle birlikte tarlada üretici konumda olduğunu ve göçebe kültürün bir getirisi olarak kadının hala ata bindiğini ve olası bir tehlike karşısında da ailesini korumak ile yükümlü olduğunu belirtir (Aytunç, 1985: 108-109). Siyasi açıdan yaşanan merkezdeki bu değişim çevrede yer alan kadınlar üzerinde çok etkili olmamışsa da, özellikle Batı’da yaşanan değişim ve devrimler uzun vadede Osmanlı toplumu içerisinde de kadının yerinin ve rolünün tartışılmasını beraberinde getirmiştir.
Öte yandan burada ufak bir parantez açarak Batı’da yaşanan gelişmelere bakmak faydalı olacaktır. Dünya tarihinde büyük etkisi olan 1789 Fransız İhtilali, kadınlar ve kadın hakları açısından
yeni kazanımlar ortaya çıkarmamıştır. Kadınlar bu mücadele de yer almışlar, ancak ortak hareket ettikleri bu toplumsal dönüşüm içinde “insan ve yurttaş” kavramlarının kendilerini kapsamadığını görmüşlerdir. Konuya dair Olympe de Gouges 1791’de “Kadın ve Yurttaş Hakları Bildirgesi”ni ilan etmiştir (Berktay, 2004:6). Ancak bu gelişmelere karşın kadının konumu değişmemiştir. Çünkü toplum sözleşmecilerinin en önemli isimlerinden biri olan Locke’a göre dahi, kadının aile içindeki bağımlılığı doğal görülmekte idi. Locke, erkeklerin kadınlar üzerinde “doğal paternal hakları”
olduğunu ve dolayısıyla kadınların “toplumsal sözleşme”nin tarafı olmadığını savunmuştur (Akt:
Berktay, 2004:5). Dolayısı ile Fransız İhtilali sonrasında bile kadınların neden yurttaş olamadıklarının fikri temeli her daim ataerkil söylem ve oluşumlarda yatmakta idi. Tüm bunlara karşın, Batı tarihine bakıldığında, 18. yüzyıl itibarı ile kadının konumunun güçlendiğini görülmektedir. 1792 yılında İngiltere’de Wollstonecraft’ın yayınladığı bildiri ile ilk kez kadın köleliğine karşı çıkılmıştır. Özellikle eğitimde fırsat eşitliği, öncelikle dile getirilen en önemli konu olmuş ve bu tarihten itibaren kadının eğitimi konusuna ağırlık verilmiştir. Böylece feminist hareket 19. yüzyılda I. Dalga içerisinde eğitim, oy hakkı, fırsat eşitliği gibi konular ile toplumsal ve sosyal alanda kendini erkek ile eşit seviyeye çıkarma mücadelesine girişmiştir.
Tanzimat Dönemi ile Osmanlı İmparatorluğu’nda başlayan yenileşme hareketi, kadınlar için de eğitim alanında önemli adımları beraberinde getirmiştir. Böylece ilk adım tıbbiye alanında olmuş, 1842 yılında Askeri Tıbbiye’ye bağlı Ebelik Okulu, 1869’da Kız Sanat Okulu (İnas Sanayi Mektebi), 1870’de Kız Öğretmen Okulu (Darülmuallimat) açılmıştır (Kaymaz, 2010: 337). Öte yandan 1862 yılında ilk kez kız rüştiyesinin ve 1869’da kızlar için zorunlu sıbyan mekteplerinin açılması ile kızların eğitim hayatında önemli değişimler yaşanmaya başlamış bu sayede 1870 tarihinde ilk kadın müdüre atanmıştır (Berktay, 2004: 12). Nitekim uluslararası alanda yaşanan değişim ve dönüşümler Osmanlı İmparatorluğu’nu da hızla etkilemekte idi. 19. Yüzyılda milliyetçilik, hürriyet fikri akımları Osmanlı İmparatorluğu içerisinde de pek çok alanda etkili olmaya başladı. Eğitim alanındaki bu gelişmelerin yanı sıra edebiyat alanında da önemli değişim ve adımlar söz konusudur.
Şemsettin Sami bu dönemde kadınları tanımlar iken, erkeklerin yarısı olarak yani yeryüzündeki halkın yarısı olarak kadınları ifade eder iken, aynı zamanda “erkekleri yetiştiren, yani insan topluluğunu terbiye eden ve biçimlendiren” kişiler olarak kadınları görmektedir (Sami, 1996:
11). Şemsettin Sami “Kadınlar” adlı eserinde, kadın ve erkeklerin aynı hak ve ödevlere tabi tutulması gerektiğini belirtirken (Sami, 1996: 17), kadınların toplumun ilerletici unsuru olmaları nedeni ile eğitimli olmaları gerektiği üzerinde (Sami, 1996: 30-31) durmaktadır. Öte yandan Tanzimat aydınları ilk kez, kadın sorununu ele alırken, dönemin önde gelen düşünürlerinden Şinasi, Şair Evlenmesi’nde görücü usulüyle evliliğin sakıncalarına dikkat çekmiştir. Yine bu dönemde Namık Kemal, İbret ve Tasvir-i Efkâr gazetelerinde açıkça kadın haklarını savunan yazılar kaleme almıştır (Kaymaz, 2010: 337). Görüldüğü gibi kadının yerinin sorgulanması, eş zamanlı olarak medeniyet ve toplumunda kadın olmadan eksik kaldığını göstermiştir. Çünkü kadın ve aile, devletin kor birimi olurken aynı zamanda medeniyetin ve kültürün de saf halini koruyan gelenekleri devam ettiren en önemli toplumsal unsurdur.
Türk kadınları için asıl dönüşüm, II. Meşrutiyet Dönemi içerisinde yaşanmıştır. 1876 yılında Kanuni Esasi ile kız ve erkek çocukları için ilköğretim zorunlu hale getirilmiştir. 1897 yılında ise kadınlar ücretli işçi olarak çalışmaya başlamıştır (Benazus, 2008: 27). Bu değişimler ile kadının ev içi hayat içerisindeki rolü kamusal alana çıkmakla kalmamış kadınlar ebelik başta olmak üzere pek çok meslek sahasında alanda kendilerine yer bulmuştur. Dolayısı ile meşrutiyet ile birlikte toplumsal yapı ve bu yapı içinde kadınlar her yönüyle değişmeye başlarken bir yandan da erkek karşısındaki konumlarını sorgulamaya başlamışlardır.
Özelikle Batı’da, kadınların toplumsal ve siyasi alandaki konumlarını, erkek egemen sisteme karşı sorgulayan feminizm fikri, Osmanlı İmparatorluğu içerisinde de kadının erkek karşısındaki
yerinin sorgulanmasında etkili olmuştur. Bu durum aynı zamanda kadınların, haklarını savunma adına dernekler kurmasını sağlamıştır. Bu alanda öne çıkan derneklerden biri de Ulviye Mevlan tarafından 1913 yılında, “Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti” adıyla kurulmuştur. Dernek, 1913-1921 yılları arasında “Kadınlar Dünyası” adında bir dergi de çıkarmıştır (Gökçimen, 2008: 15).
Yine 1913 yılında kadınların ilk kez devlet memuru olarak çalışmaya başlaması ve 1914 yılında ise kadınların tüccarlık ve esnaflık mesleğine yönelmesinde önlerinin açılması (Benazus, 2008: 28), kadınların iktisadi alanda güçlenmelerine ve buna bağlı olarak da kadınların toplum içerisinde yerlerini sorgular iken eş zamanlı olarak da siyasete yönelmelerine dair düşünceleri desteklemiştir.
Nitekim eğitim ve ekonomik refah bu alandaki en önemli adımlar olmuştur. Bu bağlamda İttihat ve Terakki Fırkası, kadını parti politikası içine almıştır. Bu dönemde en dikkat çeken örneklerden biri ise Cevdet Paşa’nın kızı Emine Seniye’nin partinin çalışmalarında faal olarak görev almasıdır (Konan, 2011: 164).
Aynı dönemlerde, Osmanlı İmparatorluğu’nda ise kadın; dinin ve geleneksel toplumsal yapı içinde elde edebildiği ya da ona verilen özgürlükler kadar kimliğini yaşayabilmekte idi. Yılmaz, bu dönem içerisinde kadınının toplumsal yaşam içerisinde “edilgen” bir konumda olduğuna dikkat çekmiştir (Yılmaz, 2010: 200) . Bu durum ise toplumsal kimlik/cinsiyet ayrımında kadına hane içerisinde kalma, çocuk doğurma, çocuk bakma gibi roller yüklemiştir. Nitekim kadın haklarının Osmanlı İmparatorluğu içerisinde gelişimi bir noktada Batı tarihinde yaşanan değişim ve kadın haklarındaki gelişime paralel ilerlemiştir. Elbette farklı toplumsal yapılar ve kültürler içerisinde kadının rolü ve yeri aynı olmamaktadır. Ancak yaşanan uluslararası dönüşümler ve geçişlerin etkisi, ülkeler arasında artan etkileşim ve iletişim kanalları ile hızla yayılma alanı bulmuştur ve bu durum kadın haklarının gelişiminde de farklı olmamıştır.
3. Cumhuriyet Dönemi İçerisinde Kadın Haklarının Gelişimi
1914-1918 Dünya Savaşının akabinde, Türk kadının tarihsel rolü Kurtuluş Savaşı içerisinde de devam etmiştir. Kadınlar sadece savaş için cephede değil aynı zamanda cephe dışında da mücadele vermişlerdir. Çocuklarına bakmış, tarlaları ekmiş, kısacası hayatın devamı için uğraşmışlardır.
Askere giden erkeklerden açık kalan bazı memurluklarda kadınlar, görev almaya başlamış ve hastanelerde, posta tekel idaresinde, laboratuvarlarda ve diğer bazı işlerde kadın çalışan sayısında artış yaşanmıştır. Ayrıca tarım alanında da kadınlar ön plana çıkmış ve Adana’da pamuk, Karadeniz’de tütün, İzmir’de üzüm ve incir üretimi yapılan tarımsal işletmelerde görev almaya başlamışlardır (Gökçimen, 2008: 11; Kaymaz, 2010: 340). Öte yandan kadınlar Kurtuluş Savaşı Döneminde de aktif yer almışlardır. Berktay, 1918 yılında “kurtuluş savaşına katılan bütün güçleri bir araya getirip seferber etmek için oluşturulan Milli Kongre’ye katılan 51 örgütün 16’sının, çeşitli amaçlarla kurulmuş olan kadın örgütleri olduğun ” na ( Berktay, 2004: 16) dikkat çekmektedir.
Nitekim kadınların bu mücadeleleri ulus-devletlerin oluşumlarıyla doğrudan ilgilidir. Bu mücadelelerde kadınlar kahraman mitlerinin oluşmasında önemli rol oynamaktadır. Fransa Örneğinde Jeanne d’Arc 15. yüzyılda ülkesi adına İngilizlerle savaşırken, Türk tarihinde ise “Kara Fatma” lakaplı kahraman kadınlarımız mevcuttur (Çelik, 2016: 135).
Kadınlarla ilgili hukuki süreçler ve oy hakkına dair fikri çalışmalar 1920’ler itibarı ile hız kazanmaya başlamıştır. 1923 yılında Cumhuriyetin ilanının ardından kadınlara oy hakkı verilip verilmemesiyle ilgili tartışmalar yapılmıştır. TBMM’nde yapılan görüşmelerde seçilecek milletvekili sayısının belirlenmesinde kadın nüfusunun dâhil edilmesi amacı ile Bolu Mebusu, Tunalı Hilmi Bey, bir önerge vermiş ancak büyük bir tepkiye neden olmuştur (Kaymaz, 2010: 343). 16 Haziran 1923 yılında kadının sosyal, ekonomik, siyasi haklarının sağlanması amacı ile Kadınlar Halk Fırkasını kurulmuştur. Parti Başkanı Nezihe Muhittin’in 1924 yılında sosyal ve siyasi hakların geliştirilmesi adına “Türk Kadınlar Birliği”ni kurmuştur (Konan, 2011: 166).
Bu bağlamda kadın hakları açısından önemli adımlardan biri de 17 Şubat 1926 tarihinde, İsviçre Medeni Kanunu’nu temel alan Türk Medeni Kanunu’nun kabul edilmesi olmuş ve kadınla erkeğin yasa önünde eşitliği ön plana çıkarılmıştır. Yine yasa ile çok eşliliği ve vekâletle evlenmeyi yasaklanırken evlenme yaşı olarak kızların 18 yaşını bitirmesi şartı konulmuştur (Gökçimen, 2008:
18-19). Kadınların iş hayatındaki konumuna dair önemli adımlardan biri 1936 tarihli İş kanunu ile kadınların çalışmaya hayatına girişi düzenlenir iken, bir yıl sonra uluslararası bir anlaşma olan Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) kadınların yeraltında ağır işlerde çalışması yasaklanmıştır (Benazus, 2008: 29). Bu sayede kadınların medeni hakları koruma altına alınırken, çalışma hayatındaki konumları de yeniden düzenlenmiş ve kadınların hayatın her alanında yer almalarının önü açılmıştır. Nitekim Tanzimat döneminin düşünürlerinin yer verdiği gibi medeniyet, kadının toplumsal alandaki konumu ve eğitimi ile el ele yürüyen bir doğrultuda ilerlemektedir. Dolayısı ile bu adımlar Cumhuriyet Dönemi içerisinde atılmaya devam etmiştir. Kadının eğitimi ve toplumsal alandaki konumunun güçlendirilmesi, siyasi hayata katılımı geçmişten bu yana en önemli gelişmelerin yaşandığı alanlar olmuştur.
Öte yandan kadına ilk siyasi hak, belediye seçimlerine seçmen olarak katılma hakkı olarak 1930 yılında Belediye Kanunu ile tanınmıştır. Türk kadınlarının parlamentoya seçme ve seçilme hakkını elde edişi ise 1934 yılında gerçekleşmiştir (Altutaş, 1985: 149) (Seçimlere dair bkz Tablo I).
Ancak Gökçimen, kadınların seçme ve seçilme haklarına ilişkin olarak belli çekinceler ve istisnalar dile getirmektedir. Gökçimen, 1934 yılında da 1924 Anayasası’nın 10. ve 11. maddelerine eklenen
“ve kadınlar” sözcükleriyle, kadınlara TBMM için seçme ve seçilme hakkı tanınmasına karşılık hakkın 7-11 yıl sonra verilmesinin nedeni olarak Meclis’in çoğunluğunun bu uygulamaya hazır olmadığına dikkat çekmiştir (Gökçimen, 2008: 20-21). Ufak bir karşılaştırma yapmak gerekir ise Fransa'da 1879'da Cumhuriyet kurulduğunda kadınların seçme hakları hazır olunmaması nedeni ile tanınmamış ve bu hakkın kadınlara tanınması ancak I. Dünya Savaşı sonrasında olmuştur. Feminizm ve kadın hakları konusunda öne çıkan Fransa’da oy hakkı bir yana kadınların 1965 yılına kadar kocalarından izinsiz herhangi bir iş yerinde çalışmaları da yasaklanmıştır (Sevim, 2005: 40). Nitekim Fransa kadınlara oy verme hakkını 1944 yılında tanırken, İsviçre ise bu hakkı ancak 1971 yılında tanımıştır (The Women Suffrage Timeline, yty). Bu açıdan Türkiye’de pek çok Batı ülkesinden daha farklı bir anlayış ile kadın haklarına yaklaşmıştır.
Tablo I
Kaynak: (Gökçimen, 2008: 23).
Nitekim uluslararası gelişmeler ile birlikte kadın hakları dünya çapında hızlı bir dönüşümün parçası olmuştur. Birleşmiş Milletler ’in erkeklerle kadınlar arasındaki eşitliği, insan haklarının en temel ilkesi olarak görmesi bu alandaki en büyük gelişmedir. Nitekim 1945'te kabul edilen Birleşmiş Milletler Antlaşması’nın 1. Maddesinde belirtilen Birleşmiş Milletlerin amaçlarından birinin "ırk, cinsiyet, dil veya din ayrımı olmaksızın" insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı teşvik etme ibaresi kadın-erkek eşitliğinin kabulüne dair önemli bir adımdır. Bu kapsamda Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun, 20 Aralık 1952 tarih ve 640 (VII) sayılı kararıyla kabul edilip imzaya açılan Kadınların Siyasal Haklarına İlişkin Sözleşmenin birinci maddesinde “Kadınlar, hiçbir ayrım gözetilmeksizin erkeklerle eşit koşullar altında bütün seçimlerde oy kullanmaya sahip olacaklardır”
ibaresine yer verilmiştir (Kadınların Siyasal Haklarına İlişkin Sözleşme, 1952). Sözleşme kapsamında ikinci ve üçüncü maddelerde de kadınların tüm kamu organlarına seçilme (Madde 2) ve bütün kamu görevlerinde yer alma ve kamu görevlerini yerine getirme (Madde 3) hakkına dair ibarelere yer verilmiştir. Türkiye, Sözleşmeye 12 Ocak 1954 tarihinde katılmış ve 25 Mayıs 1959 tarihinde onaylamıştır. Öte yandan, 1966 yılında ILO kapsamında kadın ve erkeğin eşit ücret eşit maaş hakkı kapsamında, kadınların iktisadi alanda erkeğe eşitlenmesi adına önemli adım atılmıştır (Benazus, 2008: 29).
Türkiye’de bu gelişmeler elbette dünya da yaşanan II. Dalga feminist hareketin etkisi ile de ilerlemekte idi. II. kuşak feministlerle, feminist anlayışın örgütlenişi güçlenmiştir. ABD'de Betty Friedan 1966 yılında, Ulusal Kadın Örgütü’nü (National Organisation of Women, (NOW)) kurarak özellikle evli ve çocuklu kadınları bir araya getirmiştir. Geleneksel evliliğe alternatif öneriler sunmuşlardır. Bu bağlamda feministlerin geleneksel aile yaşamına dair eleştirilerinin yanı sıra kültürel alanda da değişmesini istedikleri şeyler mevcuttu. Bu nedenle de feminist hareket kendi içinde tartışmalar yaşamış ve işçi feministler, liberal feministleri kadınların sorunlarını anlamamakla, onlar da diğerlerini aynı suçla itham ediyorlardı. İşçi feministlerin içinde de zamanla da bir bölünme gerçekleşti. Kadınların kurtuluşunu, işçi hareketinin başarısıyla bir tutan kadınlardan bu ikisinin farklı şey olduğunu söyleyenler ayrıldı. Yine ev içi emeğin bir değeri olduğunu söyleyen ve ev kadınlarına da maaş bağlanması gerektiğini öne süren feministlere karşı bazı feministler, bunu kadını daha çok eve bağlayacağını ve iş yaşamına geçmesini engelleyip yabancılaşmasını sağlayacağını söyleyip itiraz ediyorlardı. 1980'ler feminist teoride postmodern ve çok kültürlülük teorilerinin fark vurgusunu çok yaptığı ve giderek daha özgül ve kadınlar arasındaki farklılıklara dikkat çeken, özellikle ırk, sınıf, etnik ve cinsellik farklılıklarına daha özenle yaklaşıldığı yıllar olmuştur (Sevim, 2005: 50-55). Bu gelişmeler yeni hakları ve kazançları beraberinde getirmiştir. 1989 yılında, kadınlara ilk kez kaymakamlık sınav hakkı tanınırken, 1991 yılında ise ilk kadın vali Lale Aytaman Muğla’ya atanmıştır. Buraya bir ancak koymak gerekebilir çünkü, 1913 yılında bürokraside memur olarak kendine yer edinebilen kadınlar açısından süreç, ancak 1990’larda valilik makamına ulaşabildikleri bir noktaya gelmiştir.
Ülkemizde, kadın haklarına ve kadınların hukuk önündeki konumlarına dair Avrupa Birliği müktesebatı kapsamında da önemli adımlar atılmaktadır. 2001 yılında Anayasa değişiklikleri, aile içinde kadın-erkek eşitliği kavramını güçlendirici hükümler içermektedir. Bir diğer adım 15 Haziran 2003 tarihinde, Altıncı Uyum Paketi çerçevesinde Türk Ceza Kanunu’nda yapılan değişikliklerle,
“namus için çocuk öldürme” suçunun failine verilen cezalar ağırlaştırılmış ve “töre cinayetleri”nde failin cezasında indirim yapılmasını içeren madde yürürlükten kaldırılmıştır (Türkiye'de Kadın Hakları, MFA) Öte 1979 tarihinde, BM tarafından imzaya açılan CEDAW’ı Türkiye 1985 yılında bazı çekincelerle imzalamışsa da sözleşme, onay için TBMM’ne getirilmemiştir. 2002 yılında ise bu çekinceler kaldırılarak, sözleşmenin TBMM’nin onayına sunulmasının ardından yürürlüğe girmiştir (Kaymaz, 2010: 352-353). 1990 yılında kurulan ve kadın hakları konusunda uygulayıcı ve sorumlu kuruluş konumundaki Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü’nün teşkilat kanunu tasarısı 6
Kasım 2004 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve ismi Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü (KSGM)2 olarak değiştirilmiştir (Türkiye'de Kadın Hakları.., MFA).
Öte yandan kadına yönelik düzenlemeler kapsamında pozitif ayrımcılık konusu da dikkat çekicidir. Aydın Yılmaz, devletin “toplumsal barış ve adaleti sağlayabilmek adına toplum içerisindeki dezavantajlı gruplara yönelik uyguladığı” pozitif ayrımcılık politikası noktasında 2010 yılında gerçekleşen düzenlemelere dikkat çekmiştir. Bu kapsamda 2010 yılı referandumu ile hayata geçirilen kadına yönelik pozitif ayrımcılık, kadınların bedensel ve yaratılış özellikleri göz önünde bulundurularak, kamusal hayatta farklı muameleye maruz bırakılmadan, erkeklerle eşit hak ve hürriyetlere sahip olmalarının yanı sıra bir diğer önemli gelişme de 2015 yılında Aile Paketi kapsamında çalışan hamile kadınların doğum izinlerine dair gerçekleştirilen düzenleme olmuştur (Yılmaz, 2015: 25). Dolayısı ile kadın hakları noktasında yapılan yeni düzenlemeler ve tanımlamalar aslında hala bu konu da önemli adımlar atılması gerektiğinin göstergesidir. Tarih boyunca toplumsal yapı içindeki algı/algılar kadının yerini ve rollerini belirlerken değişilen dünya ve algılar ile birlikte zihin dünyalarımızda yeni imajların oluşumu bu rijit rol algılarını da değiştirmektedir. Dolayısı ile sadece Türk tarihi içerisinde değil dünya tarihi içerisinde kadının rolü ve hakları da etkileşimin bir sonucu olarak değişmekte ve artmaktadır.
Sonuç
Kimlik oluşumunun aile ile başlayan bir süreci kapsaması ve akabinde bireyin kendi kimlik kodları üzerinden kendini tanımlama şekliyle oluşan toplumsal cinsiyet, bireylere çocukluktan itibaren toplumsal ve aile içi alanda alacakları rolleri ortaya koyar. Feminizm, kadının en önemli görevinin erkeklere hizmet etmek olduğunu öğreten toplumsallaşma sürecini eleştirilmektedir.
Toplumsal cinsiyet eşitsizliklerinin nedeni, erkeklerin ve kadınların farklı rollere göre toplumsallaşmaları ve cinsiyetin toplumsallaşması sonrasında “cinsiyet rollerine” eşlik eden erkek ile dişi kimliklerinin bireylere öğretilmesidir (Giddens, 2008: 506). Bu bağlamda siyasi alanda ve kadınların hak arayışlarında da bu eşitsiz yapı üzerinden bir arayış ortaya çıkmaktadır. Nitekim Hegel gibi pek çok düşünür, sivil topluma ilişkin tartışmalarında kadınların yerini aile içinde formüle etmiştir (Rogers, 2000: 5-6).
Erkek ve kadın doğuştan var olan biyolojik farklılıkları, onların aynı haklara sahip olamayacakları fikrini haklı çıkaramaz. Toplumsal cinsiyetin küçük yaşlardan itibaren kadınlar verili olarak sunulması ataerkil hayatın en büyük olumsuzluklarındandır. Kadınların bugün sahip oldukları haklar, kendilerine dair hayatta bir yer edinme arayışı ve erkeklere karşı konumlarını sorgulamalarının neticesidir. Bu arayış, doğu ya da batı açısından farklı değildir. Kadınların var olma çabaları, her dönem, her millet ve medeniyet açısından benzerlikler taşımaktadır. Bu bağlamda tarihsel seyir içerisinde Türk toplumsal hayatına bakıldığında da kadın, dini, kültürel, sosyal, ekonomik nedenlerden dolayı daha çok özel alanla sınırlanan, aile içindeki rollerini ve görevlerini aşamayan makus bir talihi yaşamak zorunda kalmıştır.
Ancak dünya genelinde, özellikle modern dönem sonrası, insan haklarının gelişmesi, bu alanda sivil toplum örgütlerinin katkısı, feminist hareketlerle paralel olarak, zaman içerisinde, kadın haklarının gelişimi ve ilerleyişi de gerçekleşmiş, son merhalede kadın erkeğe eşit kabul edilen, özel alan dışında kendini ifade edebilen, sosyal, siyasal, ekonomik sahada varlığını ispat eden bir konum edinmiştir. Ancak Türkiye’de hala elbette bu konum arzulanan seviyede değildir. Sivil toplum örgütlerinin katkıları, üretilmeye çalışılan aile ve sosyal politikalar, kadını hak ettiği konuma yükseltmek için çaba sarf etse de, geleneksel bakış açıları, eğitim, bilgi ve bilinç eksikliği gibi sorunlar yüzünden bu ivme durağandır. Kadının hem toplumsal hayatta, hem aile hayatında aktif ve
2 KSGM hakkında ilave bilgi için bkz. www.kssgm.gov.tr
saygın bir yer elde edebilmesi için ise kısır çözümler ve birbirini tekrar eden öneriler yerine daha sağlam ve yapıcı fikir ve politikalara ihtiyaç vardır. Örneğin, kadınların her şeyden önce eğitim ve yaşam haklarına saygı duyulması, kadınların da toplumun ve sistemin bir bireyi olduklarının unutulmaması gerekmektedir. Nitekim kadınlar tarih boyunca her daim toplumun bir parçası olmuş, mitlere, kahramanlıklara konu olacak mücadelelerde yer almışlardır. Sonuç olarak Türk tarihi boyunca kadınların her daim yaşamın içinde yer alan ana karakterler oldukları unutulmamalıdır.
KAYNAKÇA
Aktaş, G. (Haziran 2013). Feminist Söylemler Bağlamında Kadın Kimliği: Erkek Egemen Bir Toplumda Kadın Olmak. Edebiyat Dergisi/Journal of Faculty of Letters, Cilt/volume 30, Sayı 1.
Altındal. A. (1985). Turkiye'de Kadın. İstanbul: Süreç Yayıncılık.
Arslan, A. (2004). “Türk Siyasi Elitleri Arasında Kadının Temsili”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: VI, Sayı:1, (s.103-120).Berktay. F. (2004). Kadınların İnsan Haklarının Gelişimi ve Türkiye. Sivil Toplum ve Demokrasi Konferens Yazıları NO: 7, 2.
(Erişim: http://stk.bilgi.edu.tr/media/uploads/2015/02/01/berktay_std_7.pdf).
Aydın Yılmaz S. E. (2015). “Cinsiyet Eşitliği ve Adalet Perspektifinden Türkiye’de Kadının Siyasal Alana Katılımı” Kadın Araştırmaları Dergisi SAYI: 01.ss.9-32.
Beauvoir, S. (1993) İkinci Cins, (Çev ).Bertan Onaran, İstanbul: Payel Yayınevi.
Boesten, J. (2014). Sexual Violence during War and Peace: Gender, Power, and Post-Conflict Justice in Peru. USA. Palgrave Macmillan.
Butler, J. (1990). Gender Trouble, Feminism And The Subversion Of Identıty, Chapman & Hall, Inc., I. Title II. Series, Printed in the United States of America.
Erişim:http://auto.files.wordpress.com/2010/02/butler-judith-gender-troublefeminism-and- the-subversion-of-identitiy-1990.pdf..
Çaha, Ö. (2010). Sivil Kadın –Türkiye’de Kadın ve Sivil Toplum-. Ankara: Savaş Yayınevi.
Çağlar, N. (2011). “Kadının Siyasal Yaşama Katılımı ve Kota Uygulamaları”, Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 4, (s.56-79).
Çarkoğlu A. Kalaycıoğlu E. Türkiye'de Aile, İş ve Toplumsal Cinsiyet. erişim:
http://www.ipc.sabanciuniv.edu/wp-content/uploads/2014/02/Aile-2012-ISSP-Family- Survey-final.pdf
Çubukçu, H (2015). "Bâciyân-ı Rûm ve Anadolu Tasavvufundaki Yeri ", FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, S. 5, s. 217-231
DeHart-Davis (2009). Can Bureaucracy Benefit Organizational Women? An Exploratory Study.
Administration & Society . Volume 41 Number 3.pp. 340-363
Demir, Z. (2015). “Kadınların Siyasete Katılımı ve Katılımı Artırmaya Yönelik Stratejiler”,KADEM
Kadın Araştırmaları Dergisi, Cilt:1, Sayı:2
(http://kadinarastirmalari.kadem.org.tr/kadinlarin-siyasete-katilimi-ve-katilimi-artirmaya- yonelik-stratejiler/, Erişim tarihi 18 Şubat 2017)
Deniz, Ş. (2007). “Kadın Parlamenterlerin Bakış Açısıyla Türkiye'de Kadınların Siyasal Hayattaki Temsili”, Balıkesir Üniversitesi Akademik Fener Dergisi, Sayı: 7, (s. 2-16).
Duby G., Perrot M. (2005). Kadınların Tarihi III: Devrimden Dünya Savaşına
Feminizmin Ortaya Çıkışı. (Cev.). Ahmet Fethi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
---(2005). Kadınların Tarihi IV: Devrimden Dünya Savaşına
Feminizmin Ortaya Çıkışı. (Cev.). Ahmet Fethi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Ferguson, K. E. (1984). The feminist case against bureaucracy. Philadelphia: Temple University Press.
Giddens A. (2008). Sosyoloji, İstanbul Kırmızı Yayınları.
Gökçimen, S. (2008). “Ülkemizde KadınlarınSiyasal Hayata Katılım Mücadelesi”, Yasama Dergisi, Sayı:10, (s.5-59).
Gökkulu, G. (2013). “Türkiye’de Kadınların siyasal Temsili ve Kota Tartışmaları”, The Journal of Academic Social Science Studies International Journal of Social Science Doi number:
http://dx.doi.org/10.9761/JASSS1506 Volume 6 Issue 5, ( s. 347-370.)
Gündüz. A. (2012). Tarihî Süreç İçerisinde Türk Toplumunda Ve Devletlerinde Kadının Yeri Ve Önemi. Cilt. 5 Sayı. 5, s.129-148.
Heywood, A. (2013). Siyasi İdeolojiler. Ankara: Adres yayınları.
Hooks B. (1999). Ain't I a Woman: Black Women and Feminism. (First Pub. 1982). Boston. South and East Press.
Karmaz. E. (2013). Ücretli Çalışmayan Evli Kadınların Ev Dışına Çıkmayı Meşrulaştırma Şekilleri.
(ed). Tuna. M. VII. Ulusal Sosyoloji Kongresi Yeni Toplumsal Yapılanmalar: Geçişler, Kesişmeler, Sapmalar. S. 21-31.
Kaymaz. İ.H. (2010). Çağdaş Uygarlığın Mihenk Taşı: Türkiye’de Kadının
Toplumsal Konumu. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi S 46, Güz 2010, s. 333-366.
Konan. B. (2011). Türk Kadınının Siyasi Hakları Kazanma Süreci. AUHFD, 60 (1) s.157-174.
Kösoğlu, N. (1995). Kültür/Kimlik Üzerine. Türkiye Günlüğü, Kış: 33.
Loomba, A. (2000). Kolonyalizm Postkolonyalizm, Çev: M. Küçük. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
McDonalds. (1997). Gender Equity, Social İnstitutions And The Future Of Fertility. (Ed.). Cosıo- Zavala. M.E. Women and Families: Evolution of the Status of Women as a Factor and Consequence of Changes in Family Dynamics. 24-26 February 1997 UNESCO - Paris Örtlek, M.; Tekelioğlu, S. (2013). “Türkiye’de Siyaset ve Kadın”, Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi,
Cilt: 5, No: 2, (s.278-287).
Rogers, D. (2000). Hegel and His "Victims" on Women in the Private Sphere. in: Topics in Feminism, History and Philosophy, IWM Junior Visiting Fellows Conferences, Vol. 6.
Sjoberg L. (2015). Toplumsal Cinsiyet, Savaş ve Çatışma. İstanbul. Altın Bilek Yayınları.
Thebaud. F. (2005a). Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları. (Ed.). Duby G., Perrot M. kadınların tarihi IV: Devrimden Dünya Savaşına Feminizmin Ortaya Çıkışı. (Cev.). Ahmet Fethi. İstanbul:
Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.ss.13-24.
Torun Çelik. E. (2016). Türk Kadın Kahramanlarından Kara Fatma Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 11/16 Fall 2016, p. 131-158
Tür, Ö. , Koyuncu A. (2010). “Feminist Uluslararası İlişkiler Yaklaşımı: Temelleri, Gelişimi, Katkı ve Sorunları”, Uluslararası İlişkiler, Cilt 7, Sayı 26 (Yaz 2010), p. 3-24.
Sevim. A. (2005) Feminizim. İstanbul:İnsan Yayınları.
Karapehlivan-Şenel, F. (2012). Tarihsel Ve Toplumsal Süreçte Kadın. Toplum Ve Hekim . Cilt 27.
Sayı 4
Yanık, C. (2013). Etnisite, Kimlik Ve Milliyetçilik Kavramlarının Sosyolojik Analizi. Journal Of Philosophy 20: ss.225-237.
Yılmaz. A. (2010). “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e: Kadın Kimliğinin Biçimlendirilmesi” ÇTTAD, IX/20-21. ss.191-212.
Yuval-Davis, N. (2003) Cinsiyet ve Millet, İstanbul: İletişim Yayınları.
Walters, M. (2009) Feminizm, Çev: Hakan Gür, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
İnternet:
TUİK/ Haber bülteni Sayı: 21519 07 Mart 2016 Saat: 10:00, (http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=21519 , Erişim tarihi, 18 Şubat 2017) TUİK, http://www.tuik.gov.tr/PreTablo.do?alt_id=1068, Erişim tarihi ; 17 Şubat 2017
YSK,http://www.ysk.gov.tr/ysk/content/conn/YSKUCM/path/Contribution%20Folders/HaberDosy a/2015MVES-MVCinsiyetDagilimi-Grafik.pdf, Erişim tarihi, 17 Şubat 2017.
Türkiye'de Kadın Hakları Alanında Kaydedilen Gelişmeler, MFA, http://www.mfa.gov.tr/turkiye_de-kadin-haklari-alaninda-kaydedilen-gelismeler.tr.mfa, Erişim tarihi, 11 Şubat 2017.
Kadınların Siyasal Haklarına İlişkin Sözleşme. (1952).
https://www.ombudsman.gov.tr/contents/files/18411--Kadinlarin-Siyasal- Haklarina-Iliskin-Sozlesme.pdf, Erişim tarihi, 12 Şubat 2017.
The Women Suffrage Timeline, http://womensuffrage.org/?page_id=69 Erişim tarihi ; 17 Nisan 2017
