Ekonometriye Giriş. 1.1 Neden Ekonometri?

(1)

Slide 1.1

Ekonometri , -Bölüm 1

Ekonometriye Giriş

1.1 Neden Ekonometri?

• Ekonometri, işletme, pazarlama, para ve muhasebe gibi Ekonomik disiplinlerine uygulanan bir bilim dalıdır ve bu bilim dalı çok geniş bir yelpazede önemli bir rol oynamaktadır.

• Ekonometri bilim dalı, ekonomi öğrencisi ile onu uygulayanlar arasındaki büyük bir boşluğu doldurmaktadır.

1.2 Ekonometri Nedir?

• Ekonomide değişkenler arasındaki ilişkileri temsil etmek için matematiksel kavram olan bir fonksiyon kullanılır.

• Örneğin gelir i ile tüketim c arasındaki ilişki 𝑐 = 𝑓(𝑖) ile temsil edilir.

• Bir ürüne olan talep, diyelim ki bu ürün Honda Accord olsun, aşağıdaki gibi temsil edilebilir.

𝑞 = 𝑓(𝑝, 𝑝^𝑖, 𝑝^𝑡, 𝑖)

• Honda Accord talep miktarı (𝑞), fiyatı 𝑝, bu modele denk düşebilecek diğer(ikame) bir aracın fiyatı (𝑝^𝑖), tamamlayıcı ürünlerin fiyatı (𝑝^𝑡) (örneğin benzinin fiyatı gibi), ve de gelir i ‘nin bir fonksiyonudur diyebiliriz.

1.2.1 Örnekler

(2)

Slide 1.2

Ekonometri bilim dalı, sahip olduğumuz veriyi kullanarak ekonomik parametreleri ne kadar iyi tahmin edebileceğimiz hususuyla ilgilenir. Politika belirleyicilerin tahminlerde yapmış oldukları hata çok küçük veya çok büyük olabilir ki bu hepimizi etkiler. Dolayısıyla doğru tahminler bulmayı hedefleyen ekonometri bu amaca yönelik önemli bir katkı sağlar.

• Asayiş kuvvetlerine ne kadar yatırım yapmalı ki bir şehirdeki suç oranı azaltılabilsin.

• Örneğin Amerika B. D başkan adayı, reklamına ne kadar ilave harcama yaparsa ona oy vereceklerinin sayısını artırabilir.

• Bir yerel Pizza işletmecisi yine yerel bir gazetede ne kadar ilan yapmalı ki satışlar ile reklam arasındaki ilişkiyi tahmin edebilsin.

• Koç Üniversitesi, okul ücretini dönem başına 500 Dolar artırdığı takdirde öğrenci kayıtlarında ne kadar bir azalış olacağını merak edebilir.

• Proctor & Gamble firması gelecek 10 yıl içinde Tide (deterjan markası) deterjanına olan talep miktarını tahmin etmek isteyebilir.

1.3 Ekonometrik Model

• Honda satışları örneğini ele aldığımızda, Honda araçlarının sayısının gözlemlediğimiz kısmı ile önceden kestiremediğimiz rastsal kısmının, ki sonradan bu kısma rastsal hata diyeceğiz, toplamına eşittir

• O halde Honda satışlarını temsil eden ekonometrik model,

𝑞 = 𝑓(𝑝, 𝑝^𝑖, 𝑝^𝑡, 𝑖) + 𝑢 ile temsil edilebilir.

• Aslında buradaki hata terimi 𝑢 Honda satışlarına etki eden ve bu modelde dışladığımız diğer tüm değişkenleri içine almaktadır. Ayrıca ekonomideki belirsizlikleri de yansıtır.

(3)

Slide 1.3

• Ekonometrik model tanımını tamamlayabilmek için ekonomik değişkenler arasındaki matematiksel ilişkinin biçimi hakkında da bir şeyler söylemeliyiz. Örneğin temel ekonomi bilgilerine dayanarak “talep, fiyatın bir doğrusal fonksiyonudur” diyebilmekteyiz. O zaman bu değişkenler için ekonometrik modelin deterministik kısmı lineer(doğrusal) olabilir. Yani deterministik kısım

𝑓(𝑝, 𝑝^𝑖, 𝑝^𝑡, 𝑖) = 𝛽₀+ 𝛽₁𝑝 + 𝛽₂𝑝^𝑖 + 𝛽₃𝑝^𝑡+ 𝛽₄𝑖 olarak tanımlanabilir.

• O zaman ekonometrik model aşağıdaki gibi tanımlanabilir.

𝑞 = 𝛽₀+ 𝛽₁𝑝 + 𝛽₂𝑝^𝑖+ 𝛽₃𝑝^𝑡+ 𝛽₄𝑖 + 𝑢

1.4 Veriyi Nasıl Elde Edeceğiz?

1.4.1 Deneysel Veri

• Bir araştırmacı gözüyle, ekonomik model; ekonomik değişkenlere veya örneklem bilgilerine ulaşmak için kullanılan deney tasarımının nasıl yapılabileceğini bize açıklayan bir modeldir. Böylece bilinmeyen parametreler hakkında bir fikre sahip olabiliriz. Deneyi T kez tekrar ederek T örneklem gözlemine sahip oluruz.

(4)

Slide 1.4

• Araştırmacılar için en ideal durumda birtakım açıklayıcı değişkenlerin bağımlı değişken üzerindeki etkisini açıklayabilmek için bir deney tasarlayabilir. Yine Honda Accord örneğini verelim; Burada bağımlı değişken 𝑞 satılan araç sayısı ve ay sonunda araç satış mağazasının aylık satış miktarı diyelim ki 37 olarak gözlemlenmiş olsun, açıklayıcı değişkenler ise

𝑝 ≡ Accord’un fiyatı= $25,000 𝑝^𝑖 ≡ Maximas’ın fiyatı= $25,000 𝑝^𝑡 ≡ benzinin litre fiyatı= $1.35 𝑖 ≡ gelir= $42,000

şeklinde elde edilmiş olsun.

• Bu gözlemleme sürecini tekrar ettiğimizde ekonomik veri için örneklemimiz oluşacaktır.

• Gözlemlediğimiz bu deneysel sonuç, kontrol edilebilen açıklayıcı değişkenlere bağlı olan sistematik (deterministik) kısım ile rastgele hatanın toplamıdır. Sonuç olarak deneysel gözlem de rastgele olarak ortaya çıkmıştır.

• Bu süreç için tekrarlanarak elde edilen gözlemlerimiz aşağıdaki tabloda verildiği gibi olsun.

(5)

Slide 1.5

Ekonometri , -Bölüm 1 Tablo 1,1. Aylık Honda Accords Satış Miktarları

Ay 𝑞 𝑝 𝑝^𝑖 𝑝^𝑡 i

1 37 25 25 1.35 42

2 28 23 25 1.35 32

3 30 23 25 1.35 32

4 35 20 25 1.35 35

5 40 25 27 1.35 42

6 46 25 30 1.35 52

7 52 25 32 1.35 55

8 55 25 25 1.40 60

9 60 25 25 1.45 70

10 65 25 25 1.55 100

• Ekonometriciler, 𝑞 bağımlı değişkenin açıklayıcı değişkenlerin ( 𝑝, 𝑝^𝑖, 𝑝^𝑡, 𝑖) her biri ile olan ilişkisini toplanan gözlem aracılığıyla belirlemek ister.

1.4.2 Deneysel Olmayan Veri

Birçok ekonomik veri araştırma amacı değil de kayıt yapma amacı ile gözlemlenmektedir. Örneğin ekonomik veri aşağıdaki şu üç formatta toplanmış olabilir:

• Zaman serisi formatı—gözlemler zaman üzerinde kesikli aralıklarda ölçülmüştür.

• Kesit veri formatı—gözlemler belli bir zaman dilimi seçilip o zaman diliminde tekrarlı olarak ölçülmüştür.

• panel veri formatı—gözlemler, her iki durumun karışık olduğu durumda elde edilir.

(6)

Slide 1.6

Bu gözlemler;

• mikro—gözlemler ekonomi karar verici birimlerinde ölçülmüştür. Örneğin örnek birimleri bireyler, hanehalkı veya firma olabilir.

• makro—gözlemler yerel bölge düzeyinde veya ülke düzeyinde temsil edilebilirler.

Gözlemler nicel veya nitel olarak ölçülmüş olabilir:

• nicel—bunlar fiyat veya gelir gibi sayılarla ifade edilebilen gözlemlerdir. Miktar belirlerler.

• nitel—kategorik sonuçları olan gözlemlerdir. Örneğin bir tüketicinin belli bir ürünü alıyor veya almıyor şeklindeki bildirimi, veya bir kişinin evli veya bekar olduğu bildirimi gibi sonuçları olan gözlemlerdir.

1.5 İstatistiksel Çıkarsama

İstatistiksel çıkarsama kavramı, gözlenen verinin analizi ile kitle hakkında genel bilgilerin öğrenilmesi şeklinde tanımlanabilir.

İstatistiksel çıkarsamanın tamamlanma şekilleri aşağıdaki şu durumları kapsama alır:

• Ekonomik metotları kullanarak elastikiyetler gibi ekonomik parametrelerin tahmin edilmesi,

• 2 yıl sonra ABD deki kolejlerdeki öğrenci sayısının ne olacağı gibi ileri yönelik öngörülerin kestirilmesi,

• Satışları artırmak için mağaza vitrinleri mi yoksa gazete reklamları mı daha etkilidir şeklinde kurulan hipotezlerin test edilmesi.

(7)

Slide 1.7

1.6 Bir Araştırma Formatı 1. Hepsi bir soru ile başlar

2. Ekonomik teori problem hakkında nasıl düşünmemiz gerektiği konusunda bilgi sağlar. Örneğin hangi ekonomik değişkenleri dahil etmeliyiz veya ilişkinin muhtemel yönü nedir şeklindeki sorulara ilgilenilen problemin altında yatan ekonomik teori cevap sağlar.

3. Ekonomik model ekonometrik modeli de biçimlendirir. Dolayısıyla bir fonksiyonel biçim seçip daha sonrasında ise modelin hata terimi için uygun varsayımlar yapılır.

4. Örneklem verisi toplanır. Varsayımlara dayandırılarak uygun istatistiksel metot seçilir.

5. İstatistiksel paket programların yardımıyla çözümleme yapılıp bilinmeyen parametreler tahmin edilir, öngörüler elde edilir ve hipotez testleri ile çıkarsamalar yapılır.

6. Modelin tanısal araçları ile model varsayımlarının kontrolü yapılır. Örneğin doğru olduğu varsayılan model gerçekten ilgili değişkenler için doğru mudur gibi kontroller yapılır.

7. Elde edilen tüm bulgular beraberce değerlendirilir.