. - -~ DIYA Mayıs diljarhapı Oil;\.1!:11.t;Hl l(ultu11 :~ıat rtitllluku:nl. SEmPOlYUmu. SAHABİLER, AZ:İlLER VE KRALLAR KEITTİ.

(1)

T.C.

DİYARBAKIR VALİLİGİ

.

^·-·-~

DIYA

ilEBİLER, SAHABİLER, AZ:İlLER

VE KRALLAR

KEITTİ

SEmPOlYUmu

25-27

Mayıs

2009

Diyarbakır

dilJarHapı

Oil;\.1!:11.t;Hl l(UlTU11 :~ıAT rTitlllUKU:nl

(2)

T.C. Diyarbakır Valiliği

Proje Koordinasyon Merkezi

\Vvvw.diyarbakirproje.gov.tr 0412 223 Ol 44

ISBN: 978-605-378-631-3

Grafik Tasarım

Aral Ajans Ltd. Şti.

+90.312 433 2725

Baskı

Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Mat. ve Tic. lşl.

Örnek San. Sit. 1. Cad. 358. Sok.

No: 11, Ostim/Ankara Tel : 0312 354 9131 Fa" : 0312 354 9132

Yayın Tarihi: Şubat 2010

Bu eser,

Diyarbakır Valiliği'nin Sosyal Destek (SODES) Programı çerçevesinde yürüttüğü "Diyarkapı -Diyarbakır

Kültür Sanat Etkinlikleri" projesi kapsamında gerçekleştiıilen "L Uluslararası Nebiler, Sahabiler, Azizler ve Krallar Kenti Diyarbakır Sempozyumu"nun tebliğleri sonucu ülkemize kazandmlmıştır.

(3)

SAINT SULEYMAN AND THE MOSQUE ASA SPIRITUAL VALUE

_ _ _ _ _ _ _ _ Yrd. Doç. Dr. Celal ÇAYIR _ _ _ _ _ _ _ _ Dicle Üniv. llahiyat Fak. Din Psikolojisi Anabilim Dalı

ÖZET

Bu çalışma, Diyarbakır Hz. Süleyman Ca- misi ve çevresindeki ziyaret olgusu ile ilgi- lidir. Bu çalışma, kutsallar ve kutsal yerle-

ıi iç~rdiği

gibi bu kutsal yerlerdeki

farklı

inanışları da içermektedir. Ayrıca, bu tür kutsal mekanlardaki ziyaretlerin psikolojik ve sosyolojik sebeplerini, bu kişilerin dini inanç ve tutumlarım bulmaya çalıştık.

Anahtar Kelimeler: Ziyaret, Din, Kutsal, Dini lnanç.

ABSTRACT

This slUclY concerns with H::. , Sulevınan ' lvlosque in Diyarbakır ancl Places of visiL arouncl. This stucly contains hollies ancl holy places. furthermore. this stucly contains clifferenL believes in Lhis holy places. too.

ln aclclilion, in holies places we have to fincl psychological ancl sociological factors ancl people's religious auitude ancl belief.

Key \Vorcls: Visilation. Religion. Sacrecl.

Religious Belid.

i~J J

(4)

Yrd. Doç. Dr. Celal Çayır

Giriş

lnsanoğlu hangi dönemde yaşamış olursa olsun, birtakım varlıklara kutsallık atfetmiş, onlara bağ

lanmış, onlardan dilek ve temennilerde bulunmuş, dini ve dünyevi bazı ihtiyaçlannın karşılanmasında inandığı ve anlam yüklediği bu varlıklardan yardım beklemiştir. Tarihten günümüze baktığımızda yer- yüzünde yaşayan insanlann benzer arzulan, benzer ihtiyaçlan, benzer korku ve endişeleri olmuştur.

Kurulan bu yakınlıkta kimi zaman korku, kimi zaman sevinç ve coşku baskın olmuştur.

Dinin insanlar için çeşitli anlam ve fonksiyonlan söz konusudur. Antropolog Geertz, dinin insana

varoluşsal anlam veren kültürel bir sistem olduğunu ifade etmiştir. Diğer bazı araştırmalarda dinin,

insanı içten ve dıştan kuşatan, düşünce ve davranışlannda kendini gösteren bir olgu olduğuna vurgu

yapılırken, bazı araştırmalarda ise insanoğlunun hayatta karşılaştığı problemlerle başedebilmek, olayla- n kontrol edebilmek, hayata anlam verebilmek gibi fonksiyonlanna dikkat çekilmiştir. Bunun yanında, insanın kendisinin yaşadığı veya dış dünyada meydana gelen birtakım olaylara anlam verme, onlan

birtakım neden ve sebeplere yükleyerek anlamaya yardımcı olması gibi fonksiyonlan bulunduğu dile ,... getirilmiştir. ¹

ı_;;

:::;

..J

<

>

""

~ <

"'

""

<

>- ,...,

134

Modernleşme ile birlikte bazı toplumlarda, iddia edilenin aksine sekülerleşmeye karşı olan bir- çok güçlü hareket ortaya çıkmıştır. Maneviyata duyulan ihtiyaç, kutsalın geri dönüşüne sahne ol-

muştur. Modernleştikçe dindarlığın azalacağı, dinin ortadan kalkacağı önünde ileri sürülen tezlerin

gerçekleşmediği, ²dünyanın geleceğinde dinlerin önemli fonksiyonlar icra edeceği ortaya çıkmıştır. ³ 1. Anadolu Halk Dindarlığında Kutsal Mekan ve Ziyaret Kültürü

Kutsal kavramının çeşitli tanımlan yapılmıştır. Bir tanıma göre, 'kutsal', yüce, yüksek, temiz; çok derin saygı uyandıran veya saygı duyulması gereken; dokunulmaması, karşı çıkılmaması icap eden

varlık, bir şey veya bir yer için kullanılır.; Diğer bir tanımda ise kutsal, "başlangıçtan beri insan tec- rübesinin bir parçası olan; yaratıcı ile olan ilişkisinden doğan özel bir niteliğe sahip olan veya dini bir amaç için tahsis edilen şeydir". ⁵

Hemen hemen bütün toplumlarda, kutsal olarak kabul edilen canlı ve cansız varlıkların izlerini bulmak mümkündür. Bazı toplumlarda mekanlann, hayvanlann, evlerin, bazılannda ise sulann, taşla

rın vd. nesnelerin kutsallaştmldığı görülür. lnsanların birtakım maddi ve manevi beklentilerine cevap veren bu tür kutsal mekan ve varlıklar etrafında zamanla çeşitli inanç şekilleri oluşmuştur.

lnanç esaslan bakımından dirıler birbirinden farklı olsa da, halk tarafından tatbik edilen inanç

esaslarının hayata geçirilmesinde benzer uygulamalar görmek mümkündür. Farklı dini inançlara sahip birçok toplumda benzer şekilde kuLSa!laştınlan şehitler, kahramanlar, azizleıi gönnek mümkündür.

lslam dinini kabul eden Türkler, lslam'a aykırı olmayan ve lslam dininin temel esaslan ile çeliş

meyen örf ve adetlerini devam ettirmişlerdir.⁶lslam'a girdikten sonra da bazı yerlerin veya kişileıin me-

zarlarım kutsal kabul etmiş, onlar için ~ürbeler inşa etmiş, saygı ve hürmetin ifadesi olarak o mekanları

ziyaret etmişlerdir.⁷

1

2

3 4 5 6 7

Morris, B., Din üzeıine Antropolojih Incelemeler, (çev. T.Atay), lmge Kitabevi, Ankara 2004, s. 496; Yaparel, Recep, "Depresyon ve Dini inançlar ile Tabiatiıstü Nedensel YülılcmelerArasmdahi llişhilcr", D.E.Ü.l.F.D., Vlll, lzmir 1994, s. 275.

Yıllardır modernleşme sürecinde olan Türk toplumuna baktığımızda, bugün gelinen noktada büyük bir çoğıınluğıın Tanrıya inandığını görürüz. Kıray, 1964; Vergin: 2000, 43-66) Modernleşme ile birlikte Türkiye'de dindarlık anlayışlarının hızla değişmeye başladığını söylemek mümkündür.

Hökelekli, "Gençlih ve Din", s. 11-12.

Sami, Şemsettin, Kamııs-i Türlıi, İstanbul 1985; Meydan Larousse, C.7, lstanbul 1969, s. 680.

Güç, Ahmet. "Dinlerde Kutsal ve Kııtsallıh Anlayışı", Dinler Tarihi Araştırmaları I, Ankara 1998, s. 340.

Tümer ve Küçük. Dinler Taıilıi, Ocak Yay., Ankara 1997, s. 96.

Günay ve Güngör. Türlı Din Taıihi. Lacin Yay., Kayseri 1998, s. 59.

(5)

.Manevi Bir Değer Olarak Hz. Süleyman ve Haziresi

Yapılan bir araştırmada nitelik bakımından Türk toplumundaki dindarlık yapılannın üç grupta ele alınabileceği ifade edilmektedir. Bunlardan birincisi; namaz kılmak, ornç tutmak, Kur'an okumak gibi toplumsal hayat içerinde belirgin olarak gözlenebilen ibadetleri içine almaktadır. ikincisi; zekat ya da fitre vermek, kurban kesmek, dini vakıflara bağışta bulunmak gibi daha çok ekonomik yönü olan ibadetler yer alırken, üçüncüsü ise; türbe-yatır vb yerlerin ziyaret edilmesi, muska inanışı, mevlit okut- ma ve Hızır inanışı gibi birtakım popüler uygulamalan içerir.⁸

Anadolu halk dindarlığında yaygın olan ziyaret olgusunun köklerinin, T~ırkleıin eski dini inanç-

larındaki unsurlarla ilişkili olduğu görülür. Dini \'e sosyal bir olgu olan ziyaret kültürü, Türklerin tarih boyunca t~crübe ettikleri çeşitli dirri ve kültürel unsurlann ve nihayetinde Anadolu'daki mevcut kültürlerin dini-tasavvufi bir pota içerisinde eritilmesi sonucu oluşmuştur.⁹Halk dindarlığında yaygın

olan çeşitli inanç ve uygulamalann köklerinin lslam öncesi döneme kadar uzandığı yapılan çalışmalar

da ortaya çıkanlmıştır. Yapılan araştırmalarda eski Türk din ve kültürlerine ait birqok unsurun lslami motiflere bürünmek suretiyle varlıklannı devam ettirdiği tespit edilmiştir. ¹⁰

Halk, türbeleri çeşitli istek, arzu ve amaçla ziyaret etmekte, burada yatan insanlann, Allah'm seç- kin kullan olduklanna, çeşitli manevi. güç ve meziyetlerinin bulunduklanna inanmakta, bu insanlara bir takım keramet ve efsaneler atfetmektedir.

insanın dini davranışlan oldukça karmaşık bir yapıya sahiptir. lnsan davranışlannın temel neden- lerini anlamak ve bulmak, o kişinin ruhunun derinliklerine inmekle mümkün olabilir. Psikoloji ve Din Psikolojisi bilimi, bunuri gerçekleştirilmesine yardımcı olur.¹¹Kişinin yaptığı davranışın nedenleıinin

bilinmesi, o davranışı sergileyen kişinin ruh dünyasının derinlemesine bilinmesi ile mümkün olur.

Kutsallık atfedilen türbe, yatır vb. ziyaret yerlerinin temelinde büyük ölçüde kutsalı arama, ondan

yardım bekleme duygusu yatmaktadır. Halk dindarlığında önemli bir yeri olan ziyaret kültürü, toplum- daki kişilerin bu mekanlarda yasadıklari tecrübeleri başkalanna aktarmalanyla yaygınlaşmaktadır.¹¹

Anadolu ziyaret kültürünün farklı topluluklann kültürel özelliklerinin karşılıklı etkileşimi sonucu meydana geldiğini söyleyebiliriz. Halk dindarlığının önemli bir boyutunu oluşturan ziyaret olgusu, kitabi dinlerden süzülüp gelen kavramlar ve inançlarla birlikte eski kültürlerin ve çok tannlı inanışlann

bir çeşit kanşımıdır. ¹³

Oymak, dini tecrübeyi yaşama arzusunda olan insanın, Allah'ın işaret, alamet, tezahür ve delilleri

doğrudan kullanarak kutsal ve ilahi kudretle sezgisel ve duygusal ilişki kurma çabası içinde olduğunu

ifade eder. Bu çaba içinde olan insanın mezar, türbe, taş, kaya, ağaç vb. mekan ve nesnelere kutsallık atfettiği görülmektedir. Kutsallık atfedilen bu mekanlar, dini tecrübenin yoğun olarak yaşandığı birer mekan halini almaktadır.¹-ı

Anadolu'da kutsal mekanlara gidip orada dua etme ve birtakım dileklerde bulunma davranışını

belirtmek için 'ziyaret' kelimesi kullanılmaktadır. Ziyaret; türbe, yatır, tekke, dede mezan gibi çeşitli

isimler ile anılan ve çoğunlukla veli, evliya, dede, baba vb. gibi isimlerle anılan, manevi güç ve mezi- yetlerine inanılan kişilerin yattıklan kabul edilen yerlere belli dilek ve isteklerle yapılan ziyaretler ve bu alanda oluşmuş inanç ve uygulamalan içerir.¹⁵

8 Çarkoğlu, Ali ve Toprak, Binnaz, Türlıiye'de Din, Toplum ve Siyaset, , Tesev, lstanbul 2000.

9 Arslan, lvlustafa, Türlı Popüler Dindarlığı, DEM Yayınlan, lsl., 2004, s. 56

10 Keskin, Y. Mustafa, "Geleneh ve Modenılih llişhisi Bağlammda Türhiye'de Ziyaret Olgusuna Sosyoloji)ı Bir Bahış

(Keçeci Baba Önıeği)", Dini Araştırmalar, C.6, S.19, Atık., 2004, s.187.

11 Doğan Cüceloğlu, insan ve Davranışı, Remzi Kitabevi, lstanbul, 2003, s.22)

12 Cilacı, Osman, "Türbe Ziyaretleıinde Görülen Hurafeler ve Çöz[ımleıi" Geçmişten Günümüze Mezarlık Kültürü ve insan Hayatına Etkileri Sempozyumu, 18-20 Aralık 1998, Mezarlıklar Vakfı Yay. s. 343.

13 Arslan, Mustafa, Türlı Popüler Dindarlığı, DEM Yay., lstanbul, 2004, s. 30

14 Oymak. lskender, Malatya ve Çevresinde Ziyaret ve Ziyaret Yerleıi, Malatya 2002, s. 113.

15 Günay, Ünver&: Güngör, Harun vd., Ziyaret Fenomeni Ozeıiııe Bir Din Bilimi Araştınııası, Erciyes Üniv.

Yay., Kayseri 200 l. s. 10. 135

(6)

...J

<

>

136

Günay, Türkler'i.n lslam'ı kabul etmeden önce tek tann inancı, rnhun ölmezliği, ahi.ret hayatı,

cennet ve cehennem gibi inançlara yabancı olmadıklannı, daha önce aşina olduklan bu tür inançlar, onlann lslam'ı kabul etmelerinde etkili olduğunu dile getirir.¹^ô

lnsanlan bu tür ziyaret mekanlanna cezbeden şey, onlarda bulunduğuna inanılan kişi ve yer- lerden manevi güç, feyz ve bereket almaktadır.¹⁷Bu mekanlar ümidini kaybedenlere ümit kapılannı

açan, yaşanan acı ve musibetlere katlanmayı öğreten, ölümü ve ölüm ötesi hayatı hatırlatan, önemli

mekanlardır.

Halk dindarlığının önemli bir boyutunu oluşturan, oralan ziyaret eden insanlar için birçok anlam ve fonksiyonlan bulunan ziyaret olgusunda birtakım hurafe ve batıl inançlann da olduğu görülür. Bu fenomene, doğrn-yanlış, hak ve batıl tartışmalannın bir yana bırakıJarak, hayatı anlamlı kılmanın birer sembolü olarak bakılması gerekir. Çünkü bu mekanlar bir yandan çaresiz kalmış insanlara ümit kapısı olmaktadır.¹⁸

2. Manevi Bir Değer Olarak Hz. Süleyman ve Haziresi

Hz. Süleyman Cami.si ve hazi.resi, Diyarbakır'ın en önemli manevi mekanlanndan biri olarak kabul edilmektedir. Bu mekana manevi değer katan en önemli unsur, Diyarbakır'ın (Amid) Müslümanlar

tarafından fethinde görev alan önemli komutanlardan Halid b. Velid'in oğlu olan Süleyman b. Halid'in ve arkadaşlannın kabirlerinin burada bulunmasıdır. Hiç şüphesiz bu fetih hareketinin diğer en önemli

özelliği ise, şehri kuşatan ordunun birinci kuşak sahabelerden oluşmasıdır.

Anadolu'nun lslamlaşmasında Diyarbeki.r bölgesinin Müslümanlar tarafından fethinin önemi bü- yüktür. Diyarbakır kentinin (Amid), çok erken dönemlerde Hz. Peygamberin vefatından yaklaşık yedi

yıl sonra (h. 639) lslam'la tanıştığını görmekteyiz. Bu fethe birçok sahabe in gerçekleşmesi sırasında

birçok sahabe şehit olmuştur.

Diyarbakır fethine katılan sahabelerin birçoğunun daha sonra yanlanna ailelerini de getirdikleri kaydedilmiştir. Fetih esnasında 40 şehidin yanı sıra, fetihten sonra buraya yerleşen ve daha sonra eceliyle ölen 500 sahabe kabri bulunmaktadır. Örneğin lyaz'ın ailesinin 641 'de Di.yarbakır'a göç ettiği dile

getirilmiştir. Diyarbakır'daki Eyyubi (Eba Eyyup) ailesinin bu sülaleden geldiği bilinmektedir. ¹⁹

-

Bu fetih sırasında bazı kaynaklann yirmi beş, bazı kaynaklann yirmi yedi olarak verdiği sahabelerin şehit oluşudur. Bütün kaynaklar burada fetih sırasında şehit olduğunu kabul etmekte ancak hem şehit sayısı hem de şu anda türbede bulunanlann gerçekte bu şehitler olup olmadığı konusu ise

tartışmalıdır. Bu ihtilafın nedeni; türbelerin yapılışı ile fetih dönemi arasında geçen süreçten kaynaklan-

maktadır. Bunun dışında bu sahabeleıin hayatı hakkında pek fazla bilgi olmayışındandır. Her ne kadar kaynaklar türbelerin bu sahabelere ait olduğu söylense de, yine de ihtiyatlı olmak gerekir.

Türbede bulunan şehitlerin isimlerini. 1631-1633 yıllan arasında Diyarbakır valiliği yapan Silah- tar Murtaza Paşa'nın türbeleri onarmasından sonra astığına dair manzumede görmekteyiz.

1801-1802 yıllanna ait Diyarbakır salnamelerine göre (4/208), Hz. Süleyman Camii haziresinde

şu sahabelerin yattığı belirtilmiştir: Hz. Halid b. Velid'in oğlu Hz Süleyman, Hz. Rıdvan, Hz. Mesut, Hz. Beşir, Hz. Hamza, Hz. Amr, Hz. Sabit, Hz. Zeyd, Hz. Halid, Hz. Numan, Hz. Muhammed, Hz.

Abdullah, Hz. Hasan, Hz. Ka'b Zişan, Hz. Fudayl, Hz. Malik, Hz. Fahr, Hz. Ebul Hamd, Hz. Ebu Nasr, Hz.Mugire (R.A) .

16 Günay ve Güngör, a.g.e., 5. 228; Turan, a.g.e., 55. 225-233.

17 Günay, Ünver, Din Sosyolojisi, ln5an Yay., l5t., 2005, 5. 453 vd.

18 Göka, Şenol, Insan ve Melıan, Pınar Yay., l5tanbul, 2001, 5. 98.

19 lnanç, Mükremin, l5lam Ansiklopedisi, C.3, 5. 606; Bey5anoğlu, Şevket, Diyarbahır Taıi1ıi, C. 1, 2003, s.162.

(7)

lvlanevi Bir Değer Olarak Hz. Süleyman ve Haziresi

3. Ziyaret Yeri Olarak Hz. Süleyman Türbesinin Psiko-Sosyolojik Analizi

Halk tarafından ziyaret mekanı olarak kabul edilen bu yerler, sosyo-psikolojik, kültürel ve dini faktörlere bağlı olarak çeşitli amaç ve usullerle bürünerek bir fenomen halini almış ve toplumsal ger-

çekliliğimiz içinde yeıini almıştır. Bu fenomenin oluşmasında o kültürel çevrenin dahil olduğıı me- deniyetlerin ve inançlann da büyük etkisi olmuştur. Bu unsurlann zamanla milli kültürümüz içinde eritilerek toplumumuzun kültürel ve dini rengini aldığını söyleyebiliriz.

Diyarbakır'ın fethedilmesinde Halid B. Velid'in oğlu Süleyman b. Halid'in ayrı bir yeri ve önemi söz konusudur. Allah Resulü'nün ashabından olduğu için, Diyarbakır ve çevresi tarafından O'nun manevi şahsiyetine·ayrı bir değer verilmiştir~ Allah Resulü, 'Ashabımdan herhangi bir kimse bir beldede vefat ederse kıyamet günü onlar (o belde halkı) için bir lider ve nur olarak mahşere kaldırılır,²⁰diye

buyurmuştur. Diyarbakır halkı, bu topraklarda şehit düşmüş bu sahabelere çok önem vermiş, onlara sahip çıkmış, kendilerine makam tahsis etmiştir. Çeşitli zamanlarda onları ziyaret' etmiş, kendilerine duyulan sevgi ve hürmet, kuşaktan kuşağa aktanlmış ve zamanımıza kadar gelmiştir.

3.1. Türbeyi Ziyaretteki Amaç ve Uygulamalar

Toplumun çekim merkezleri olan ziyaret yerleri içerisinde yaşadığı toplumun günlük yaşamla

nnda karşılaştıkları her türlü sorun ve sıkıntılannı gidermede psiko-sosyal işlevlerle ve dini pratiklerle yüklü olduklanndan toplumsal dayanışma ve sürekliliği sağlamada önemli bir fonksiyona sahiptir.

Ziyaretler esnasında uyulan belli başlı usul ve adaplar da bir sosyal norm görevi görerek toplumsal ahl~kın ve düzenin sağlanmasında sosyal kontrol rolü üstlenmektedir. Bu uygulamalar aynı zaman- da ziyaret fenomeniyle ilgili geleneklerin sürdürülmesine yardım etmektedir.

Ziyaret yerleri, ait olunan sosyo-kültürel çevredeki yöre halkı tarafından kendilerinin ve coğraf

yalannın manevi bekçileri olarak görülmekte ve haklannda anlatılan menkıbe ve kerametler toplumun tarih, din, kültür ve özellikle de sözlü edebiyatına katkı sağlamakta, çaresiz ve ruhi bunalımda olan birçok kimse için psikolojik tatmin merkezi olmaktadır. Bu yönüyle de ziyaret yerleri halk hekimliğinin

de vazgeçilmez unsurlarından birini oluşturmaktadır.²¹

Hz. Süleyman ile ilgili olarak anlatılan menkıbelerde bunların ihtiva ettiği inanç motifleri, yapılan

incelemeler sonucunda şehirde yaşayan insanların dünyasında "halk dindarlığı" şeklinde kategorize edilen ve içeriği en genel anlamda yaşam biçimi ve dini kültüre bağlı olarak belirlenen dindarlığın zen- gin tezahür biçimini bize sunmaktadır.

Diğer tüm türbelerde olduğu gibi Hz. Süleyman türbesini çekici kılan şey de burada bulundu-

ğuna inanılan fevkalade manevi güç, feyz ve berekettir. Fenemonolojinin diliyle ifade etmek gerekirse,

kutsalın bir takım ritüel usullerle temasa geçilmesi halinde insanlara faydasının dokunacağına inanıl

makta oluşudur. lşte bu niyetle çeşitli istek ve dileklerle türbeye gidilmektedir. Bu hazirede medfun bulunan kişiye duyulan sevgi, saygı, hürmet ve minnettarlık ve kişiyi vesile kılarak istek ve arzularına kavuşmak şeklinde ifade edilebilir.

Türbeyi ziyaret edenlerle ilgili gözlemlerimiz sonucunda bir değerlendirme yapacak olursak, zi- yaretin daha çok şu konularda yoğunlaştığını söyleyebiliriz:

Dinin/dindarlığın diğer boyutları içerisinde dini tecrübe boyutunun ayrı bir önemi söz konusudur. Bu tür mekanlar, insanların kendisinde huzur ve huşu bulduğu manevi bir atmosfere sahiptir.

Birçok sahabe kabrinin bulunduğu Hz. Süleyman türbesi, insanların kendisinde manevi huzur

bulduğu en önemli sekine yerleri arasındadır. Türbede kabirleri bulunan sahabeleri ziyaret eden insanlar, Allah'a daha yakın olma duygu ve düşüncesini taşımaktadırlar.

20 Tirmizi, Menakıb, 4 119.

21 http://ekitap .eyu p. bel. tr:9600/sempozyum/eyup01_08/05 _hakki. pdf 137

(8)

v

...J ...J

<

>

138

Manevi maksatla buraya gelen ziyaretçiler, orada dua etmek, Allah'a yalvarmak, manevi bir haz ve feyz almak arzusundadırlar. Dualannı okuyup Hz. Süleyman ve arkadaşlannın ruhuna bağışladıktan

sonra, dünyevi hiçbir şey talep etmeden ziyaretten ayrılmaktadırlar. Bununla birlikte, Cenab-ı Hakkı

yalvarırken, kendisine yakınlık, ibadetlerinin makbul olması ve bağışlanma taleplerini dile getirmek- tedirler.

Dünyevi menfaat temini için ziyarette bulunanlar ise, ziyaret yerlerinden direkt olarak bir şey

istememekte, esas istekleıi Allah'tan istemektedirler. Bunun için de çeşitli uygulamalar eşliğinde türbe vesile kılınmaktadır. Bu tür ziyaretlerdeki amaçlan ziyaretçilerin ziyaret sebepleıi açısından yoğunluk

larına göre şu şekilde sıralanabilir:

1. Hastalıklarına şifa aramak 2. Sınavlarda başanlı olmak

3. Kısmetin açılması için dua etmek (Daha çok bekar bayanlar yoğunluktadır)

4. Yeni doğınuş bebeklerini ziyarete getirmek 5. Ailevi sorunlan çözebilmek

6. Maddi borçlardan kurtulmak

7. Birtakım dünyevi ve uhrevi: isteklerde bulunmak 8. Ölen yakınları için dua etmek

9. Mübarek gün ve gecelerde bu mekanlarda dua etmek 1 O. Manevi: yönden feyz kazanmak

Diyarbakır'da medfun sahabelerin ağırlıklı olarak Rızvanağa mezarlığında olduğu rivayet edilmektedir. Mardin kapıda bulunan en eski mezar taşı 1510 yıllan civarıdır. Diyarbakır'da eceliyle vefat eden sahabeler 500 civanndadır. Bu durum Vakidi'de ve Ulu cami, Şafi imam odasındaki Osmanlı

belgesince de sabittir. 500 sahabenin ailesini daha sonra beraberinde getirdiği ve bu topraklara yerleş

tiği, vefat eden sahabelerin kabirlerinin ise Rızvanağa mezarlığında olduğu, ancak 1936'larda bu tarihi mezarlann taşlannın ne yazık ki kanalizasyon çalışmasında kullanıldığı rivayet edilmektedir.

Sonuç ve Öneri

Halk inancı için büyük önem_taşıyan ziyaret kültürü, kişilerin birbiıjnden etkilenmesiyle, bu mekanlarda yasadıkları tecrübeleri başkalanna aktarmalarıyla günümüzde de devam etmektedir. Bazı

yerlerin kutsal görülüp, ziyaretlerinin yapılmasına, doğru ya da yanlış tartışmalannı, hak ve batıl arayış

larım bir yana bırakıp, bu tür mekanlara hayatı anlamlı kılmanın bir sembolü olarak bakmak gerekir.

Birtakım dini ve dünyevi. fonksiyonlar yüklenen bu tür inançlar, toplumun bazı ihtiyaçlarım karşılar

ken, dini duygulann canlı kalmasına da katkıda bulunmaktadır.

Anadolu topraklarında bulunan manevi dinamiklerimize sahip çıkmayı, onlara karşı saygı, hür- met ve görev bilmeliyiz. Diyarbakır özelinde, peygamber, sahabe, şehit, aziz, bilim adamı gibi önemli zatlann hatıralanna, eserlerine son derece ihtimam gösterilmelidir. Yurt içi ve yurt dışı inanç turizmine açmadan önce, bulunduğu mekanların tekrar gözden geçirilmesi, sanat, estetik v.d yönlerden nezih ortamlara dönüştürülmelidir. Bu mekanları ziyaret eden insanlar, buralann manevi: atmosferinde fe- rahlayabilmelidir.

(9)

Jv!anevi Bir Değer Olarak Hz. Süleyman ve Haziresi

Diyarbahır Ulu Camii şafiler bölümünde ceylan deıisiııe yazılı belge

139

(10)

....ı

140

KAYNAKÇA

Arslan, Mustafa, Türk Popüler Dindarlığı, DEM Yay., lstanbul 2004.

Beysanoğlu, Şevket, Diyarbakır Tarihi, C. 1, 2003.

Cilacı, Osman, "Türbe Ziyaretlerinde Görülen Hurafeler ve Çözümleri" Geçmişten Günümüze

Mezarlık Kültürü ve insan Hayatına Etkileri Sempozyumu, 18-20 Aralık 1998, Mezarlıklar Vakfı Yay.

Çarkoğlu, Ali ve Toprak Binnaz, Türkiye'de Din, Toplum ve Siyaset, Tesev, lstanbul 2000.

Doğan Cüceloğlu, lnsan ve Da\'Tanışı, Remzi Kitabe\'i., lst:mbul 2003.

Göka, Şenol, lnsan ve Mekan, Pınar Yay., lstanbul 2001.

Güç, Ahmet, "Dinlerde Kutsal ve Kutsallık Anlayışı", Dinler Tarihi Araştırmalan 1, Ankara 1998.

Günay, Ünver ve Güngör, Harun, Türk Din Tarihi, Lacin Yay., Kayseri 1998, s. 59.

Günay, Ünver&: Güngör, Harun vd., Ziyaret Fenomeni Üzerine Bir Din Bilimi Araştırması, Erci- yes Üniv. Yay., Kayseri 2001.

Günay, Ünver, Din Sosyolojisi, lnsan Yay., lstanbul 2005.

lnanç, Mükremin, lslam Ansiklopedisi, C.3.

Keskin, Y. Mustafa, "Gelenek ve Modernlik llişkisi Bağlamında Türkiye'de Ziyaret Olgusuna Sos- yolojik Bir Bakış (Keçeci Baba Örneği)", Dini Araştırmalar, C.6, S.19, Ankara 2004.

Morris, B., Din Üzerine Antropolojik lncelemeler, (çev. T.Atay), lmge Kitabevi, Ankara 2004.

Oymak, lskender, Malatya ve Çevresinde Ziyaret ve Ziyaret Yerleri, Malatya 2002.

Sami, Şemsettin, Kamus-i Türki, lstanbul 1985; Meydan Larousse, C.7, lstanbul 1969.

Tümer ve Küçük, Dinler Tarihi, Ocak Yay., Ankara 1997.

Yaparel, Recep, "Depresyon ve Dini lnançlar lle Tabiatüstü Nedensel Yüklemeler Arasındaki lliş

kiler", D.E.Ü.LF.D., Vlll, lzmir 1994.

http ://eki tap. eyup. bel. tr:9600/sempozyum/ eyupO l_ 08/05 _hakki. pdf