REŞİT HANADAN ON MODERN TURKISH LITRATURE IN KOSOVO AND THEIR STORY AND NOVEL CREATIVITY
Taner GÜÇLÜTÜRK*
Öz
Kosova Türk çağdaş edebi yaratıcılığında nazım türündeki eserlere kıyasla nesir türünün edebi nitelik ve nicelik özellikleri aynı düzeyi yakalayamamıştır. Hanadan’dan önce başlayan öykü ve roman yaratıcılığı ancak Reşit Hanadan ve onun eserleriyle, beklenen niteliğe ulaşabilmiştir. Bu çalışmada Kosova Türk çağdaş edebiyatında Reşit Hanadan ve onun öykü ile roman yaratıcılığıyla yaşanan dönüm noktası bu çalışmamızda edebi tahlil, edebi tenkit ve edebiyat kuramı metotlarıyla incelenecektir. Hanadan’ın öykü yaratıcılığının ana unsurlarını oluşturan konu (olay), kişiler, çevre, zaman, amaç (fikir), üslup-dil ve sanat-estetik öğeleri üzerinde durulacaktır. Çalışmamız, inceleme, araştırma, tespitler ve sonuç ile sona erecektir.
Anahtar Kelimeler: Kosova, Kosova Türk Çağdaş Edebi Yaratıcılığı, Reşit Hanadan, Reşit Hanadan ve eserleri, Reşit Hanadan’ın öykü ve roman yaratıcılığı.
Abstract
Characteristics of litearary quality and quantity of a literary prose type in the Modern Turkish litrature creativity of Kosovo could not achieve the same level compared to the works written in verse. The story and novel creativity which already existed before Hanadan and his works reached the expected quality only by Resit Hanadan and his works. In this study, Resit Hanadan in Modern Turkish literature of Kosovo and turning point marked by his story and novel creativity will be examined with literary analysis, literary criticism and literary theory methods. Primary matters of Hanadan's story creativity such as theme, characteers, society, time, aim (thought), style-language and art a esthetic elements will be elaborated. Our study will be concluded with examination, research, evaluation and conclusion.
Keywords: Kosovo, Modern turkish litrature creativity in Kosovo, Reşit Hanadan and their works (works of literature), strory and novel creativity of Reşit Hanadan.
* Dr., Türkolog, (BAL-TAM) Balkan Türkoloji Araştırmaları Merkezi Araştırma Görevlisi, [email protected]
Giriş
II. Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle birlikte Partizanların direnişiyle Alman ve İtalyan askerleri Balkanlardan geri çekilmiş, Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı dağılmış, yerine yeni Yugoslavya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti1 kurulmuştur. Bu süre içerisinde uygulanan baskılardan korunabilmek için Kosova Türkleri, II. Dünya Savaşı sonrasında kurulacak yeni devlette her ulusa eşitlik vaadiyle yola çıkan, özellikle 1943 yılından itibaren müttefiklerin de desteğiyle bir hayli güçlenen Yugoslavya Halk Kurtuluş Hareketi’ne büyük umutlarla bağlanarak, halk kurtuluş savaşına katılmışlardır. Fakat II.
Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle birlikte sahneye çıkan Yugoslavya Federatif Halk Cumhuriyeti’ndeki gelişmeler, bu vaadin Kosova ve Batı Makedonya’da yaşayan Türkler için geçerli olmadığı görülmüştür.2 (Engüllü: 1997, s. 297)
Kosova Türklerinin varlığı inkar edilmekle birlikte savaşın ertesinde tanınması beklenen haklar Kosova Türkleri için yürürlüğe geçmemiştir.3 Yugoslavya, çok uluslu yapısıyla sosyalist bir yönetim biçimi benimsemiştir. Ancak 1948 yılında patlak veren Tito- Stalin çatışması, Yugoslavya ile Sovyetler Birliği arasında ipleri kopma noktasına getirince, Bulgaristan gibi Arnavutluk da Yugoslavya aleyhine tavır içine girmişlerdir.4 Kendi yönetimi ve sınırları içerisinde Arnavutluğu dahil etmek isteyen Yugoslavya, Türklerin varlığını görmezden gelmiştir. Ancak bu umut gerçekleşmeyince, bu durumda artık Türklerin Arnavut olduklarını iddia etmenin hiç gereği kalmamıştır. Böylelikle 1951 yılında Kosova’da Türklerin hakları tanınmış; gecikmeli de olsa bu hakkın bazı gerekleri yerine getirilmeye başlanmıştır.5 (Engüllü: 1997, s. 304)
Türk varlığının, Yugoslavya Komünist Partisi Merkez Komitesi kararıyla resmen kabul edilmesiyle ilgili alınan siyasi karar, aslında Kosova Türklerine daha sekiz yıl önce
1 Altı cumhuriyet (Slovenya, Hırvatistan, Bosna Hersek, Karadağ, Sırbistan, Makedonya) ve iki özerk bölge (Voyvodina ve Kosova)’dan oluşan federasyon cumhuriyeti.
2 Kosova’nın faşist işgalinden tamemen kurtarıldığı 1944 yılının sonlarında, yeni kurulan düzende, Kosovalı Türkler, verilen tam eşitlik vaadinin kapsamı dışında bırakılmıştır. Öyle ki, kurulan Yugoslavya Federatif Halk Cumhuriyeti’nde, azınlık olarak Arnavutlar ulusal hak ve özgürlüklerine kavuşurken, Kosova’da yaşayan Türkler (üstelik Halk Kurtuluş Devinimi’ne dört yıl süren savaş boyunca sadık kalmalarına rağmen) 1951 yılına kadar bu haklardan mahrum bırakılmışlardır. Yugoslavya Federatif Halk Cumhuriyeti’nin, savaş sonrasının ilk yıllarında bölgedeki ülkelerle geliştirmeye çalıştığı ilişkiler, Kosovalı Türklere karşı takınılan bu tavrın altında değişik nedenler yatmaktadır. O yıllarda Yugoslavya ile Türkiye arasındaki ilişkilere bakıldığında, ilişkilerin son derece kötü olduğu görülmektedir. Bunun temel nedeni rejim farkı, özellikle de Türkiye’nin karşıt blokta yer almasıdır. Türkiye ile ilişkilerin tam aksine, Yosip Broz Tito, Yugoslavya’yı büyük ve uzun sürecek ihtilaflara düşürecek olan Sovyetler Birliği ve diğer doğu bloku ülkeleriyle, özellikle de komşuları Arnavutluk ve Bulgaristan’la hem siyasi hem iktisadi ilişkilerin süratle geliştirilmesine, sıkı bir işbirliğinin kurulmasına giden yolda, büyük adımlarla ilerleme sağlanmasına gayret gösteriyordu. Tabii o günün şartları altında, bu yolun sonunda, hem Bulgaristan’ın hem Arnavutluk’un Yugoslavya Federasyonu içinde yer alabileceklerine dair ciddi hesaplar yapılıyordu. Hatla bu birlik konusunda, Gorgi Dimitrov’la pazarlığa bile oturulmuştu. Bu gelişmeler ışığında Enver Hoca’nın gönlünün alınması da gerekiyordu. Kosova ve Batı Makedonya’da yaşayan Türlerin varlığının inkâr edilmesi, Yugoslavya’nın sahip olduğu biçilmiş kaftandı.
İşte böylece, Balkan Savaşlarından beri ulusal hak ve özgürlüklerine kavuşmakla ilgili aynı umudu paylaşan, Kosova Savaşından beri aynı dili konuşan insanlar, siyasi çıkar hesabı gereği, birbirinden koparılmaya çalışılmıştı. Bu, aslında Tito Yugoslavyası’nın büyük bir politik gafı ve aynı zamanda Büyük Arnavutluk düşüncesinin verdiği akıl almaz bir primdi.
3 Yugoslavya Halk Cumhuriyeti yönetimi, Türklere karşı yürütülen asimilasyon politikasını yalnız görmezlikten gelmekle kalmamış, aynı zamanda buralarda Türklerin yaşadığını inkâr ederek, Türkçe eğitim, Türkçe basın-yayın, Türk kültür kurum ve kuruluşlarının kurulma hakkını askıya almıştır.
4 1948 yılında patlak veren Tito-Stalin çatışması ardından, Doğu Bloku’na dahil olan bütün diğer ülkeler gibi Arnavutluk da, daha sonrasında her alanda geliştirilen ilişkileri dondurmaya gitmiştir. Bu durum karşısında Yugoslavya-Arnavutluk ilişkilerinin gittikçe gerginleşmesi üzerine, bu komşu ülkenin Yugoslav federasyonuna katılma umutları tamamen sönmüştür. Böyle olunca, Yugoslavya’yı baskı ve abluka altında tutarak hizaya getirmeyi amaçlayan Sovyetler Birliği politikası dahilinde hareket eden Arnavutluk’un takındığı tavıra aynı ölçüde karşılık vermek niyetiyle, Yugoslavya da komşusuna karşı sert bir tavır içine girmeye başlamıştır. Yugoslavya’nın takındığı bu karşı tavır çerçevesinde atılan adımlardan biri de, Kosova ve Batı Makedonya’da yaşayan Türklerinin lehine dönüşecek yeni düzenlemelerle ilgili Yugoslav parti ve devlet politikasının değişikliğe gidilmesi olmuştur. Bkz. Suat Engüllü, a.g.e., s. 304
5 Suat Engüllü, a.g.e., s. 298
tanınması gereken ulusal hak ve özgürlüklerini gecikmeli olarak getirmiştir. Bu gelişme Kosovalı Türklerinin milli tarihinde önemli bir olaydır.
Ders yılının bitimine üç ay kala, 20 Mart 1951 tarihinde alınan Türkçe eğitim veren okulların açılmasına ilişkin karar, aynı yılın 1 Nisan tarihinden itibaren uygulanmaya başlamıştır. O zamana kadar sadece Arnavut ya da Sırp-Hırvat dillerinde eğitim hakkına sahip olan Türk çocukları, Prizren, Priştine, Mitroviça, İpek, Vıçıtırn, Gilan, Mamuşa, Dobruçan, Bilaç gibi kent, kasaba ve köylerde açılan Türk okullarında, kendi ana dillerinde eğitim görebilme imkânına kavuşmuşlardır. 6
Türkçe eğitim veren okulların açılmasından sonra, Kosova Türklerinin kültürel değerlerini yaşatması yönünde 17 Haziran 1951 tarihinde, Prizren’de, “Doğru Yol” Kültür Güzel Sanatlar Derneği kurulmuştur. Yine Prizren’deki “Branislav Nuşiç” Amatör Tiyatrosu’nda, Sırp ve Arnavut tiyatro kolları ile birlikte, Türk Tiyatro Kolu da faaliyete geçmiştir. Aynı yıl içinde Priştine’de “Yeni Hayat” Kültür Güzel Sanatlar Derneğinin kurulmasıyla birlikte Prizren ve Priştine’de görülen bu hareketlilik, Türklerin yaşadığı diğer yerlere de genişlemiş, 1951 yılında İpek, Mitroviça, Vıçıtırın, Gilan gibi kent ve kasabalarda da buna benzer kültürel ve sanatsal dernekler faaliyete geçmiştir. (Güçlütürk:
2008, s. 191-207)
Yine 1951 yılının 25 Haziran tarihinden itibaren Priştine Radyosu’nda Türkçe haber programı yayına başlamıştır. Bu girişimi Priştine Radyosu Türk Sanat Musikisi Orkestrası’nın kurulması izlemiştir.
l1 Mayıs 1969 yılında Priştine’de Kosova Meclisince desteklenen Türkçe Tan gazetesi yayınlanmaya, Prizren Yüksek Pedagoji Okulunda kurulan (ve daha sonra Şarkiyat bölümü olarak Priştine Felsefe Fakültesine taşınan) Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü çalışmaya, Belgrat ile Priştine Televizyonlarında Türkçe programlar sunulmaya başlanmıştır. Yerel ve genel seçimlerle, yerel birliklerden Yugoslavya Federe Meclisine kadar Türk milletvekilleri, okullarda, devlet şirketlerinde Türkler de müdür seçilmiş, devlet bakanı ve devlet bürokrasinin önemli konumlarına görev yapmışlardır. 1974 yılında Kosova Anayasasının çıkarılmasıyla Türklerin de Kosova Sosyalist Özerk Bölgesini oluşturan yapıcı unsuru olduğu, Türkçenin ve yazısının eşit resmi dil olduğu, Kosova Meclisi ve diğer kuruluş kararlarının eşit metin olarak Türkçe de yayınlanacağı benimsenmiştir. Eğitimde, kültürde, siyasette, yayın-basında, istihdam ve sosyal hayatta tüm eşit hak ve olanaklara sahip olan Kosova ile Makedonya Türklerinin özgün çağdaş edebi yaratıcılık çalışmaları da yeninden canlanmaya başlar.
Atatürk inkılaplarıyla birlikte yapılan dil devrimi bura Türk halkı tarafından da benimsenmiş, Latin alfabesine geçilmiş, öz ve yalın bir Türkçe tutumu benimsenmiştir.
Edebiyatta teşvik kaynağı Üsküp’ün “Birlik” ve Priştine’nin “TAN” gazeteleri oluşturur.
Bu yayın evleri yazarların özgün edebi eserlerini de yayınlamaya başlayınca, çağdaş anlamda eserlerin yayınlandığı bu edebi yaratıcılık uğraşısına da canlılık getirmiştir.
Kosova Türk çağdaş edebi yaratıcılığında nazım türündeki eserlere kıyasla nesir türünün edebi nitelik ve nicelik özellikleri aynı düzeyi yakalayamamıştır. Hanadan’dan önce
6 Prizren’de, ilköğretim okullarıyla birlikte, 1951/52 ders yılında Türkçe eğitim veren lisenin de devreye girmesiyle, Kosova Türklerine, kendi ana dillerinde daha uzun süre öğrenim görebilme olanağı yaratılmıştı. 1959 yılında Priştine’de de Türkçe lise eğitimine geçildiği bilinmektedir.
başlayan öykü yaratıcılığı ancak Reşit Hanadan ve onun eserleriyle, beklenen niteliğe ulaşabilmiştir.
1. Reşit Hanadan ve Edebi Yaratıcılığı
Kosova Türk çağdaş edebi yaratıcılığında nesir türündeki başarılı eserleriyle dikkatleri üzerine toplayan Reşit Hanadan, Kosova Türklerine tanınan haklardan dört yıl sonra 1955 yılında Mamuşa’da dünyaya geldi. Üç yaşındayken ailesi Türkiye’nin Manisa- Salihli kasabasına göç eder. Burada başladığı ilk okul eğitimini, ailesi Kosova’ya dönünce Mamuşa’da bütünler. Lise eğitimini de Prizren’de tamamlar. Priştine Üniversitesi Filoloji Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünden mezun olur. 1981 yılında Priştine’de “Tan”
gazetesinde çalışmaya başlar. “Tan” gazetesinin edebiyat sanat, çocuk sayfalarını on beş yıl yöneten Hanadan, köşe yazarlığı, eleştiri ve çeviriyle de uğraşır. 1999 yılı Kosova savaşına kadar bu görevde bulunur. 1998 yılında Türkiye’de çıkan “Zaman” gazetesinin Kosova temsilcisi olur. “Tan” gazetesinin kapanmasından sonra bir süre Mamuşa’da çıkan
“Sofra” kültür sanat dergisinin editörlüğünü yapar. “Tan” gazetesinin kapanmasıyla kurduğu özel şirket ile serbest meslek hayatında çalışmalarını sürdüren Handan, Kosova Türk çağdaş edebiyatında öykü ve roman yazarı olarak tanınmaktadır. Yazıları Tan gazetesi dışında Çevren, Sofra, Kuş gibi dergilerde yayınlanır.
1984 yılında “TAN” Gazetesinin 15. kuruluş yıldönümünde “Yazgı” ve “Duygu Tutsağı” adlı eserleriyle Tan’ın kitap dizisinde on yıl içerisinde yayınlanan kitaplar arasında en başarılı eserler olarak değerlendirilmiş ve Tan’ın “Yılın Ödülü” ile “Süreyya Yusuf” Edebiyat Ödüllerini kazanmıştır. Edebi yaratıcılık ve gazetecilik yaşamındaki başarıları nedeniyle Hanadan, 1984 yılında “Tan”ın “Yılın Gazetecisi” seçilmiştir. “Yıldızlı Ev” öykü kitabı ise Priştine Belediyesi Meclisinin “Kültür Ödülü”ne layık görülmüştür.
Hanadan, roman türündeki eserleriyle Kosova Türk çağdaş edebi yaratıcılığına damgasını vurmuş, bilhassa 1987 yılında “Sel” romanıyla Yugoslavya Başkanlık Divanı tarafından ödüllendirilmiş,“Taş Yerinde Ağırdır” (Özel Yayın, 2002), ve “Başka Olur Rumeli’nin Harmanı” (Özel Yayın, 2003) adlı romanlarıyla da 2002/2003 yılında Kosova Türk Sanatçılar Derneği tarafından “Yılın Sanatçısı Ödülü”nü almıştır. Bu eser Prizren “Doğru Yol” Türk Kültür Sanat Derneği tarafından verilen “Süleyman Brina-Balkanlarda Türk Kültürüne Hizmet Ödülü”nü kazandı. Yazarın öyküleri Türkiye’de değişik dergilerde yayınlanmış, Kosova’da ise Arnavutça ve Sırpça’ya da çevrilmişlerdir. Dolayısıyla 80’li yılların ortalarında Kosova’da Arnavutça olarak yayınlanan “Kosovalı Yazarlar” adlı ansiklopedide de yazarın biyografisine ve bir öyküsüne yer verilmiştir. Türkiye’de de tanınan ve bilinen bir yazaran olan Reşit Hanadan, 1992 yılında Ankara’da düzenlenen “1.
Türk Dünyası Yazarlar Kurultayı”na Kosova’yı temsilen davet edilmiştir. Yazarın yaşamı ve sanatına T.C. Kültür Bakanlığı tarafından yayınlanan Türk Şairleri ve Yazarları Sözlüğü’nde yer verilmiştir. Bu arada tanınmış Türk edebiyat araştırmacısı olan Şükran Kurdakul’un hazırladığı Şairler ve Yazarlar Sözlüğü’nde de Reşit Hanadan Kosovalı bir Türk yazarı olarak yer almaktadır. Reşit Hanadan yaşamı ve eserleri, Kosovalı bir Türk yazarı olarak Kosova Eğitim ve Teknoloji Bakanlığı’nın kararıyla, Kosova’daki Türkçe liselerin son sınıflarında Türk edebiyatı derslerinde okutulmaktadır. Reşit Hanadan, Mamuşa “Atatürk” Lisesi’nde Türk dili ve edebiyatı öğretmeni olarak çalışmaktadır.
1.1. Reşit Hanadan’ın Edebi Yaratıcılığında Öykü
Reşit Hanadan, edebi yaratıcılığına öykü türüyle başlamıştır. İlk öykü kitabı
“Yazgı” (Tan Yayınları, 1982), “Duygu Tutsağı” (Tan Yayınları, 1982) ve “Yıldızlı Ev” adlı öykü kitaplarıyla Kosova Türk çağdaş öyküsüne nitelikli yeni bir boyut kazandırmıştır.
“Yazgı” ve “Duygu Tutsağı” yetişkinlere, “Yıldızlı Ev” adlı öykü kitabı ise çocuklara yöneliktir.
1.1.1. Reşit Hanadan’ın Edebi Öykülerinde Konu ve Olaylar
O zamana kadar Kosova Türk öykücülüğünde natüralist sanat akımı içerisinde eserler yaratıldığı bir ortamda Hanadan, “Yazgı” kitabıyla toplumsal gerçekçi konularla başarılı bir çıkış ve güçlü bir başlangıç yapmıştır. İkinci Dünya Savaşı sırasında açlık sıkıntısı çeken ve bir çocuklarını açlık yüzünden kaybeden Prizrenli bir ailenin, açlıktan ölmemek için bir çuval buğday karşılığında kızları Zehra’yı Mamuşalı Hüseyin ağaya verirler. Bir kadının yazgısını ele alan böyle güçlü bir konuyla eserine başlayan Hanadan, bu yörede kızların toprak parası karşılığında sevdiğinden ayırıp istemediğine vermeye varabilecek olaylarla devam etmektedir. Murat Ağa, toprak alabilmek için para karşılığında kızı Hatice’yi nişanlısından ayırıp, köyün zengini Hacı Emro’nun kör ve pis yeğenine vermeye kalkışmaktadır. Bu öykülerde kadın karşımıza bir maddi çıkar aracı olarak çıkmaktadır. Bir diğer öyküde köy kızları büyüklerinin kararıyla kendilerinden habersiz küçük yaşta kocaya verilip okuldan alınmaktadır. Cülnaz’ı babası köyün zenginine verip fakirlikten kurtulup rahatlayabileceklerini düşünse de, ihtiyar dedesinin tanrı hatırına yapmış olduğu ısrarı üzerine Ömer’in oğlu Selim’e verilir.
Yöre insanlarının toprağa bağlılıkları, Şemo dayının gurbette toprak parası için çalışan yeğeninin bir kaza sonucu kolunu yitirmesiyle mal olacak trajik öyküsünü gözler önüne serilmektedir. Dağ başında yolunu kaybedip Mamuşa’ya sığınan Türk asıllı partizan Memo adlı bir savaşçı, Veli amcanın evinde koruma altına alınır. Ancak bundan haberdar olan Balistler saldırıya geçip Veli amcanın evini ateşe verirler. Öykü, Veli amcanın çocuklarıyla birlikte evlerine aldıkları partizanla birlikte dağa savaşa katılmalarıyla sona erer.
Köy hacılarının ihtiyaç duyulan okuldan ziyade köye yeni camii yapmak ve para toplayabilmek için halkın dini duygularını sömürmeleri kitabın devamındaki bir diğer öyküde ele alınmaktadır. Bir süre sonra paradan çıkan ve gündelik ihtiyaçlarını karşılamada sıkıntı yaşayan halk, samimi dini duyguları ve hacıların göstermelik tavrı arasında sıkışıp kalırlar. Şehirde okumak isteyen yetim Ramuş, köye yeni gelen doktor gibi olmak, Zeynep’i alabilmek için çalışmak ve başlık parası kazanmak ister ama evdeki ve tarladaki sorumlulukları yüzünden bu isteğine amcası karşı koyar. Annesinin desteğinden güç alarak köyden ayrılıp okumakta ısrarlı olan Ramuş, bir sabah köyü erkenden terk eder.
“Duygu Tutsağı”, köy ve şehir değerleri arasında sıkışıp kalan insanların yaşadığı sorunları, çelişkileri, yabancılaşmayı, ortam tarafından dışlanmayı, bireyselliği, feodal anlayışla mücadeleyi, genel yargı değerlerinden kopma korkusunu ve çağın getirdiği yeni değerlere, gelişmelere adapte olmanın bocalamasını yaşayan insanların hayatlarından değişik kesitleri kapsayan konulardan oluşmaktadır. “Yazgı”daki olay ve konuların devamlılığı niteliğindeki “Duygu Tutsağı”, eserin de ismini aldığı öykü, aslında Hasan Ağanın yanaşma olarak yanına aldığı çingene kadın Hanımşah’a nefsinin tutsağı olmasını ele almaktadır. Cafer ve Hanımşah adındaki çingene karı koca Hasan Ağanın zayıf noktasını kullanarak maddi olarak sömürmeye başlarlar. Bu durumu Hasan Ağanın eşi Nazmiye, arkadaşı ve köy halkı da fark eder. Hasan Ağa ve Hanımşah arasındaki yasak ilişki, oğlu Süleyman’ın askerden dönmesiyle son bulur. Çingene çiftini evinden kovmuş, Hasan Ağa ise bu olaylardan sonra akli dengesini yitirmiştir. İkinci Dünya Savaşında başka para kullanılmaya başlayınca çingene çifti Hasan Ağadan sömürdükleri paranın hayrını görememişlerdir.
Öykü kitabının devamında aslını yadsıyıp köyünü ve ailesini reddeden, küçük oğluyla şehre yerleşen Selman’ın, parası bitince kendisini bu duruma iten şehirdeki çıkarcı dostlarının kendisini nasıl sokakta bıraktıklarını konu edinir. Şehir ve kırsal kesim arasında sıkışıp kalanların düştüğü acı hali ele alan öykü, Selman’ın köyüne ve aslına pişman olmuş bir şekilde dönmek zorunda kalmasıyla son bulur. “Bir Hıdrellez Günüydü”
adlı öykü tosununu köyün boğalarıyla kapıştıran Halil’in hıdrellez gününde yadigar kalan acı hatırası ele alınır. Halil bu kavgada tosununu kaybettiği gibi kendi de çarpılmış, ağzı kulağına varmıştır. Eşini ve oğlunun ısrarları üzerine öküzlerini satıp traktör alınmasına ikna olan Yakup Ağa’nın “Traktör Belası” adlı öyküsünde, traktör arızalanıp iş yapamayınca, köyün dedikodu ve kışkırtmalarına gelmekte, traktörü parçalayıp öküzlerini sattığı kişiden geri almaya yollanır.
Eserin devamındaki öykülerin konusunu yakın döneme ait güncel olaylar oluşturmaktadır. Köylü, devlet kredisiyle dağıtılan Hollanda ineklerini pastırmalık, ahırların yapımı için bağışlanan yapım malzemeleriyle ise kendine ev yapmıştır. Yeşil plan çerçevesinde devletin hayvancılığın geliştirilmesi için verdiği kredilerin kötüye kullanmaları, yöre insanının doğum yerine aşırı bağımlılığı, Almanya’ya çalışmak için göç edenlerin memleket özlemi, Aga Zahyo’nun Priştine’deki hanı, sakinlerinin han duvarları arasında duydukları yabancılık, yabancı yerde oda kiracıları ile ev sahipleriyle yaşanan vefasız ilişkiler, gurbetçiler ile kiracı ev sahipleri arasındaki soğuk ve güvensiz münasebetler, yabancı muamelesi bu öykülerin ana konuluradır.
Hanadan’ın “Yıldızlı Ev” adlı kitabı çocuklara yönelik yazılmış, olay örgüsü ve konuları güçlü öykülerden oluşmaktadır. Eserde, Mamuşa ve Mamuşa’dan Türkiye’ye göç eden çocukların öyküleri yer almaktadır. Bu öykülerde büyük ölçüde kendi çocukluk hatıralarına da yer veren yazar, bazılarında yapma bir kurgu ile sinematografik dünyalardan fırlamış kahraman ve öykülerle çocukların dünyasına renkli ufuklar açmıştır.
Yazarın kitabına adını veren “Yıldızlı Ev”de Türkiye’ye göç etmiş göçmen bir ailenin hikayesini ele alır. Göç ettikleri yerde inşa ettikleri evin çatısı olmadığı için geceleri açık göğe bakan evin çatısını yıldızlar oluşturur. Öykü kahramanı ve arkadaşlarının yıldızlı ev olarak isimlendirdikleri bu evin ve evdeki ailenin öyküsüyle başlayan kitaptaki öykülerin devamında, çocukların yılbaşı sevinci, Kopaonik’te meydana gelen yer sarsıntısından
zarar gören yardıma muhtaç ailelere çocukların yardım ve dayanışma girişimi, Memiş’in tosunuyla ilginç macerası, Hasan ve arkadaşlarının sirk heyecanı diğer öykülerin ana konusudur. Türkiye’ye devam eden göçün iki sadık arkadaş Deniz ve Oğuz’u ayırması gibi bu ve buna benzer öykülerde Hanadan, gerçekçi olay ve konulara oldukça başvurmuştur. İsmi Barış olan küçük çobanın kurtuluş savaşı sırasındaki cesareti ve on iki yaşındaki Partizan İbro’nun kahramanlıkları sinema filmlerini aratmayacak türdendir.
İsmi Barış olan küçük çoban, kurtuluş savaşında Alman askerlerini aldatmış, Partizanlara yardımda bulunarak köylerinin işgal edilmesinden ve Partizanların da esir düşmesinden kurtarmıştır. On iki yaşındaki Partizan İbro ise yaşamı pahasına düşman Alman askerlerinin cephaneliğini havaya uçurmuş, ana karargaha varmaya çalışan Partizan bölüğünün yolunu açarak köprüden geçmelerine vesile olmuştur. Eser, yazarın çocukluğuna ait hortlak hatırasını konu edinen bir öyküyle sona ermektedir.
1.1.2. Reşit Hanadan’ın Öykülerinde Kişi, Çevre ve Zaman
Hanadan’ın eserlerinde genelde kırsal kesim mensupları, çiftçi, esnaf, ağa, imam, muhtar, köy öğretmeni, kırsal kesimin şehirle irtibatı bulunan aile yakınları, yöneticileri, hükümet memurları, kurtuluş savaşı sırasında mücadele veren Partizanlar, karşı cephede savaşan Alman askerleri ve Balistler, çocuk öykülerine konuk olan sirk cambazları bu öykülerin başlıca kişi ve kahramanlarıdır.
Mamuşa ve çevresinde geçen olayların diğer ortam ve mekanları Prizren, Priştine, Bosna, Türkiye ve çalışmak için göç ettikleri ülke Almanya gibi çevre ve mekanlardır.
Osmanlının çekilişi ardından iki dünya savaşı arasındaki Krallık Yugoslavyası, Arnavutluk idaresi dönemini, ardından da İkinci Dünya Savaşı ve sonrasında Tito Yugoslavya’sını zaman dilimini olarak kapsayan öyküler günümüze kadar ulaşmaktadır.
1.1.3. Reşit Hanadan’ın Öykülerinde Amaç ve Fikir
Hanadan’ın öykü kitaplarını konuda edebi nitelikli kılan, eserlerinin güçlü yanını öne çıkaran fikirleri oluşturmaktadır. Bunlarda ilki İkinci Dünya Savaşına katılan ve yurdu düşman işgalinden kurtarma fikriyle mücadeleye katılan insanların geleceğe olan inançlarıdır. Savaşçı partizan Memo verdikleri mücadelenin samimiyetine inanırken, Veli amca bu mücadelenin getireceği değişikliğe temkinli yanaşmaktadır:
“-Ne mi araysık yapma? dedi Memo. Alaman ve İtalyan faşistlarına sora bizdeçi hainlara karşi harbedisık. Herbedisık çi, herçezın hakki bir olsun, çimse çimseye çektırmesın, daha adaletli bi düzen için harbedisık... Sora hepımız kardaşlık birlık içinde yaşayacaksık!...
Veli sigarasından bir içim çekti, biraz düşündü sonra:
-Zor, dedi. Dünya kurilalidan beyri haksızlık, zulum vaymış, kavi olan zayifi ezmiştır. Beş sene dağlarda kaçak yaşadım ben. Agalara, hüçümede karşı harbettım. Ema, ne kazandım? Hiç bi şey... Topraklar cenek aganın elinde, çüylinın, fukaranın anasi agladi. Hiç almay aklım Memo, çok zor! Ben bişey yapamadım. Topraklar cenek agadan.
-Belçi zordur ema, olacak, dedi Memo. Salte lazımdır birleşom, lazım harbedam... Hepımız;
Sırplar, Arnavutlar, Türkler... bunda yaşayan hepımız... Kardaşlık birlık içinde. Te büle Veli Dayo... Hepımız...” (Yazgı, s. 38)
Veli amca, Memo’nun anlattıkları içerisinde komutanının toprakların ağalardan elinden alınıp halka dağıtılacağına dair vaadini işitince hayretler içerisinde kalırken, aklından şu fikirler geçer: “Veli de, çocukları da artık ekmeğe doyabilirler miydi?... Sonra Kosova’dakiler kardeşlik birlik içerisinde yaşayabilirler miydi?”
Bir diğer öyküde Halil, babasının ısrarı üzerine tanrı adına kızlarını isteyen Ömer’in oğlu Selim’e verirken, Cülnaz’ın bu karardan sonra yaşamı büsbütün değişecektir: “Artık ne dışarıya çıkabilecek, ne de okula gidebilecekti. İki yıl sürecek olan nişanlılık döneminde onun oturup gezebilecek yeri evleri ve ufacık avluları oluşturacaktı.” (Yazgı, s. 48)
“Hayrat” adlı öyküde köy öğretmeni çocuklara okulda yağmurun nasıl yağdığını anlattığı için çocukların hacı babalarında öğretmene karşı bir ön yargı oluşmuştur: “Bunlar da, çocuklara dine aykırı ve günah bilgiler verdiğim gerekçesiyle bana kızmışlardı!...” (Yazgı, s. 50) Öğretmene köy hacılarının yeni cami yaparken halkın dini duygularının suistimal edildiğini anlatan Veysel Amca, yolsuzluklara bulaşmış bütün kişilerin kamuflaj olarak dini değerler arkasına nasıl gizlendiklerini şu şekilde dile getirmektedir:
“Bizım bu çüy angılidır bitevi Kosova’da dindarlıgınlen. Sanayla çi büyk camilen büyk müsliman olunur! Acımaym çi büyk cami yapacaklar. Yapsınlar ema, acim çi fakit fukaranın paresıni sileceklar. Cürmey misın bre ügretmen? Birısi kokay cidey hacilıga, koyşusi korkay çi ceyri kaldi, o da cedey. Sora sen bülersın, bitevio haydutlar, münafıklar ve o faydeciler hepısi caci oldilar.
Camiyi hep o edepsızler doldurdilar. Valla yabi çeret dolay aklım citma camiya, ema açın cürim hep o harambaşlar onda, sora vaz ceçeym...” (Yazgı, s. 56)
Bu sohbet sırasında Veysel amcanın anlattıkları içerisinde, bu cemaatin münafıklık yaparak yadırgadıkları konular, kimin kızının kimin çocuğuna verildiği, gelinini doğum için hastaneye götürenin dinsiz imansız sayılması, çocuğunu şehre okumaya gönderenin rezil görülmesi gibi davranışlar kıyamet alameti olarak sayılmaya yetmektedir.
Faiz ile para verilmesi gibi halkın yadırgadığı değerleri konuları arasına alan Hanadan, öykülerinde başlık parası geleneğinin fakir ailelerin çocuklarını evlenmede karşı karşıya bıraktığı sıkıntıları da şu şekilde ifade etmektedir:
“Evlenmek çok zordu köyde. Çocuklarını evlendirmek isteyen köylülerin çoğu başlık parasını ödeyebilmek için tarlasını satmak zorunda kalır, tarlasız kalan güveyi de gerdek sabahı gurbete çıkardı. Bunun örnekleri çoktu köyde.” (Yazgı, s. 72)
Hanadan’ın “Duygu Tutsağı” adlı öykü kitabı da, muhteva ettiği fikirler bakımından güçlü bir eserdir. Kırsal kesim insanlarının dünyasını ele alan kitapta asılını inkar edip daha sonra sonu hüsranla biten bir öyküde, aslıyla çelişen Selman, şehirdeki çıkarcı ve art niyetli dostlarının etkisiyle “Köylü olmaktansa ölü olmak daha iyidir” fikrini benimsemiştir. Bu fikirden yola çıkarak kendini ve ailesini perişan eden Selman’ı yazar, olaylar örgüsü içerisinde aslından kopmaya çalışanların mutlaka tekrar sonunda asıllarına dönmek zorunda kalacakları gözüyle önü sürmektedir. (Duygu Tutsağı, s.57)
“Traktör Belası”, o zamana kadar bağ bahçe işlerinin genelde öküzlü arabalarla yapıldığı köye ilk defa traktörün girmesiyle, eski ile yeni arasında kalan yöre insanının eskiden vazgeçememesini ele almaktadır. Köyün imamı çok sevdiği canlı öküzleri ile demirden soğuk ve yabancı görünen traktör arasında yabancılık yaşayan Yakup Ağa’ya,
“Dinimiz ilerlemeye, gelişmeye açıktır” fikriyle çağın getirdiği gelişmeleri takip etmeyi tembihlemektedir. (Duygu Tutsağı, s.79)
Oysa traktör alabilmek için öküzlerini satan Yakup Ağa’yı yadırgayan köylü, onu dinden imandan çıkması şeklinde değerlendirir: “Yakup Ağa’da din iman yok! Traktör alacağım diye illa öküzleri satması mı gerekirdi?..” (Duygu Tutsağı, s.92)
Hanadan’ın öykülerine yabancılık fikri ve olgusu oldukça işlenen konulardan biridir. Yakup ağanın traktörle karşılaşmasındaki ona duyduğu yabancılık gibi, bundan sonraki öykülerde bu fikri güçlü motiflerle birlikte karşımıza çıkmaktadır:
“Gecenin ilerlemiş saatlerinde Yakup Ağa aptest bozmak için dışarıya çıktığında bütün heybetiyle ambarın yaında duran traktöre yanaşmaktan kendini alamadı. Traktörün sağına geçti, soluna geçti, istemeyerek de olsa bir süre seyredip durdu. Sonra dümeni elledi, çamurluklarına baktı. Büyük tekerlerini yokladı. Yüreği buz kesildi. Öküzlerde görmeye alışık olduğu o canlılık, o yakınlık yoktu demirden oluşmuş bu yığında. Sevilmekten, okşanmaktan ileri gelen o duygudan yoksundu. Sarı öküzü okşadığında kuyruğunu salar, büyük, siyah gözlerini çevirerek sahibine bakar, sevilmekten okşanmaktan hoşlandığını belirtirdi kendine özgü hareketleriyle. Kırmızı öküz de aynı öyle... Yakup Ağa derinden bir “Ahh!” çekti. İnlercesine:
-Düpedüz demir bu meret!... Soğuk, buz gibi soğuk, cansız!... diye söylendi.” (Duygu Tutsağı, s.90)
Kurtuluş savaşı sırasında herkesin omuz omuza verdiği mücadeleyi ve kardeşlik birlik olgusunu yansıtabilmek için öykülerinde sık sık değişik halkların dayanışmasına yer veren Hanadan, Yakup ağayı tarif ederken, onun öfkelenince sızlayan yarasının şöyle bir hatırası vardır: “II. Dünya Savaşı sonlarında Bosna’nın dağlık bölgelerinde artık yenilgiye uğramış son Alman güçlerine karşı yürütülen savaşlarda aldığı bir şarapnel parçasıydı bu. Milan adlı Sırp arkadaşı yaralanıp yere düşmüş, kalkamayacağını görünce yardımına koşayım demiş, tam arkadaşını sırtlamış ateş menzilimden dışarı çıkaracakken kendisi de yaralanmıştı.” (Duygu Tutsağı, s.81)
Hanadan’ın öykülerinin birçoğunda tipik köy hiyerarşisi görülmektedir. Önemli ailevi ve toplumsal konularda köy imamı ve heyetinin fikri alınmaktadır. Yer geldiğinde aydın ve çağdaş görüşü temsil eden köy öğretmeninin fikirleri, önerileri yadırganmaktadır. Bunun dışında da kırsal ve şehir kesim arasındaki çıkara dayalı ilişkileri şöyle ele almaktadır: “Konuksever, kentliye, hele hükümet memuruna her zaman saygın davrandıkları nedeniyle “Amma da saf insanlar!...” diye düşündükleri köylüler, köye daha önceki gidişlerinde önlerine börek çıkarmışlar, yazları ayran, kışları sucuk pastırma vermişler, ellerini, eteklerini öpmüşlerdi. Ne de olsa, yolları kente düşer, belediye dairelerinde görülecek işleri olur da, bekletilmezler, işleri görülür düşüncesiyle.
Ancak, kente iş takibi için geldiklerinde, “Bu gün olmaz, yarın gel...” denilen köylüleri, belediyenin daracık koridorlarında bekleşir durumda gördüklerinde, görmezlikten gelir, ivediyle en yakın odalardan birine sıvışırlardı.” (Duygu Tutsağı, s.100)
Kırsal kesimde ağa hegemonyasına karşı duruş sergileyen Hanadan’ın öykü kahramanları, yeni sisteme geçişte onlara topraklarını geri iade eden devlet hegemonyası altına girmede de aynı tedirginliği yaşamakta, devletin kırsal kesimi kalkındırmak için attığı her girişime köy halkı temkinle yanaşmaktadır:
“-Osman oğlum, dedi. Tinya’daki tarlanız Kurtuluştan öncesine dek ağa malıydı, öyle mi!
Partizanlar gelince, ağanın yarıcısı olarak işleyip geçindiğiniz bu tarla, öbürleri size verildi. Diğer köylüler de ekip biçtikleri ağaların tarlalarına sahip oldular. Ama gerçekten ağaların mıydı bu topraklar, babalarından mı kalmıştı onlara? Kalmamoşto. Benim, senin, diğer köylülerin baba malıydı aslında bu topraklar. Dedelerimize dedelerinden kalmıştı, belki de. ama bir zaman geldi ki borçlandılar kentteki faizcilere. Evlenebilmek için büyük miktarda başlık parası gerektiği için. Para simsarları yüzde 50, yüzde 100 faizle borç para vermişler toprakların rehin bırakılması koşuluyla.
Vade gelmiş, ödeyememişler borçlarını. Bu kez, ana para ve faiziyle birlikte tekrar borçlanmışlar.
İşin içinden çıkamayıp her yıl artan borçlarını ödeyemez olunca da ellerinden alınmış rehin olaak bırakılan topraklar. Kendileri de bu topraklarda yanaşma, yarıcı olarak çalışmaya başlamışlar. Güç toplamak için biraz sustuktan sonra:
-Diyeceğim şu ki: Birkaç devlet gördüm bugüne dek. Eski Sırbistan’ı, Arnavutluk’u, Alman’ı, İtalyan’ı gördüm. Hiçbiri köylüye boşuna para vermezdi. Aksıine soyardı köylüyü. Varın siz bildiğinizi yapın.
Osman Dayı, Berber Mıstık vadenin uzunluğunu, fazi oranının düşüklüğünü söyliyecek oldular.
-Bakın, dedi Hüseyin Dayı. Bu devlet öncekilerden çok iyi. Köylüyü gözetiyor. Orası belli.
Zordaysanz alın, deyip yine de bir sıçan yolu gösterdi.” (Duygu Tutsağı, s.112-113)
Hanadan, öykülerinde devletin hayvancılığı ve tarımı kalkındırmak için sunduğu değişik kredilerine soğuk bakanlar olduğu gibi bunun tam tersi bu fırsatları suistimal eden Osman dayı, Kel Hasan gibi kimi açıkgöz, kurnaz, yalan ve dolandırıcı tiplemelerin, kendilerini dini değerler arkasına gizleyip, bu gibi kişilerin güttükleri felsefeyi şu şekilde dile getirmektedir:
“-Üç ay sonra, hac mevsiminde hacca gitmeyi aklına komuştu. Kapı komşusu Kel Hasan onca da edepsizliğine, çalıp çarpmasına karşın hacı olmuşken, başından hiç eksik etmediği sarı renkteki ipekli hacı takkesi sayesinde-bundan bunca saygınlık görürken beş vakit namaz-nizayı eksik etmiyen kendisi de niye gitmesindi?”
Bunun karşısında da Süleyman Dayı gibi dürüst ve namuslu tiplemeler bu gibi davranışları yadırgamakta, devleti ve onun sunduğu imkanları, “-Yahu bu devletin gözü kulağı yok mu?” diye köyde söylenerek savunmaktadır. (Duygu Tutsağı, s.120)
Hanadan, “Duygu Tutsağı” kitabının ikinci yarısından sonra tekrar yabancılık çektiği büyükşehir başkentte dair anılarını, oda ve ev kiracılarıyla soğuk yaklaşımlarını ve bilhassa han duvarları arasında hissettiği yalnızlığı, güvensizliği ele almaktadır. Aynı han odasını paylaştığı oda arkadaşının sergilediği güvensiz tavır ve yaklaşımlar yazarı tedirgin ve huzursuz etmiştir:
“Artık bir daha gereksinim duyduğum, mecbur kaldığım halde o hana gidemedim. Benzer bir olay yaşamamak için. Namuslu, yorgun insanları kuşkulandırmaya, uykularından etmeye hakkın yoktu.” (Duygu Tutsağı, s.151)
Oda kiracısı hanımının uygunsuz teklifi reddettiği için beklemediği bir davranışla karşı karşıya kalan yazar, kendisine sitemde bulunan kadının şu sözünü haklı bulmaktadır: “Dürüstlüğü, namusuyla yaşayan kaç kişi kazançlı çıkmıştı bu dünyadan?!”
(Duygu Tutsağı, s.163)
Arkadaşıyla kiralık ev bakarken kan davalarıyla zengin olmuş bir avukatın evine denk gelen yazar, kan davası güdülmesini sığ bir düşünce olarak bulmaktadır:
“Yöre köylerde toprak anlaşmazlığı, kız kaçırmalar, namus meselelerinden sık sık cinayetler işlenirdi. Kan davalarının ardı kesilmezdi. Yüzlerce yıl öncesine ait babadan oğla miras kalmış kan davaları vardı ve ailenin olayla hiç ilgisi olmayan üyeleri tarafından inatla sürdürülüyordu. Göze göz, kana kan kuralını koymuştu Lek yasası. Bu yüzden adam öldürmelerin, hiç yere cana kıymaların ardı kesilmez olmuştu. Bu sığ düşünce, insana yıllardır sonra öc aldırtıyordu.” (Duygu Tutsağı, s.175)
Başkent sokaklarında kiralık ev ararken, ev sahiplerinin evini veya odasını kiraya verecekleri kişinin bekar ve yalnız olmaması için gösterdikleri özeni yadırgayan yazar,
“Ev bulabilmek, bulduğu eve yerleşebilmek uğruna erkeğin hadım olup kısırlaşması mı gerekiyordu?” diye sitemde bulunmaktadır. (Duygu Tutsağı, s.179)
Didaktik öğelerin, örnek davranış biçimi ve eğitici fikirlerin öne çıktığı “Yıldızlı Ev”
kitabında Hanadan, çocuklara cesur ve kahramanlığı aşılamaya çalışmış, onların cesur ve kahramanca davranarak yurduna, memleketlerine faydalı olabileceklerini, bu yüzden çocuk yaştaki öykü kahramanlarına bile toplumsal yardımlaşma bilinci ve misyonunu da yüklemiştir. Bilhassa bu tutumu öykü kahramanının komutanı, sömürüye sonu, özgürlüğü, eşitliği, hak ve adaleti vaat ederek sergilemektedir:
“Benim aslan oğlum! dedi. Senin gibi bir oğlum olmasını isterdim! Senin gibi cesur, soylu çocuklarımız var oldukça, bu yurdun ulusları elbette ki düşmanı ezeceklerdir.” (Yıldızlı Ev, s.63)
“Savaştan sonra göreceksin, özgürlük içinde ne güzel yaşayacağız. Herkesin hakkı bir olacak. Kimse kimseyi sömürmeyecek şimdiye dek olduğu gibi.” (Yıldızlı Ev, s.64)
1.1.4. Reşit Hanadan’ın Öykülerinde Dil ve Üslup
Hanadan’ın eserlerinde dili ve üslubu yalındır. Kahramanlarının diyaloglarında Türkçenin Mamuşa ağzını, yer yer o ortamda kahramanlarının konuştuğu dillerden biri olan Arnavutçayı da kullanan Hanadan, eserdeki kimi yazım hataları haricinde ister edebi dil olarak Türkçede, ister de yöre ağızlarında başarılıdır. Üslupta ve dilde o zamana kadarki öykü yaratıcılığında ilk başarılı çıkışı yapan yazar, öykülerinde tasviri ve tahlili ustaca kullanmıştır. İnsan tahlilleri söz konusu olunca Güven Kaya’ya göre, Hanadan, insanı ‘Dostoyevski ve Freud arası psikanalitik sentezlerle ele alınmıştır.’7
Yazar, “Duygu Tutsağı” kitabında da aynı çizgiyi sürdürmüştür. Eserin başındaki öykülere kıyasla sadece kendisi odağında geçen hatıra niteliğindeki öykülerinde kimi üslup, dil ve yazım hataları görülmektedir. Ancak bu durum Hanadan’ın öykü yaratıcılığını gölgeleyecek nitelikte değildir. “Yıldızlı Ev” yazarın yazımda ve dilde önceki eserlerinde görülen kimi hatalarının en aza indirgendiği kitabıdır. Bu eserde kullanılan üslup ve dil çocukların dünyası ve algı yetisi, Türkçelerini geliştirmeleri açısından için örnek bir nitelik arz etmektedir. Kosova Türk çağdaş edebi yaratıcılığında diğer öykü yazarlarına kıyasla, dili yalın, cümleleri düzgün, anlamları ve diyalogları nitelikli, tahlil ve betimlemeleri üsluplu bir dille ifade edilen öykücülük, Hanadan’la birlikte Türkçe çağdaş öykü beklenen olgunluğuna erişmiştir.
7Bkz. İ. Güven Kaya’nın “Duygu Tutsağı” kitabında önsöz niteliğindeki yazısı, s. 7
1.1.5. Reşit Hanadan’ın Öykülerinde Sanat ve Estetik
Diğer Kosovalı Türk öykü yazarları gibi Hanadan da folklorik öğeleri eserlerinin başlıca sanatsal motifleri olarak kullanmıştır. Öykülerde halkın sözlü verimlerine, deyim ve atasözlerini başvuran Hanadan, öykülerinde sanat akımı olarak toplumsal gerçekçilikle yöre halkının geri kalmışlığına eleştirel bir yaklaşım getirmiştir. “Yazgı” kitabında
“Hayrat”, “Toprak”, “Gurbetçinin Dönüşü” gibi öyküler bu sanat tutumunun örnekleridir.
“Duygu Tutsağı” kitabında da folklorik değerler öykülerinin önemli sanatsal ve estetik motifleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Öykülerinde Palabıyık Hüsnü, Zümbüllü Kerim, Osman Dayı, Berber Mıstık, Kel Hasan... gibi sıfatlı isimleri kullanan Hanadan, insan yaşamları içerisinde özel yaşamlarını da tüm çıplaklığıyla estetik bir biçimde ortaya koymuştur. Genelde erotizim ölçütündeki bu motifler, yer yer pornografik bir nitelik kazanmıştır:
“Cemil’i düşünüyor, düşünürken de elleri ister istemez çıplak vücudunun üzerinde geziniyor, sonra dolgun, sert göğüslerini sıkıyordu...” (Yazgı, s. 23)
“Eli istemeyerek bacakları arasına gitti, kentli kızlar üstüne tatlı hayaller kurmaya başladı.” (Yazgı, s. 54)
“Kız sustu. Yanıt Vermedi. Delikanlıya anlamlı anlamlı baktı. Vücudunu delikanlının göğsüne dayadı. Kendinden geçmiş bir halde dudaklarını genç adamın dudaklarına götürdü. Delice öpüşmeye başladı.” (Duygu Tutsağı, s.88)
“Demesiyle birlikte de oğlanın üzerine çullanması bir oldu. Selim ne yapacağını bilemedi bir süre. Sonra çaresiz kızın öpücüklerine aynı ateşli öpücüklerle karşılık verdi. Az sonra kız delikanlının üzerinden kalkıp doğruldu. Ceketini çıkardı. İç gömleğini, sütyenini çıkardı. Ay ışığı altında pırıldayan diri, canlı memeleri heyecandan olacak soluk aldıkça titreşiyorlardı. Sonra uçkurlarını çözdü. Delikanlı kendini tutamaz olmuştu artık. Samanların üzerinde doğrulup ellerini kızın canlı, diri, titremekte olan memelerine götürdü. Kendinden geçmiş bir halde sıktı oralarını.
İki vücut bir olup samanların içinde yittiler. Gecenin sessizliğini samanlığın ordan gelen kesik iniltiler bozmaktaydı.” (Duygu Tutsağı, s.90)
“Ne desem acaba? Ben böyle düşünüyorken bacak bacak üstüne atıyor, kadın. Göğüsleri şeffaf pembe renkli geceliğinin altında diri diri titreşip duruyorlar. Bu yetmiyormuş gibi şimdi de bacakları oralarına dek gözüküyorlar...” (Duygu Tutsağı, s.162)
“Yazgı”yla Kosova Türk çağdaş öykücülüğüne yenilik getiren Hanadan, o zamana kadar Türk öyküsüne hakim olan natüralizmin hakimiyetine son vermiş, Kosova Türk öykücülüğünde sosyorealist (toplumcu- gerçekçi) bir sanatın çığırını açmıştır. Toplumsal gerçeklere parmak basarken yer yer eleştirel gerçekçiliğe de yönelmiştir. Biçimde, dildeki başarısıyla Kosova Türk çağdaş öyküsünde yeni bir sayfa açan yazar, dilde ve üsluptaki başarısıyla Kosova Türk çağdaş öyküsü edebi nitelik olgunluğuna erişmiştir.
Sürekli bir devamlılığın ve hareketin hakim olduğu Hanadan’ın öykülerinde, zaman, mekan ve konu unsuru çok güzel kullanılmıştır. Aynı zamanda edebi estetik ve
sanatları açısından da gerekli edebi nitelik düzeyine ulaşabilen Reşit Hanadan, bundan sonraki dönemde kendini roman türünde eser yaratıcılığına vermiştir.
1.2. Reşit Hanadan’ın Edebi Yaratıcılığında Roman
Hanadan’ın ilk romanı “Sel” 1987 yılında “Tan” Yayınlarından gün yüzünü görmüştür. Kosova Savaşından sonra yazmaya başladığı “Taş Yerinde Ağırdır” adlı üçleme romanının iki cildi yayınlamıştır. 2002 yılında Prizren’de özel yayın olarak yayımlanan “Taş Yerinde Ağırdır” adlı romanı, geniş bir üçleme romanın ilk bölümüdür.
2003 yılında yayımlanan “Başka Olur Rumeli’nin Harmanı” adlı romanı bu üçlemenin ikinci eseridir. Bu çalışmamızda Hanadan’ın roman türündeki eserlerini ve bu eserlerin edebi niteliklerini oluşturan en önemli özelliklerini ortaya koymaya çalışacağız.
1.2.1. Reşit Hanadan’ın Romanlarında Konu
Reşit Hanadan’ın romanlarının ana konusunu Balkan coğrafyasındaki Kosova Türkleri ve onların Osmanlıdan sonra bu topraklardaki yaşamları, yazgıları, toplumsal değerleri ve milli kimlikleriyle ayakta kalabilmenin mücadelesi oluşturmaktadır.
Hanadan, “Sel” romanının ana konusu, daha önce yayınladığı “Duygu Tutsağı”
öykü kitabındaki “Traktör Belası” adlı öyküden alınmıştır. Eşi Remzi’ye ve oğlu Selim’in ısrarları üzerine öküzlerini satıp traktör satın alınmasına ikna olan Yakup Ağa, “Traktör Belası” öyküsünde, traktör arızalanıp iş yapamayınca, köyün dedikodu ve kışkırtmalarına gelmekte, traktörü parçalayıp öküzlerini sattığı kişiden geri almaya yollanmaktadır.
Romanın ana çekirdeğini oluşturan bu olaylara ek olarak eserde, köyün kırsal yaşamına, ekim ve hasat işlerine, köye yol yapımına, Salim ve Esma ile Cemil ve Hülya gibi gençlerin aşk hikâyelerine, Yakup Ağa’nın traktörden sonra çağın makineleşmeyle birlikte getirdiği yeniliklere ayak uydurarak biçerdöverle tarlasını sürmesine, köy halkının toprak ve hayvanlarına bağlılıklarına, Salim ve Esma’nın evliliklerine, yöre insanının yaşam biçimine, yenilik ve gelenekler arasında kalan insanların değer yargılarına, bu yargılar içerisinde kuşak çatışmasına yer verilmektedir.
Köye devletin ve halkın ortak katkısıyla gerçekleştirilecek yol yapımı için toplanan paralar karşısında ‘devlet baba’ sözünü tutmamakta, beklenen tarihte yol çalışmaları başlamayınca, köy halkı hayal kırıklığı içerisinde kalmaktadır. Hasat zamanı gelince yine iş başa düşünce köy sakinleri kendi imkanlarıyla yolu düzenlemek zorunda kalırlar.
Yakup Ağa’nın oğlu Salim, Esma ile samanlıktaki gizli buluşmalarına devam ederler. Esma hamile kalır. Düğün gününe kadar bu sırrı korumaya çalışırlar ama sır ortaya çıkınca Yakup Ağa kalp krizi geçirir.
Cemil’le nişanlı Hülya’nın ailesi, Bodur Basri’nin entrika ve kışkırtmasıyla erkek tarafından yüklü miktarda altın isteyince, gençlerin evlilik hayallerine gölge düşer. Hülya, başkasına varmamak için Cemil’le bir akşam gizlice buluşarak birlikte olurlar. Babasını kararından vazgeçtirmek için Hülya’nın yurt dışındaki amcasını haberdar ederler.
Amcasının müdahalesiyle gençlerin bu sorunu ortadan kalkar.
Goralı Smaylo, on beş yaşına kadar yanında kalarak kendisini açlıktan ölmekten kurtaran Yakup Ağa’yı yıllar sonra ziyaret eder. Bunun yanında romanda öne çıkan konulardan biri de Rüstem Dayı’nın katıldığı Osmanlı savaşlarına dair hatıralarıdır.
Hıdrellez şenlikleri ve köydeki hasat zamanı çalışmaları yanı sıra her bölümde olay öncesi durum, zaman ve mekan tasvirlerine genişçe yer verilir. Sık sık geri dönüş tekniğiyle olayın perde arkası ve kişilerin yaşamları, kişilik tahlilleri genişçe yer alır. Yakup Ağa, hastanede tedavi görürken, kurak geçen yazın sonlarına doğru yağan yağmur sele dönüşür. Sel köylünün emeğini olduğu gibi Bodur Basri’nin de yaşamını alıp götürür.
Arızalanan traktörün parçasını bulmak için Slovenya’ya kadar giden Selim, gecikmeli olarak eve döndüğünde traktörü parçalanmış bir şekilde köyün hendeğinde bulur. Yakup Ağa, öküzlerini sattığı Goralı Smaylo’dan geri almıştır. Selim, traktörle hem tarladaki işlerini kolaylaştırmış, hem de öküzlerle ortalıkta gezinmekten kurtulup nişanlısına karşı mahçubiyetini bir nevi gidermiştir. Ancak Yakup Ağa’nın bu beklenmedik davranışı gençleri ve eşini çok üzer. Fakat Yakup Ağa hastaneden taburcu olunca oğlu Selim’den özür diler. Baba oğul barışırlar. Kasım ayı yaklaştıkça düğün hazırlıklar başlar. Roman, gençlerin evliliğiyle mutlu bir şekilde sona erer. Bu mutluluğu gerdek sabahı avluda onları bekleyen sürpriz taçlandırır. Goralı Smaylo, kendilerine düğün hediyesi olarak yeni bir traktör armağan getirmiştir.
Reşit Hanadan’ın “Taş Yerinde Ağırdır” adlı romanının ana konusu İkinci Dünya Savaşı sonrasında gelen yeni komünist yönetimin Mamuşa Türklerinin mal varlıklarına, kimliklerine, milli değerlerine el koyması ve bir avuç onurlu insanın kendilerine yapılan haksızlıklara karşı mücadelesidir.
İkinci Dünya Savaşından asker arkadaşlarıyla birlikte cepheden dönen Murat, savaşla verilen mücadelenin refah, kardeşlik birlik, eşitlik, adalet, herkese hak ve özgürlük getireceği zannettikleri umutları yol boyunca bir bir sönmeye başlamıştır. Savaştan sonra yönetime gelen komünizm idaresi, yöre halkına baskıyı, korkuyu, işkenceyi getirmiş, halkın malına mülküne, milli kimliklerine, can güvenliklerine el koymaya başlamıştır.
Cepheden memlekete dönüş yolculuğu içerisinde tüm bunlara tanık olan Murat, ilk önce gördüklerine inanmak istememiştir. Ancak daha sonra köyünde yaşananlar, şüphelendiklerinin başlarına geleceğine emin olmuştur. Ev halkı Murat’tan uzun zaman haber almayınca öldüğünü zannetmişlerdir. Bir gün kendisini karşılarında gördüklerinde özlem ve şaşkınlık dolu bakışları mutluluk gözyaşlarına dönüşmüştür. Bir süre evinde dinlenerek günlerini geçiren Murat yorgunluk giderirken, diğer yandan annesi, eşi, savaşta dünyaya gelen oğlu ve babasıyla özlem gidermiştir. Kendisiyle birlikte savaşa katılan Dudu Hala’nın oğlu Derviş’in cephede şehit düşmesi herkesi derinden üzmüştür.
Murat’ın cephedeki başarıları Komünist Partisinin İl Komitesi tarafından dikkati çekmiş, köydeki Halk Kurulu Başkanı Çavuşoğlu aracılığıyla partiye üye olması için teklif gönderilmiştir. Murat bu teklife evet demeden önce köy imamıyla ve babasıyla danışmaya karar getirmiştir. O sırada Çavuşoğlu, Alman askerlerine yardım ettiği gerekçesiyle, daha önce kendisinin yanında yanaşma olarak çalıştığı Bakkal Hamdi’yi tutuklamış; malını mülkünü devlete devretmesi şartıyla serbest bırakılacağını belirtmiştir. Bakkal Hamdi, Murat’ın devreye girip mülkünü devretmeye, yerel yönetimi de dere kıyısındaki ahıra dokunmamaları ve orada kalabilmesi müsaade etmelerine ikna etmesiyle serbest bırakılmıştır. Ancak yapılan plana göre Bakkal Hamdi göz hapsinde tutulacak, bu sayede tekrar irtibata gireceği olası Alman faşist işbirlikçileri yakalanacaktır. Yağışlı geçen sonbahar ve kış mevsiminin ardından ilkbaharla birlikte tarla, bağ ve bahçeler işlenmeye başlanmış, sağ kalanlar da cepheden dönüvermiştir. Dönenlere geçmiş olsuna gidiliyor,
dönmeyenlerin evine ise başsağlığı ziyaretleri gerçekleştiriliyor, şehitlerin ruhlarına mevlitler, dualar okunuyordu. Şehitlerin ruhlarına mevlit ve Kuran okunması, aziz hatıraları yad edilenler arasında Alman askerlerine yardım edenlerin de bulunması Çavuşoğlu’nu çıldırtmıştır. Hoca efendinin ne yapmaya çalıştığını öğrenmek için görüşmeye çağıran Çavuşoğlu, onu sert bir şekilde uyarmıştır. Ancak Kuran nezdinde herkesin Allah’ın kulu olduğunu ve sadece kendi görevini yapmaya çalıştığını vurgulayan hoca efendi, bir zamanlar Çavuşoğlu’nu da Allah rızası için camide gizleyerek Almanların elinden kurtardığını hatırlatmıştır. Görüşmeden ayrılırken Çavuşoğlu hoca efendinin arkasından tehditler savurmaya devam etmiştir.
Köyde yaşam devam ediyor, Murat ve ailesi içerisinde bulundukları koşullar ile yaşam mücadelelerini sürdürüyorlardı. Savaştan döneli her gece eşiyle sevişerek özlem gideren Murat, on altısına basan kendisi gibi yakışıklı kardeşi Ferhat’ın da böyle güzel bir eşe sahip olmasının zamanının geldiğine inanıyordu. Köylü baharla birlikte ekin işlerini sürdürürken, Çavuşoğlu hoca efendinin Cuma hutbesini dinlemesi için Kambur Veli’yi camiye göndermiştir. Kardeşlik, birlik, dayanışma, dargınlık gibi o günkü Cuma hutbesini konusunu Çavuşoğlu’na çarpıtan Kambur Veli, Hocanın Alman yandaşlarıyla Partizanları barıştırmaya çalıştığını öne sürer. Namaza Murat’ın da katıldığını öğrenince Çavuşoğlu küplere biner. Bunu fırsat bilerek Murat’ın aleyhinde planlar kurmaya başlar.
Diğer yandan gelen teklif üzerine partinin köydeki kuruluna girip girmeme konusunda köy imamıyla görüşen Murat, hoca efendiden beklemediği bir yanıt alır.
Murat’ın partiye üye olmasına sıcak bakan hoca efendi, bu şekilde Çavuşoğlu’nun zulmünden önceden haberdar olacaklarını ve bir şekilde girişimlerini engellemeye çalışacaklarına inanır. Bu görüşme ardından da Bakkal Hamdi’nin ahırını cemaatle birlikte temizleyerek onu evine yerleştirirler. Bakkal Hamdi ve ailesi, konağı, malı mülkü elinden alınıp, aylarca yakınlarının yanında kaldıktan ve onca işkenceden sonra iyiliksever köylünün yardımıyla kavuştuğu bu iki göz odada onca zaman sonra daha rahat, daha umutlu ve mutludur. Bulunduğu durumdan düştüğü hal içerisini göz önünde bulundurdukça yine de tanrıya şükretmeyi ihmal etmez. Hoca efendinin hutbesinden sonra aralarındaki dargınlığa son veren Zeynel Efendi ise elinde iki yavrusuyla birlikte bir keçiyi armağan olarak Bakkal Hamdi’ye getirdiğinde görünce şaşırmış, daha düne kadar düşmanı sayılan Zeynel’in bu hassas davranışı onu duygulandırmıştı.
Çavuşoğlu, şehirde İl Komite Başkan Yardımcısı yoldaş Yelena’yı ziyaret etmiş, Murat’ın Bakkal Hamdi’yi mülkünü devretmesinde ikna ettiğini, kendisinin partiye üye olmaya kabul ettiğini ve köy imamının son hareketlerini anlatır. İmamın önce yumuşak bir şekilde uyarılmasını, daha sonra sert yöntemlere başvurulmasını emreden Yelena, Alman SS’çi işbirlikçilerinin tespit edilip mal mülklerine el konmasının diğer işbirlikçiler için de güzel bir gözdağı oluşturacağını düşünür. Gelecek buluşmada görüşmeye Murat’ı da getirmesi talimatını verir. Çavuşoğlu, köy dönüşünde Bakkal Hamdi’nin, imamın ve diğerlerinde elinden çekeceğini, Murat’a da içinden gizliden gizliye kıskançlık duymaya başladığını sezmeye başlar. Murat yakışıklılığıyla Yelena’yı baştan çıkartıp kendisini makamından eder miydi?
Bu olaylardan sonra tarla, bağ ve bahçelerde ekin çalışmaları devam etmiş, Hıdrellez şenlikleri kutlanmıştır. O gece Çavuşoğlu’nun kızı Zeynep ile Bakkal Hamdi’nin oğlu arasındaki aşkın ilk kıvılcımları atılmıştır. 9 Mayıs Zafer Günü kutlamaları vesilesiyle köye gelen Yelena, Murat’la tanışmış, biri diğerinin yakışıklılığıyla, diğeri de karşısındakinin güzelliğiyle çarpılmıştır. Tören ilginç olaylara sahne olmuştur.
Kutlamaların ortasında Deli Hızır’ın “Verin oğlumu katiller!” diye isyanı ve o sırada cepheden dönen, öldü diye zannedilen Nazlı Teyze’nin oğlu Selim’in “Bar’da Karadağlı partizanlar biz Kosovalı partizanlara ateş açtılar, yüzlerce Kosovalı partizan öldü” açıklaması;
hem Çavuşoğlu’nun, hem de yoldaş Yelena ile yardımcısı Demuş’un huzurunu kaçırır.
Salih’i hücreye kapatıp çapraz sorguyu alan Yelena ve Demuş, gördüklerini kimseye anlatmaması ve soran olursa Kosovalı partizanları faşistlerin öldürdüğünü söylemesini tembih ederler. Sorgudan sonra Salih’i serbest bırakırlar. Kaldığı yerden devam eden tören, aynı zamanda Bilal ve Zeynep gibi genç aşıkların görüşmelerine vesile olmuştur.
Tören bitince ilk işi Salih’i evinde ziyaret edip konuşmaması için tembih eden Çavuşoğlu, törene katılmadığı için de Bakkal Hamdi’yi falakaya yatırır. Olaya gecikmeli olarak aldığı haber üzerine şahit olan Murat, Hamdi’yi son anda ölümden kurtarmıştır. Onlarca gün yataktan kalkamayan Hamdi, eşinin ilaçlarıyla tedavi edilmiştir. Çavuşoğlu, dayak olayı konuşmaları yatışıncaya kadar törene katılmayan Hamdi’nin kayniçolarına ve Bar olaylarını sürekli dillendiren Salih’e ilişmemeye karar verir.
İl komitesine Çavuşoğlu’nun mektubunu teslim etmek üzere yola çıkan Murat, yol üzerinde Dilaver Ağadan satın aldıkları tarlanın parasının bir miktarını teslim eder.
Yoldaş Yelana’yı da makamında ziyaret eden Murat’ı bir sürpriz beklemektedir. Bu görüşmede kendisini tahrik eden Yelena, Murt’la sevişmeye kalkışır. Ancak böyle bir şeye yanaşmayan Murat’tan beklediğini alamayınca, onu tehditler eşliğinde uğurlar. Yelena’nın ofisinde yaşadıklarını hoca efendiyle paylaşmaya kararlaştırdığı gün köy yeni bir olayla çalkanmıştır. Çavuşoğlu Salih’i de Köy Halk Kurulu binasında falakaya yatırmıştır. Bir gece yatsı namazından sonra son olayları hoca efendiyle değerlendiren Murat’ın içi rahatlamış olur. O sıralarda şehirde de olaylar devam etmekte Molla İdris’in intihar etmeyip aslında zehirlendiği iddia edenler ve Balist damgası yiyen birçok Arnavut tutuklanıp yargılanmaya alınmışlardır.
Bir Haziran günü öldü diye zannedilen Şahsuvarların Maksut çıkıp gelivermiştir.
Kraliyet ordusunun mensubu olarak Almanya’ya tutsak götürülmüş, Müslüman oluşu onu ölümden kurtarmıştır. Bu dönüş ailesini olduğu gibi köy halkını şaşırtmıştır. Dönüşte oradaki hatıralarını köylüyle ve bilhassa Çavuşoğlu’yla paylaşıp durmuş, yanında kaldığı Alman subayı ailesi kızları Helga’yla kıvılcımlaşan aşkı ve önüne serilen bütün serveti, memleketi ve aile özlemine tercih etmiştir. Köyde harman zamanı gelmiş, köylü bereketi bol buğdayını ambarlarını doldurmuştu. Çavuşoğlu ve yandaşları, ambarlarda biriken buğday miktarını belirlemeyi kararlaştırmış, dolayısıyla dönemin ideolojisi esasınca eşit haklı gelir dağılımına göre buğdayın devlete öşür olarak verilmesini öngörmüşlerdi. Bu önemli yazılı talimat parti merkezinden alınmıştır. Köy Halk Kurulundakiler, köylünün elde ettiği buğday miktarına dair bilgileri toplarken, bu konunun Murat’tan gizli tutulması gerekliliği hususunda oydaş olmuşlardı.
Bu sırada Arif Ağa, küçük oğlu Ferhat’a, gönül verdiği Ayşe kızı babası hoca efendiden istetmiş, Allah’ın izni ve rızasıyla nişanlandırmışlardı. Öte yandan köylünün buğdayına el konulacağı haberini öğrenen Zeynep, Bakkal Hamdi’nin oğlu Bilal’e sabaha varmaz evlerine ulaşarak gizlice haber vermiştir. Bu sırada gençleri bir arada sevişerek yakalayan Bakkal Hamdi, oğlunun düşmanının kızıyla aşk gütmesine şaşkınlıkla karşılar, bu durumdan hoşnut kalmamıştır. Aldığı haber üzerine de buğdaylarını karşı mısır tarlasında saklamış, Bilal ile bu haberi kayniçolarına da salmıştır. Sabahın erken saatinde Bakkal Hamdi ve oğlu Bilal’i ayakta gören Çavuşoğlu’nun yakın adamı Çingene Sülo, bu şüpheli hareketlenmeyi Çavuşoğlun’a iletir. Bilal’i takip altına alır. Dayılarına haber verdiğini işitince hemen Çavuşoğlu’na durumu anlatır. Diğer yandan haberi sabah namazında hoca efendi ve cemaatle paylaşan Bakkal Hamdi, bu haberin kendisinden öğrendiklerinin gizli kalmasını rica eder. Çavuşoğlu ve adamları denetime çıktıları an haber bütün köye salınmıştı. Berhamların evinde buğdayın el konuluşu olaylı geçer.
Hüsmen, anası ve kardeşleriyle birlikte Çavuşoğlu ile adamlarına karşı koyar. Hiçbiri buğdayların yerini söylemeyince, çıkan olaylarda silahlar havaya patlar, kavga dövüş sürerken olay yerine varan Murat, karşılaştığı manzara şaşkınlık içerisinde bırakır.
Olayları yatıştırabilmek için sadece Berhamgillerin değil kendilerinin ve bütün köylünün buğdayına alınacağını söyleyip ikna etmeye çalışan Murat, yol üzerinde babasının da sert hışmı ve eleştirisiyle yüz yüze kalmıştır. Çocuklarının yediği dayağa dayanamayan Zarife Hala, buğdayların yerini söyler. Yirmi çuvaldan onunun Zarife Halaya bırakılmasını isteyen Murat’a karşı çıkan Çavuşoğlu, sadece beş çuvalın yeterli olduğunu söyler.
Çavuşoğlu’nu yetim ve öksüz kaldığında sahiplenip büyüten Zarif Hala, bu olaylar yüzünden kendisine hakkını haram eder. Çavuşoğlu, bu olaylarda devlet memuruna direnen Hüsmen ve Ethem’in hücreye kapatılmasını emreder. Bu inisiyatifin Çavuşoğlu’na ait olmadığını, partiden bu yönde gönderilen yazılı karar ve talimatları okuyan Murat, eli kolu bağlı kalır. Çavuşoğlu, çıkan olaylar üzerine tellal ile herkesin denetim için evinde beklemesini, buğdayını gizleyenlerin cezalandırılacağını duyurtur.
Sıra hoca efendinin evinde yapılan denetime gelince, hoca efendi buğday ambarının yerini göstererek herhangi bir direnişte bulunmaz. Devletin kararına nasıl karşı gelinecekti. Bir saat içerisinde beş gözlü ambarın dört buçuğu boşaltılmıştı. Öşürün böylesi görülmemişti.
Normalde öşür alım miktarı onda birdi. Komunist idareciler buğdayın onda dokuzunu alıp, birini sahibine bırakıyorlardı. Sıra Arif Ağaların ambarına gelince, Çavuşoğlu, Murat parti üyesi olduğu için ambarlarında iki göz buğday bırakmıştı. Dudu Halanın da evinde gizlenen buğdaylar ele geçirilince çıkan olaylar, Çavuşoğlu’nu hoca efendiyle sert bir tartışmayla karşı karşıya bırakmıştır. Buğdaylarını gizlediği için oğlunu partizan saflarında şehit veren Dudu Hala göz altını alınır. Günün sonunda parti merkezinden talep edilen miktar göre toplanan buğday miktarı çok azdı. Açığı kapatabilmek için ertesi gün yine buğday toplanmaya çıkılacaktı. Bu yaşananlardan sonra Murat partiye üye olduğu için pişmandı. Onları gelecekte daha zor günler bekliyordu. İstifa etmek istemesinin sonucu Goli Otok’ta hapse mahkum olmaktı. Yakında ek öşür talepleri, kolektivizasyon ve kadınların baş örtülerini de kaldırmaları gündeme gelecekti. Tüm bunları öğrenen Murat, aklına anası ve eşi gelince çıldırır gibi oluyordu.
O akşam Çavuşoğlu Bakkal Hamdi’nin oğlu Bilal’i öşür toplanacağı haberini kimden aldığını öğrenmek için merkeze görüşmeye çağırtmıştı. Sorgu sırasında çocuktan söz alamayınca serbest bırakmışlardır. Murat köyde yaşananlardan kendini sorumlu tutmaya, dolayısıyla vicdan azabı da çekmeye başlamıştır. Ertesi gün şehirden partinin il merkezinden dönen Çavuşoğlu, Hüsmen’i mülkünü devlete devretmesi için kağıt imzalatmak ister. Hüsmen böyle bir şeyi kabul etmeyince de falakaya yatırılır. Ethem’i de aynı cezaya çarptırır. Çavuşoğlu, akşam eve döndüğünde yaptıkları yüzünden babasının ve karısının eleştiri ve hışmıyla karşı karşıya kalmıştır. Artık bütün dost, arkadaş ve komşularını kendine düşman bellemişti. Ertesi gün de yeterli miktarda buğday toplayamadığı için Yelena’nın eleştirilerine maruz kalmıştı. Toplayamadığı buğday karşılığında mısır, iki yüz kadar sığır ve partinin ihtiyacı olan bir listeyi eline vermiştir.
Aldığı talimatlarla köyün yolunu tutan Çavuşoğlu, ilk işi köy halk kurul hücresindeki tutukluları serbest bırakmak olur. Murat, köy halk kurulunda yapılan toplantıda, köylüden mısır, buğday, yumurta, sığır, yapağı alınmasına karşı çıkar. İkinci aramada köyün önde gelen bütün ailelerin unları son miktarına kadar alınmış, yine bu girişim hoca efendi nin de dahil olduğu kavgalara sahne olmuştur. Murat, ertesi gün olayları anlatmak üzere hoca efendi ile birlikte şehre gitmeye karar verirler. Arif Ağa, o akşam oğlu Murat’a bir daha Çavuşoğlu ile ortalıklarda gözükmemesini tembih eder.
Bakkal Hamdi’nin mısır tarlasında fasulye çalmaya giden Çingene Sülo, Bakkal Hamdi’nin gizlediği un çuvallarını görüp evine taşır. Murat’ın şehirde hoca efendi ile gerçekleştirdiği görüşmeler hüsranla sonuçlanır. Yelena’nın sert eleştirilerine maruz kaldıkları gibi müftü de anlatılanlara kayıtsız kalmış, sabretmelerini tembih etmiştir.
Savcıyla da görüşmeleri benzeri şekilde geçerken, köye hayal kırıklığıyla dönmüşlerdir.
Köye döndüklerinde halkın sığırları devlete öşür olarak toplanıyordu. Köylü hocanın olumsuz geçen görüşmeleriyle daha da kederlenmişlerdir. Kurban bayramında tavuk, yumurta, fasulye, yapağı toplanacağı haberleri yayılmıştır. Köylü varını gizlemekten yorulmuştur gayrı. Benzeri öşür toplamalarının diğer köylerde de yapıldığını öğrenince, Çavuşoğlu’nun öyle zannettikleri gibi gaddar ve zalim olmadığına inanır olmuşlardı.
Akşamları herkes evine kapanıyor, köye korku sinmeye başlıyordu. Hoca efendi artık halkı öşür toplanırken sabırlı olmaya davet ediyordu. Çavuşoğlu’nun tavuk, yumurta, fasulye, yapağı gibi öşür toplama girişimi sakin ve olaysız geçer. Cana geleceğine mala gelsindi. Artık zulme yavaş yavaş alışır olmuşlardı. Bir bayramları daha öşür toplamanın gölgesinde geçmişti.
Dönemin devlet denetimindeki basın yayın organları ise toplanan öşürün oluşturulan toplama merkezlerine halkın gönüllü olarak götürüp teslim edildiğini yazar.
Bakkal Hamdi bir yandan maddi sıkıntılarla, diğer yandan da oğlu Bilal’in mürvetini görüp göremeyeceğini sorgularken; iki genç aşık Bilal ve Zeynep soğuk kış gecelerinde buluşup, ahırda özlem gidererek sevişmeye devam ediyorlardı. Gençlerin bu buluşmasını komşuları Çingene Sülo ve eşi Gülbehar yakalamışlardı. Ancak her ikisi de aşıkların arasına girmenin günah olduğuna inanarak, bunu Çavuşoğlu’na söylememeye karar vermişlerdi. Gülbehar, o gece Bilal’i gözüne kesmiş, bu ateşli genç delikanlıyı ek kısa zamanda kucağında hayal etmeye başlamıştı. Gençlerin sevişmelerinden etkilenen çingene çifti, o gece sevişerek sabahlamışlardı.
