SAĞLIK HİZMETLERİ MYO
TIBBİ DOKÜMANTASYON VE SEKRETERLİK PROGRAMI
TDS 216 –GENEL İŞLETME
Öğr.Gör. Aysel ARSLAN
İşletmelerde Etik ve Sosyal Sorumluluk
TDS 216 –Genel İşletme
Hafta-6
• Ahlak, belli bir dönemde belli insan
topluluklarınca benimsenmiş olan, bireylerin birbirleriyle ilişİkilerini düzenleyen törel
davranış kurallarının, yasalarının ve ilkelerinin toplamıdır.
• Ahlak “Nasıl yaşamamız gerekir?” sorusuna verilecek cevapları araştıran bir felsefe
disiplinidir.
• İş ahlakı, uygulamalı bir ahlak bilgisidir ve iş
hayatında karşılaşılan tüm ahlaki sorunları
inceler.
• Ahlak bilimi olan etik ise birey veya grubun davranışlarının doğruluğu ya da yanlışlığı hakkında hüküm vermeyi sağlayan ahlaki ilkeler ve değerler toplamıdır.
• Etik,karar alma ve uygulamada neyin
iyi,neyin kötü olduğuna ilişkin standartları
ortaya koyar.
• İŞ ETİĞİ
• Uygulamalı bir etik bilgisidir ve iş hayatında karşılaşılan tüm etiksel sorunları inceler.Bu sorunlar, çalışanlar arasında , çalışanlarla yöneticiler arasında, işletme ve işletmeyle alışverişte bulunanlar ya da işletmeyle çevresel
faktörler arasında olabilir.
• İş etiğinin bir disiplin olarak ortaya çıkmasında iş dünyasındaki etiksel
duyarlılığın arttırılması gibi önemli bir ihtiyaç yatmaktadır.Yolsuzluk, rüşvet, hırsızlık, kayırmacılık ve çetecilik gibi konular nedeni ile iş etiğinin önemi daha çok artmaktadır.
• İşletmelerde Etik komiteleri ya da kurulları genellikle ilke, kural ve standartların tanımlanmasında ve etik eğitim programlarının
geliştirilmesinde önemli rol oynar . Bu kurulların içinde genellikle bir de
yürütme kurulu oluşturulur ve bu alt kurul, etik kurulunun kararlarını izler ve
uygular. Ayrıca, etik programlarını koordine eder ve yürütür. Benzer işlevleri
ile “etik ofisi”nin de kurulduğu örnekler vardır. Etik görevlileri (ethics officer)
etik savunucusu rolü ile bu süreçte günlük doğabilecek sorunlarla ilgilenir,
etik ihlallerini değerlendirir ve sonuca ulaştırır.
• İş ahlakı normatif ve betimleyici iş ahlakı olarak ikiye ayrılır.
• Normatif iş ahlakı, iş ahlakına uygun davranışların neler olması gerektiği konusunu inceler ve iş
ahlakı ilkelerinin belirlenmesi üzerine
çalışır.Normatif iş ahlakı, ne yapılmalı ne yapılmamalı sorusuna cevap arar.
• Betimleyici iş ahlakı ise iş dünyasında varolan ahlaki sorunları ve bu konudaki tutum ve
davranışları ortaya çıkarmak üzerine
yoğunlaşır.
Etik Teorileri
• Teleolojik ve Deontoloji
• Etik teorileri genelde sonuçsalcı, yani teleolojik (faydacılık), ve sonuçsalcı
olmayan, yani deontolojik olarak ikiye
ayrılmıştır
Teleolojik
(Faydacılık) kuramı
• Sonuçsalcılık (consequentialist) kuramına göre bir eylem kendi başına iyi ya da kötü değildir; o eylemi iyi ya da kötü yapan eylemin sonuçlarıdır. Eğer eylem sonuçta yarar sağlıyor ise “iyidir.Yani, bir eylem sonuçta faydalı ise süreç içindeki bazı kötü şeyler hoş görülebilir. Örneğin, yalan söylemek kötüdür ama bir çalışanın motivasyonunu kırmamak için ya da bir hastanın psikolojisini yükseltebilmek için tam doğruyu söylememek kabul edilebilir bir durum olabilir, zira sonuç itibariyle sağlanacak fayda, zarardan daha çoktur.
• Sonuca yönelik bu “faydacı yaklaşımda” faydacılık özünde etik olmayan bir takım eylem ve tutumlara taviz vermek, hatta teşvik etmekle eleştirilmiştir.
Nitekim bazı durumlarda kimi yöneticilerin etik olmayan karar ve eylemlerini
“faydacı savunma” ile meşrulaştırma çabalarına rastlanmıştır. Ayrıca, yarar -
zarar hesabını sağlıklı yapmak her zaman mümkün olamamaktadır. Ancak,
faydacı yaklaşıma göre toplam fayda önemlidir ve bu da toplumsal faydayı
sağlamaktadır, zira çoğunluğun yararı ya da iyiliği söz konusudur.
Deontoloji kuramı
• Faydacı yaklaşım bir eylemin etikliğini sonuçlarına göre değerlendirirken, deontolojik yaklaşım eylemin kendisi üzerinde yoğunlaşmaktadır.
• Deon “görev ve sorumluluk” anlamına gelir. Ahlaki davranış, her koşul ve durumda ortaya konması gereken davranıştır.
Sonuç önemli değildir. Bir eylemin sonucu olumlu olsa bile, bu eylem ilkesel olarak yanlış olabilir. Ahlakın temelini herkese göre değişmeyen değerler oluşturmalıdır.
• Yapılan herhangi bir eylemin ya da davranışın iyi mi kötü mü olduğunun cevabı “Eğer herkes böyle yaparsa ne olur?”,
“Herkesin bunu yapmasını ister miyiz?” “Kimse sözünde durmazsa ne olur?” “Bunu arzu eder miyiz?” sorularında yatmaktadır. “Sana nasıl davranılmasını istiyorsan
başkalarına da öyle davran” altın kuraldır.
Etik Davranışı Etkileyen Faktörler
Bireyin Ahlaki Gelişim Seviyesi :Etik kurallara uyma konusu Amerikalı psikolog Lawrence Kohlberg’in ahlaki gelişim aşamaları çerçevesinde incelenecektir. Kohlberg bireyin ahlaki gelişimini üç aşamalı görmektedir.
• Birinci aşamada, etik kurallara uyma özünde ceza görmemek, cezadan kaçınmak içindir.
Bir bakı- ma, çocukların (hatta bazı yetişkinlerin) doğru - yanlışı tam anlamadan ama muhtemel cezadan kaçınmak için kurallara uymaları buna örnektir.
• İkinci aşamada ise, kurallara uyma özünde ödül almaya yönelik kişisel çıkar kaynaklıdır.
Çocukların ebeveynlerinin övgüsünü kazanmak için istenilen davranışları göstermeleri bunun tipik örneğidir. Ayrıca bireylerin arkadaşlarının, sosyal gruplarının ve iş çevresinin takdirini kazanmak için etik kurallara uyması da ödül elde etmeye yönelik davranış türüdür.
Diğer bir deyişle, her iki davranışın kaynağında bir karşılık beklenmekte, çıkara yönelik ödül edinme güdüsü yatmaktadır.
• Üçüncü aşama ise çok farklı olup, birey kuralın doğruluğuna yani ilkeye inandığı için kurala uygun davranmaktadır. Örnek olarak, kişinin kırmızı ışıkta ceza almamak için değil, trafiğin akışını bozmamak için durması ya da yasa dışı olduğu için değil yanlış olduğuna inandığı için rüşvet vermemesi gösterilebilir. Bu aşamada etik ilke benimsenmiştir ve özümsenmiştir.
Bu ilkeleri - kuralları başkalarının empoze etmesine gerek yoktur çünkü kişi etik davranışı, etik ilkelere inandığı için göstermektedir.
Bireysel Özellikler:Herkes çalıştığı örgüte nispeten yerleşik değerleriyle birlikte
gelir.İşletme yöneticilerinin birbirinden çok
farklı bireysel değerlere sahip çalışanlarla
karşı karşıya olduklarının farkında olmaları
gerekir.
Yapısal Değişkenler:Örgütün yapısal
tasarımı örgüt üyelerinin etik davranışlarının oluşmasında yardımcı olur.Resmi kurallar ve düzenlemeler,iş tanımları,etik kodlar örgüt
içinde etik davranışı teşvik eden önemli
unsurlardır.
Örgüt Kültürü: Örgüt kültürü kavramı, kurum kültürü, şirket kültürü ya da işletme kültürü ile eş anlamlıdır.
• İşletmelerde amaçları destekleyen ve hedeflere
ulaşmayı sağlayan bir ortam, bir sistem oluşturulmaya çalışılır. Politika ve stratejiler, çalışma ilkeleri, roller, tutum ve davranışlar, normlar, gelenekler bu sistemin parçalarıdır. Bunlar işletme için bir “kimlik” oluşturur.
İşletmenin her bir üyesinin uyum göstermesinin beklendiği bu kimlik örgüt kültürüdür.
kültürüne sahiptir.
• Her organizasyon bir kimlik yani bir örgüt
• Örgüt kültürünün özellikleri ve güçlülüğü
etik davranışı etkiler.Güçlü ve yüksek etik
standartların desteklendiği bir kültürün,etik
davranışlar üzerine olumlu etkisi olacaktır.
Sorunun Etki Gücü:Herhangi bir çalışan,iş yerinden birkaç malzemeyi evine götürmekte tereddüt
etmezken şirketin parasını zimmete geçirme konusunda son derece duyarlılık
gösterebilir.
Çalışanlar önemli olduğu düşünülen konularda etik
davranmaya daha özenli yaklaşabilirler.
Etik İkilem
Etik ikilem, iki veya daha fazla değerin çatışma hali olarak adlandırılan bir kavramdır. Günlük hayatımızda defalarca karşılaşabileceğimiz bir durumdur. Karar verme sürecinde doğrudan veya dolaylı olarak; prosedürler, yasal mevzuatlar, grup algıları, kültür, çevre, yaş, cinsiyet, meslek, inanç, kişisel özellikler, baskı grupları gibi birçok neden karar verme sürecinde etkili olabilmektedir. Önemli olan bu kararların verilmesi esnasında sistematik düşünme ve ahlaki açıdan en doğru olacak biçimde karar vermedir. Etik ikilemleri belirli örnekler ile açıklayacak olursak;
• İki olumlu durumdan birini tercih edecek olmanızdır. iyiler arasında tercih anlamına da gelir.
Burada esas ilke; bu iyi durumlar arasından tarafsız bir yaklaşım ve kriterlerle en iyiyi
belirlemektir. Örneğin; yapılan bir yarışmada aynı puanı alan iki kişiden birine ödül verecek olmanız. Ödülün tek olması ve kişilere neye göre ödül vereceğiniz bu ikilemlerden biridir.
• Bir olumlu bir olumsuz durum karşısında karar verecek olmanızdır. Etik ilkeler ışığında duygusallıktan uzak karar verme esas ilke olmalıdır. Kurumun bozulan eşyasını tamire götüren kişinin bunu kaybetmesi. Burada iyi niyetle yapılan bir işin kötü sonla sonlanması durumu söz konusudur. Eşyanın tamir edilmesi düşüncesi ve kaybedilmesi ile ilgili karar vericilerin yaşadığı ikilem.
• İki olumsuz durum karşısında karar verecek olmanızdır. Burada esas ilke “yanlışların başka yanlışlarla düzeltilemeyeceği” ilkesinden hareketle ikinci bir yanlışa düşmemektir. Örneğin;
borçlu bir insanın borcunu ödemek için hırsızlık yapmak istemesi durumudur.
