Yüksekö¤retime geçifl düzenlemeleri, belirgin bir biçimde, 1960’l› y›llardan bu yana ka- muoyunda birçok bak›mdan, çeflitli yanlar›yla inceleme ve tart›flmalara konu olmufl, gü- nümüze dek de¤iflikliklere u¤raya gelmifltir. Bu yaz›da yüksekö¤retime geçiflteki uygula- malar›n k›sa öyküsü, baz› bak›mlardan ele al›nacakt›r. Günümüzde ortaö¤retimden yük- sekö¤retime geçiflte yürürlükte olan “Ö¤renci Seçme ve Yerlefltirme Sistemi”, “Ö¤renci Seçme ve Yerlefltirme Merkezi” taraf›ndan gelifltirilmifltir. 1960 - 1974 dönemi için daha çok Dökmen (1992) taraf›ndan haz›rlanan kaynaktan yararlan›lm›fl, 1974 ve sonras› için Kuzgun’un (2004) baflkanl›¤›nda yürütülmekte olan çal›flmalardan yararlan›lm›flt›r.
1960 ve öncesinde üniversiteler ve fakülteler, ö¤rencilerini ço¤unlukla birbirlerinden ba-
¤›ms›z olarak seçiyorlard›. Ö¤renci seçmede s›kl›kla baflvurulan yollar uzun cevapl› yaz›- l› s›navlar, görüflme (mülakat) ve bölümüne göre beceri uygulamalar› idi. Bir yandan kul- lan›lan geleneksel yaz›l› ve sözlü s›navlar için uzun zaman ayr›lmas› gere¤i ve bu teknik- lerle elde edilen sonuçlar›n güvenirli¤inin ve geçerli¤inin tart›flmalara aç›k olmas›, di¤er yandan baflvuran aday say›s›ndaki art›fl üniversiteleri baflka yollar bulma aray›fl›na yö- neltti.
1961 ve 1962 y›llar›nda Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, Dil ve Tarih Co¤rafya Fakültesi ve Sosyal Hizmetler Akademisi’nde yeni bir s›nav sistemi uyguland›. Yeni olan, çoktan seçmeli sorulardan oluflan testlerin uygulanmas› idi. 21 Kas›m 1961 tarihinde An- kara Üniversitesi Senatosu, Ankara Üniversitesi’nin tüm fakültelerini kapsayacak bir mer- kezi s›nav sistemi ile ilgi öneriler olufltumak üzere bir komisyon kurdu. Bu komisyon, 12 Ocak 1962’de, Ankara Üniversitesi’nin tüm fakültelerini kapsayan ve isteyen di¤er yükse- kö¤retim kurumlar›n›n da kat›l›m›na aç›k olan bir merkezi s›nav sistemi önerdi. Bu sistem- de baflvurular tek bir merkeze yap›lacak, adaylar›n tercihleri al›nacak ve adaylara ob- jektif testler uygulanacakt›. Bu sistem 1962 – 1964 y›llar› aras›nda Ankara Üniversitesi’nin kendi içinde uyguland›. Bu arada Ünivesiteleraras› Kurul taraf›ndan bu uygulaman›n bü-
108
Yüksek Ö¤retime Geçiflin K›sa Öyküsü ve Ö¤renci
Seçme ve Yerlefltirme Sistemindeki De¤iflmeler
(1960-2004)
Ata TEZBAfiARAN(*)
(*)Hacettepe Üniversitesi, Doç. Dr. / [email protected]
tün üniversiteleri kapsayacak biçimde geniflletilmesinin olabilirli¤ini araflt›rmak üzere bir komisyon kuruldu. Bu komisyon 24 May›s 1963 tarihli toplant›s›nda ülke genelinde merke- zi sisteme geçilmesi konusunda öneride bulunma karar› ald›. Üniversiteleraras› Kurul bu öneriyi kabul ettikten sonra, 5 fiubat 1964 tarih ve 11625 say›l› Resmi Gazete’de “Üniver- siteleraras› Kay›t ve Girifl ‹mtihan› Yönetmeli¤i” yay›nland› ve böylece yüksekö¤retime ge- çiflte merkezi bir sisteme geçilmifl oldu.
1964 – 1966 y›llar› aras›nda bu sistem Ankara Üniversitesi’nin sorumlulu¤unda uyguland›.
1966 - 1967 ö¤retim y›l›nda, bu sorumluluk ‹stanbul Üniversitesi’ne geçti ve 1974 y›l›na ka- dar bu üniversitede kald›. Hacettepe Üniversitesi 1974 y›l›nda yap›lacak s›nav›n sorumlu- lu¤unu üstlendi ve 25 Mart 1974 tarihinde Prof. Dr. Altan Günalp, s›nav düzenlemelerini yürütmekle yükümlü olarak görevlendirildi. Böylece, 5 Temmuz 1974 y›l›nda ülkedeki tüm üniversiteleri kapsayan “Üniversiteleraras› Girifl S›nav›” ilk kez uygulanm›fl oldu.
19 Ocak 1974 tarihinde Üniversiteleraras› Kurul’da, bu kurula ba¤l› olarak, üniversitelere ö¤renci seçme ve yerlefltirme iflini yürütecek merkezi ve sürekli bir örgütün kurulmas›na karar verildi. 19 Kas›m 1974 tarih, 15067 say›l› Resmi Gazete’de yay›nlanan yönetmelikle
“Üniversiteleraras› Ö¤renci Seçme ve Yerlefltirme Merkezi” (ÜSYM) kurulmufl oldu.
1975’de ÜSYM taraf›ndan uygulanan s›nav›n ad› ÜSS (Üniversiteleraras› Seçme S›nav›) olarak belirlendi. Tek aflamada uygulanan bu s›nav, bir gün içinde yap›lan iki oturumda gerçeklefltirildi. Adaylar›n s›nav öncesinde tercih edebilecekleri azami program say›s› 30 olarak belirlendi. ÜSYM, adaylar›n tercihlerini, ÜSS’den ald›klar› puanlar› ve yüksekö¤retim kurumlar›n›n kontenjanlar›n› birlikte dikkate alarak, adaylar›n uygun programlara yerleflti- rilmeleri ifllemini gerçeklefltirdi. Yüksekö¤retim programlar›nda kay›t yapt›rmayanlardan do¤an kontenjan aç›klar›, yüksekö¤retim kurumlar›n›n yapt›¤› ön kay›tlar yoluyla kapat›l- d›. Güzel sanatlarla ve sporla ilgili yüksekö¤retim kurumlar›, ö¤renci al›rken, ÜSS’ye ek ola- rak bir özel yetenek s›nav› veya mülakat yap›ld›. Yüksekö¤retim programlar›nda, lise ve meslek okulu ç›k›fll› adaylar için ayr› ayr› kontenjanlar gösterildi. Yurt d›fl›nda dört merkez- de ÜSS yap›ld›. Adaylara fen bilimleri, sosyal bilimler, genel yetenek ve yabanc› dil olmak üzere dört ayr› test verilmifltir.
1976’da ÜSS tek oturumda yap›lmaya baflland›. Adaylar›n tercih edebilecekleri azami program say›s› 20’ye indirildi. Bu y›ldan itibaren yurt d›fl›nda sadece Lefkofle’de s›nav ya- p›ld›. Lefkofle hariç yurt d›fl› merkezlerde s›nav yap›lmam›flt›r. 1977’de adaylar›n tercih edebilecekleri azami program say›s› 18 oldu.
1981 y›l›nda ÜSYM 2547 say›l› Yüksekö¤retim Kanunu ile Üniversiteleraras› Kurul’dan ayr›la- rak “Ö¤renci Seçme ve Yerlefltirme Merkezi (ÖSYM) ad›yla Yüksekö¤retim Kurulu’na (YÖK) ba¤land›. 6 Ocak 1982 tarih 17566 say›l› Resmi Gazete’de ÖSYM’nin kurulufl, iflleyifl ve Görev Yönetmeli¤i yay›nland›.
1981’de s›nav, iki aflamal› hale getirildi. S›nav sistemine “Üniversiteleraras› Seçme ve Yer- lefltirme S›nav›” (ÜSYS), sitemin birinci aflamas›ndaki s›nava “Üniversiteleraras› Seçme S›- nav›” (ÜSS), ikinci aflamas›ndakine ise “Üniversiteleraras› Yerlefltirme S›nav›” (ÜYS) ad› ve- rildi. ÜSS “Sözel” ve “Say›sal” bölümlerden olufluyordu. ÜYS ise befl testten oluflmaktayd›:
Fen Bilimleri, Matematik, Türkçe, Sosyal Bilimler ve Yabanc› Dil. ÜSS’de belli bir s›n›r›n üze- rinde puan alan adaylar ÖYS’ye girmeye hak kazan›yor ve en fazla 18 tercih yaparak
ÖYS’ye kat›labiliyorlard›. 109109
1982 y›l›nda uygulanan s›nav sisteminin ad› “Ö¤renci Seçme ve Yerlefltirme S›nav›”
(ÖSYS) oldu. ÖSYS’nin birinci aflamas›na Ö¤renci Seçme S›nav› (ÖSS), ikinci aflamas›na ise “Ö¤renci Yerlefltirme S›nav›” (ÖYS) ad› verildi. ÖSS ve ÖYS 1981 y›l›ndaki ÜSS ve ÜYS’ye benzer nitelikteydi. Adaylar›n ortaö¤retim baflar› ortalamalar›, belli bir katsay› ile çarp›la- rak ÖSS puanlar›na eklenmifltir. Yüksekö¤retim programlar›nda, lise ve meslek okulu ç›k›fl- l› adaylar için ayr› ayr› kontenjan gösterilmesi uygulamas›na son verildi. Ortaö¤retim ku- rumunu birincilikle bitirenlere, yüksekö¤retim programlar›nda özel kontenjan ayr›ld› ve yerlefltirme ifllemlerinde baz› ek olanaklar tan›nmaya baflland›.
1983 y›l›nda merkezi yerlefltirme sistemiyle ö¤renci alan yüksekö¤retim kurumlar› iki grup- ta topland›. Adaylar›n tercih say›s› 24’e ç›kar›ld›. Ancak adaylar söz konusu iki grup prog- ramdan birinciden 18’in üzerinde tercih yapamayacaklard›. Adaylar›n ortaö¤retim ba- flar› ortalamalar› belli katsay›larla çarp›larak, hem ÖSS hem de ÖYS puanlar›na eklendi.
1984 y›l›nda kay›t yapt›rmayanlardan do¤an kontenjan aç›klar›na ön kay›tla ö¤renci al›nmas› uygulanmas›ndan vazgeçilmifltir. Bu y›ldan itibaren olas› kontenjan aç›klar›n›n önlenmesi amac›yla her programa kontenjanlar›ndan belli say›da fazla ö¤renci yerleflti- rilmeye bafllanm›flt›r.
1985 y›l›nda mezun olduklar› alanlar› tercih eden meslek lisesi ç›k›fll› adaylar›n ortaö¤retim baflar› ortalamalar›, di¤er adaylar›nkine oranla daha yüksek bir katsay› ile çarp›lmaya baflland›.
1987 y›l›nda adaylar›n ortaö¤retim baflar› puanlar› hesaplan›rken, yaln›zca 1986 y›l›nda bir yüksekö¤retim program›na yerlefltirilen adaylara “düflük katsay›” uygulanm›flt›r. 1987 y›l› öncesinde, kaç y›l önce olursa olsun bir yüksekö¤retim program›na kaydolmufl tüm adaylara “düflük katsay›” uygulanmaktayd›.
1987 öncesinde ÜSYS/ÖSYS, iki aflamadan oluflan tek bir s›navd›. ÜSS/ÖSS sadece “seç- me”, ÜYS/ÖYS ise “seçme ve yerlefltirme” amac›na yönelikti. 1987’den itibaren ÖSYS’nin iki aflamas› iki ayr› s›nav durumuna getirildi; ÖSS, seçmenin yan› s›ra yerlefltirme amac›yla da kullan›lmaya baflland›. Baz› yüksekö¤retim programlar›na ise sadece ÖSS sonuçlar›na göre ö¤renci al›nmaya baflland›. Baz› programlara ise eskiden oldu¤u gibi ÖSS’ye ve ÖYS’ye kat›lm›fl olan adaylar aras›ndan seçim yap›ld›. ÖYS farkl› yüksekö¤retim alanlar›- na göre yeniden düzenlendi: Yüksekö¤retim programlar› üç ana grupta topland› ve bir aday›n tercih listesinde yer verdi¤i programlar bu üç grubun hangisinde yer al›yorsa, adaydan sadece o gruba iliflkin testleri cevaplamas› istendi. Belli sanat ve bilim dallar› ile sporda üstün baflar› gösteren adaylara, yüksekö¤retim programlar›na yerlefltirilmeleri s›- ras›nda avantaj sa¤lanmaya baflland›. Bu avantaj sanatta üstün baflar›l› olanlar için özel de¤erlendirme komisyonlar› kurulmas›, bilimde ve sporda baflar›l› olanlar için ise ortaö¤- retim baflar› puan›na ek katsay› uygulanmas› fleklindeydi.
1989 y›l›nda, sadece bu y›la özgü olmak üzere, ortaö¤retim kurumlar›n› birinci, ikinci ve üçüncü bitirenlerin ortaö¤retim baflar› puanlar› ek katsay› ile çarp›lm›flt›r.
1993 y›lnda yüksekö¤retim programlar›n›n, merkezi yerlefltirme s›nav› sonunda bofl kalan kontenjanlar› ile kay›t hakk› kazanan adaylar›n kay›t yapt›rmamas› nedeniyle bofl kalan kontenjanlar›, ek yerlefltirme ifllemi ile dolduruldu.
1994’te özel yetenek gerektiren baz› programlar›n özel yetenek s›navlar›n›n ÖSYM tara- f›ndan yap›lmas›na karar verildi.
110
1997’de, daha önce 105.000 ve daha üstü puanlardan hesaplanan ÖSS yüzdelik puan- lar› 105.000-120.000 aras› puanlar üzerinden hesaplanmaya baflland›. Özel yetenek s›- navlar›n›n ÖSYM taraf›ndan yap›lmas› uygulamas›na son verildi. Bu s›navlar üniversiteler taraf›ndan yap›lmaya baflland›, ancak adaylar›n baflvuru için 120.000 ve daha fazla ÖSS puan› alm›fl olmas› koflulu getirildi.
Yüksekö¤retim Kurulu 1999 y›l›ndan itibaren uygulanmak üzere,
• Üniversitelere ö¤renci seçme ve yerlefltirme iflleminin tek bir s›navla yap›lmas›na, bu s›- nav›n ÖSS olmas›na ve ÖSS puanlar›na ortaö¤retim baflar› puan›n›n da kat›lmas› ile Say›sal, Sözel ve Eflit A¤›rl›kl› olmak üzere üç puan türü ile yerlefltirme yap›lmas›na,
• Yabanc› dil puan› ile ö¤renci alan yüksekö¤retim programlar›na girmek isteyen ö¤- renciler için ÖSS’den ayr› ve daha sonraki bir tarihte ‹ngilizce, Frans›zca ve Almanca dillerinden olmak üzere Yabanc› Dil S›nav› (YDS) yap›lmas›na,
• Adaylar›n ortaö¤retimdeki alanlar›na uygun yüksekö¤retim programlar›n› tercih et- melerinin teflvik edilmesine bunun için alan›n›n devam› olan programlar› tercih eden- lerin a¤›rl›kl› ortaö¤retim puanlar›n›n 0.5 farkl› alanda tercih yapanlar›n ise 0.2 ile çar- p›larak ÖSS standart puanlar›n›n eklenmesine karar vermifltir.
S›nav say›s›n›n bire indirilmesi ve bunun genel akademik yetene¤i ölçen bir s›nav olmas›- n›n yararlar› ve sak›ncalar› çeflitli çevrelerde tart›flmalara yol açm›flt›r. Sadece ÖSS so- nuçlar›na göre yerlefltirme yap›lmas›n›n flu sak›ncalar› oldu¤u ileri sürülmüfltür:
• S›nav›n bir aflamada yap›lmas› ölçmenin güvenilirli¤ini ve dolay›s›yla geçerli¤ini azal- tacakt›r.
• S›navda sadece akademik yetene¤in ölçülüp okul ö¤renmelerinin ölçülmemesi, ön bilgi ve beceri yönünden yetersiz ö¤rencilerin de yüksekö¤retime geçebilmelerine olanak sa¤lamaktad›r. Bu da ortaö¤retimde baflar›l› olan ö¤rencilerin yüksekö¤retim- de de baflar›l› olma olas›l›¤›n›n di¤erlerinden yüksek oldu¤u say›lt›s› ile çeliflmektedir.
Bir aflamal› s›nav› savunanlar ise bu uygulaman›n, yukar›da da de¤inildi¤i gibi,
• Dershaneye devam etme gereksinimini azaltaca¤›
• Avantajs›z bölgelerden yetenekli ö¤rencilerin yüksekö¤retime geçme flans›n› art›raca¤›
• S›nav kayg›s›n›n ve gerginli¤inin bir kere yaflan›p bitece¤i görüfllerini ileri sürmüfllerdir.
Halen akademik yetene¤i ölçen bir testle (ÖSS ile) girifl s›nav› uygulanmaktad›r. Henüz tek aflamal› bir s›navla üniversiteye ö¤renci seçme sistemine karfl› ç›kanlar›n ve bu siste- mi savunanlar›n ileri sürdü¤ü hipotezlerin ne ölçüde geçerli ve gerçekci oldu¤u kapsam- l› bir biçimde araflt›r›lm›fl de¤ildir.
1999 y›l›ndan bu yana programlar›n ço¤una sadece ÖSS ile ve yabanc› dil e¤itimi yapan programlara, ÖSS ve ondan bir hafta sonra yap›lan Yabanc› Dil S›nav› (YDS) sonuçlar›na göre yerlefltirme yap›lmaktad›r. Bu durumda yabanc› dille e¤itim yapan programlarla özel yetenek gerektiren programlara baflvuranlar iki, di¤erleri bir aflamal› s›nav sonuçla- r›na göre yerlefltirilmektedirler.
1999 y›l›nda lise son s›n›fta okul de¤ifltiren adaylar›n diploma notlar›n›n belirlenmesinde
yeni bir uygulama yapma gere¤i ortaya ç›km›flt›r. Buna göre s›nav›n uygulanaca¤› y›ldan 111111
bir y›l önce okul de¤ifltiren adaylar›n ilk iki y›la ait not ortalamalar› ayr›ld›klar› okuldan, son s›n›fa ait not ortalamalar› ise nakil yapt›klar› okuldan al›nmaya bafllanm›flt›r.
1999’da ÖSS k›lavuzunda yer alan yüzdelik puan dilimleri tam say› yerine kesirli olarak ve- rilmeye bafllanm›flt›r.
2000’de yüzdelik puan dilimleri ortaö¤retim baflar› puan›n›n çarp›ld›¤› katsay›lara göre çeflitlendirilerek verilmifltir. Yani OBP’nin 0.2, 0.5 ve ek puan alarak 0.15 ile çarp›lmas› ha- linde oluflan yüzdelik dilimler k›lavuzlarda ayr› ayr› verilmektedir.
2001’de mesleki ve teknik ortaö¤retim kurumlar›ndan mezun olan ö¤rencilerin, istedikle- ri takdirde kendi METEB’leri (Mesleki Teknik E¤itim Bölgesi) içinde veya d›fl›nda bulunan ve okuduklar› program›n devam› niteli¤inde olan veya buna en yak›n program›n uygulan- d›¤› meslek yüksekokullar›na, s›nav yap›lmaks›z›n yerlefltirilmeleri uygulamas›na bafllan- m›flt›r.
2001’de Türkiye Bilimsel ve Teknik Araflt›rma Kurumu’nca (TÜB‹TAK) tespit edilen uluslara- ras› bilimsel yar›flmalarda ödül kazanan ö¤renciler, ödül kazand›klar› alanlarla ÖSYM ile TÜB‹TAK taraf›ndan müfltereken belirlenecek yüksekö¤retim kurumlar›ndan seçtiklerine s›- navs›z girebileceklerdir.
6.9.2002 tarihinde Yüksekö¤retim Kurulu ÖSYM Baflkanl›¤›n›n raporundaki önerileri benim- seyerek flu kararlar› alm›flt›r:
A¤›rl›kl› Ortaö¤retim Baflar› Puan›, her okulda en büyük diploma notuna sahip ö¤rencinin AOBP si 100, en küçük diploma notuna sahip ö¤rencinin AOBP’si 50 olacak flekilde he- saplanmas›
ÖSS –SAY, ÖSS-SÖZ, ÖSS-EA ve ÖSS-D‹L puanlar›n›n, en büyü¤ü 300, en küçü¤ü 100 ola- cak flekilde bir da¤›l›ma dönüfltürülmesi
Bunun sonucu olarak ÖSS’ de baflar›l› olma s›n›r›n›n önlisans ve aç›kö¤retim programlar›
için 160,000, lisans programlar› için 185,000 olmas›
S›nav puan›n›n hesaplanmas›nda Türkçe ve Matematik testlerinden al›nan puanlar›n a¤›rl›klar›n›n art›r›lmas›
ÖSS puanlar›na kat›larak Y-ÖSS puanlar›n›n oluflmas›n› sa¤layacak A¤›rl›kl› Ortaö¤retim Baflar› Puan›n›n (AOBP) çarp›laca¤› katsay›lar›n, kendi alan›ndaki programlara baflvuran- larda 0,50’den 0,80’e; farkl› alanlardan program seçenlerde 0,20’ den 0, 50’ye , Ek pu- an›n 0,15’ den 0,24’e ç›kar›lmas›
1974 y›l›nda ÜSYM ad›yla kuruldu¤undan bu yana ÖSYM’nin temel görevi yüksekö¤retim kurumlar›na ö¤renci seçme ve yerlefltirme ifllemlerini yerine getirmek olmufltur. Ö¤renci seçme iflleminde yap›lan, adaylar› bir ya da iki aflamada yap›lan s›navlarla ve ortaö¤re- timde gösterdikleri baflar›ya göre s›ralamak ve belli bir puan›n alt›ndaki adaylar› iflleme almamakt›r. Bundan sonra yap›lan ifllem yüksekö¤retim programlar›n›n kontenjanlar›n›, koflullar›n› ve adaylar›n tercih s›ralar›n› dikkate alarak, en yüksek puan› olan adaydan bafllayarak kontenjan kadar aday› tercih ettikleri programa yerlefltirmektir. Yüksekö¤reti- me ö¤renci seçme ve yerlefltirme ifllemlerinin temel dayana¤›, bir önceki ö¤renim kade- mesinde baflar›l› olanlar› belirlemek de¤il, adaylar›n tercihlerine dayal› olarak, yüksekö¤- retimde baflar›l› olma olas›l›¤› di¤erlerinden daha yüksek olan adaylar› belirlemek olma- 112
l›d›r. Elbette bir önceki ö¤renim kademesindeki baflar› da bir sohraki ö¤renim yaflam›nda baflar›l› olma olas›¤›n›n bir belirtisi olarak kabul edilebilir. S›navlar›n ö¤renim yaflam›n›n her ad›m›nda okul ö¤renmelerin ve ilgi, tutum ve akademik yeteneklerin geliflimini izleme ve de¤erlendirmede yararlan›lan, ö¤renci ve velilere dönüt veren bir araç olmas› gerekir- ken, tam tersine bir ifllev yüklenerek okul programlar›n›, ö¤renci veli yaflaman› biçimlen- diren bir ifllev kazanm›fl bulunmaktad›r. Yürürlükteki sistem bu yönüyle de araflt›rmalara konu olmal›d›r.
KAYNAKLAR
Dökmen, Ü. (1992), T.C. Yüksekö¤retim Kurulu Ö¤renci Seçme ve Yerlefltirme Merkezi: Kuruluflu, Geliflmesi, Çal›flmalar›, ÖSYM Yay›nlar› 1992-5, Ankara
Kuzgun, Y. (2004), ÖSYM Araflt›rma ve Gelifltirme Birimi, Hizmete özel çal›flmalar›
113113
