ARAªTIRMA
Alicem Tekin1 Bahattin Aydoðdu2
1Mardin Kadýn Doðum ve Çocuk Hastalýklarý Hastanesi, Týbbi Mikrobiyoloji
laboratuarý, Mardin
2Mardin Kadýn Doðum ve Çocuk Hastalýklarý Hastanesi, Çocuk Cerrahi Kliniði, Mardin
Yazýºma Adresi:
Uz. Dr. Alicem Tekin Kadýn Doðum ve Çocuk Hastalýklarý Hastanesi Yeniºehir-Mardin Tel: +90 482 212 15 43 Faks: +90 482 213 21 52 Gsm: +90 505 393 02 60 E-mail:[email protected]
Konuralp Týp Dergisi e-ISSN1309–3878
[email protected] [email protected]
Mardin Ýlinde Elektif Cerrahi Öncesi Tetkik Edilen Çocuklarda HBV, HCV ve HIV
Seroprevalansý
ÖZET
Amaç: Çalýºmamýzda, Mardin ilindeki çocuklarda hepatit B virüsü (HBV), hepatit C virüsü (HCV) ve insan immün yetmezlik virüsü (HIV) seroprevalansýný araºtýrmayý amaçladýk.
Gereç ve Yöntem: Mardin Kadýn Doðum ve Çocuk Hastalýklarý Hastanesi’nde, 01 Kasým 2008 – 30 Nisan 2010 tarihleri arasýnda çeºitli nedenlerle ameliyat edilen 0–16 yaº arasý 556 çocuk hasta çalýºmaya alýndý. Bu hastalara ait serumlarda; hepatit B yüzey antijeni (HBsAg), hepatit B yüzey antikoru (anti-HBs), hepatit C antikoru (anti-HCV) ve HIV antikoru (anti-HIV) belirteçleri Advia Centauer (Siemens) otoanalizörü ile Kemiluminesans immünassay tekniði kullanýlarak çalýºýldý.
Bulgular: Araºtýrmaya dahil edilen 115’i kýz 441’i erkek olmak üzere 0–16 yaº arasý toplam 556 hastanýn; 3’ünde (%0.5) HBsAg (+)/anti-HBs (-), 473’ünde (%85.1) HBsAg (-)/anti-HBs (+) ve 80’inde (%14.4) HBsAg (-)/anti-HBs (-) olarak belirlenirken bu hastalarýn hiçbirinde HCV ve HIV tespit edilmedi. HBsAg pozitiflik oraný beklenenden düºük iken anti-HBs pozitiflik oraný beklenenden yüksek bulunmuºtur.
Sonuç: Aºýlama ve bilgilendirme çalýºmalarýnýn, çocuklarda immünizasyonu artýrdýðý bu çalýºma ile gösterilmiºtir. Bölgemizde özellikle Hepatit B aºýlamasýnýn baºarýlý olduðu, çocuklardaki son derece düºük HBsAg pozitifliði ve aºýlama sonucu geliºen yüksek orandaki Anti-HBs pozitifliðinden anlaºýlmaktadýr.
Anahtar kelimeler: Çocuklar, HBV, HCV, HIV, Seroprevalans.
Seroprevalences of HBV, HCV and HIV among Children who Examined Before Elective Surgery in Mardin province
ABSTRACT
Objectives: The aim of this study was to investigate the seroprevalence of hepatitis B virus (HBV), hepatitis C virus (HCV) and human immunodeficiency virus (HIV) among children who examined before elective surgery in Mardin province.
Materials and Methods: Between 01 November 2008 and 30 April 2010, a total of 556 patients aged 0–16 years, who planned to be operated, were investigated for viral hepatitis seroprevalences in the Mardin Women and Pediatrics Hospital. Children’s blood samples were tested for hepatitis B surface antigen (HBsAg), hepatitis B surface antibody (anti-HBs), HCV antibody (anti-HCV) and HIV antibody (anti-HIV) markers by chemiluminescent immunoassay with Advia Centaur (Siemens) autoanalyser.
Results: A total of 556 children (441 boys, 115 girls) age under 16 years who planned to be underwent elective surgery were included. We found positive HBsAg and negative anti-HBs in 3 patients (0.5%);
Negative HBsAg and positive anti-HBs were found in 473 children (85.1%); Negative HBsAg and negative anti-HBs were observed in 80 children (14.4%). None of the patients had positive HCV and HIV antibody.
Conclusion: HBsAg positivity rate was lower and anti-HBs positivity rate was higher than expected levels. This study indicated that vaccination was successful in our region.
GÝRݪ
Viral hepatitler ve HIV, tüm dünyada yaygýn olarak görülen, yüksek morbidite ve mortaliteye neden olan, halk saðlýðýný ve ülke ekonomisini çok yakýndan ilgilendiren önemli bir saðlýk sorunudur (1). HBV ve HCV enfeksiyonlarý, kronik karaciðer hastalýðý ve hepatosellüler karsinoma geliºme riski açýsýndan da büyük önem taºýmaktadýr (1-5).
Kronik karaciðer hastalýðýnýn geliºmiº ülkelerde en önde gelen nedeni alkol iken, az geliºmiº ve geliºmekte olan ülkelerde ise viral hepatitlerdir (6).
Ayrýca, kronik hepatit B enfeksiyonu her yýl yaklaºýk 250 bin kiºinin ölümüne neden olarak dünyada önde gelen ölüm nedenleri arasýnda ilk sýralarda yer almaktadýr (7).
HBV dünyada her üç kiºiden birisinin karºýlaºtýðý bir hepadna virüstür. HBV’nin en önemli ve tek rezervuarý insandýr. HBV’nin yayýlmasýnda en büyük etken taºýyýcýlardýr. HBV, HBsAg pozitif kiºilerin kan ya da diðer vücut sývýlarýyla bulaºýr (6). HBV bulaºý; cinsel temas, parenteral (enfekte kan ve kan ürünleri nakli, enfekte enjektör, iðne ve týraº býçaðýnýn ortak kullanýmý, özellikle saðlýk personeline kaza ile enfekte enjektör iðnesi batmasý vb.), vertikal (enfekte anneden bebeðine) ve horizontal (aile içi yakýn temas, yetersiz hijyenik koºullar) yollarla gerçekleºir (1,8). Anneden bebeðe geçiº genellikle vertikal (perinatal) yolla olurken, horizontal yolla bulaº ise çoðunlukla süt çocuklarý veya 5 yaºýndan küçük çocuklarda görülür (8,9,10).
HBV enfeksiyonu asemptomatik olabileceði gibi, özgül olmayan belirtilerden sarýlýkla seyreden klinik hepatite, fulminan seyirli veya ölümle sonuçlanan hepatit tablosuna kadar deðiºebilen atipik formlarda karºýmýza çýkabilir. Küçük çocuklarda anikterik ya da asemptomatik form daha sýk görülür (9,11,12). HBV ile enfekte hastalarýn
%15-40’ýnda kronik hepatit, siroz ve hepatosellüler karsinoma gibi ciddi komplikasyonlar geliºir (7,10,11). HBV dünyadaki hepatosellüler karsinomlarýn %80’den fazlasýnýn nedenidir ve insan karsinojenleri içinde sigaradan sonra ikinci sýradadýr (12).
HCV ilk defa 1975 yýlýnda Non-A Non-B hepatiti olarak tanýmlanmýº ve virüse ait genom 1989 yýlýnda klonlanmýºtýr. Hastalýk çoðunlukla asemptomatik ve hafif belirtilerle seyretmesine raðmen vakalarýn %70-90’ý kronikleºir. Bu hastalarýn bir kýsmýnda siroz ve hepatosellüler karsinoma geliºir (13). HCV, HBV’ye benzer ºekilde parenteral, perinatal, seksüel ve horizontal yollarla geçtiði bildirilmesine raðmen temel olarak (vakalarýn 2/3’ü) parenteral yolla bulaºýr.
Günümüzde dünyada yaklaºýk 300 milyon, ülkemizde 600-700 bin insanýn (dünyada %0.2-6.9 ve ülkemizde %0.3-1.8 anti-HCV pozitifliði) hepatit C virüsü (HCV) ile enfekte olduðu tahmin edilmektedir (1,8,10,14).
Dünya Saðlýk Örgütü’nün 2003 yýlý sonu tahminlerine göre dünyada yaklaºýk 40 milyon HIV ile enfekte insan vardýr. Bunlarýn 25-28 milyonu Sahra-altý Afrika’da bulunmaktadýr (1). Dünyada yetiºkinlerde HIV enfeksiyonu prevalansý %1.1, Sahra-altý Afrika’da ise %7.5-8.8 arasýndadýr.
Türkiye’de Saðlýk Bakanlýðý’nýn çalýºma yýllýðý 2009 verilerine göre; 1985 yýlýndan günümüze toplam 3,671 HIV pozitif vaka bildirilmiºtir (1).
HBV, HCV ve HIV enfeksiyonlarýnýn tanýsýnda ve takibinde en sýk baºvurulan yöntem ELISA ile serolojik göstergelerin izlenmesidir (10). HBV taºýyýcýlýðýnýn ve enfeksiyonunun önemli göstergesi HBsAg pozitifliðidir. HBsAg’ye karºý oluºan anti- HBs antikorunun varlýðý ise enfeksiyonun geçirildiðini ve baðýºýklýk oluºtuðunu gösterir (11).
Diðer serolojik göstergeler; HCV için anti-HCV ve HIV için anti-HIV antikorlarýdýr. HBsAg, anti-HBs, anti-HCV ve anti-HIV belirteçleri tanýda ilk basamak olarak kullanýlýr. Bu belirteçlerden herhangi biri pozitif olan vakalarda doðrulama için mutlaka daha ileri tetkiklere ihtiyaç vardýr.
Yüksek seroprevalans oranlarý bildirilen Güneydoðu Anadolu bölgesinde yer almakta olan ilimizde büyük önem arzeden viral hepatitlerin sýklýðý hakkýnda yeterli çalýºma ve veri bulunmamaktadýr. Bu nedenle çalýºmamýzda;
hepatitlerle ilgili herhangi bir ºikayeti olmayan ve enfeksiyon hastalýklarý açýsýndan herhangi bir risk grubunda yer almayan ancak çeºitli nedenlerle hastanemize baºvurup ameliyata alýnan 0-16 yaº grubu çocuklarýn serum örneklerinde rutin olarak istenilen HBsAg, anti-HBs, anti-HCV ve anti-HIV sýklýðýný ve bazý demografik özelliklere göre daðýlýmlarýný araºtýrdýk.
GEREÇ VE YÖNTEM
Mardin Kadýn Doðum ve Çocuk Hastalýklarý Hastanesi’nin Çocuk Cerrahi polikliniðine, 01 Kasým 2008–30 Nisan 2010 tarihleri arasýnda herhangi bir enfeksiyöz hastalýðý olmadan baºvurup çeºitli nedenlerle ameliyat edilen 0–16 yaº arasý 556 çocuk hastaya ait kayýtlar incelendi ve bu vakalara ait HBsAg, anti-HBs, anti-HCV ve anti-HIV ½ testlerine ait laboratuvar bulgularý ile bazý demografik veriler elde edildi. Yaº ve cinsiyetleri tespit edilen vakalar karºýlaºtýrma yapabilmek amacýyla ≤4, 5-9 ve 10-16 olmak üzere üç yaº grubuna ayrýldý.
Hastalardan alýnan serum örnekleri laboratuvarda Advia Centaur (Siemens) otoanalizörü ile kemiluminesans immünassay tekniði kullanýlarak çalýºýldý. Ýstatistiksel deðerlendirme aºamasýnda;
anti-HBs pozitifliði için “ki-kare testi” ile HBsAg pozitifliði için “kolmogorov smirnov testi”
kullanýldý ve anlamlýlýk sýnýrý olarak p<0.05 deðeri kabul edildi.
BULGULAR
Çalýºmamýzý gerçekleºtirdiðimiz tarihler (01 Kasým 2008 - 30 Nisan 2010) arasýnda, hastanemiz Çocuk Cerrahi polikliniðine çeºitli nedenlerle baºvurup ameliyat edilen 115’i (%20.7) kýz ve 441’i (%79.3) erkek olmak üzere 0-16 yaº grubu toplam 556 çocuk hastanýn serum örnekleri HBsAg, anti-HBs, HCV ve HIV yönünden incelemeye alýndý.
Klinik materyallerin; 3’ünde (%0.5) HBsAg (+)/anti-HBs (-), 473’ünde (%85.1) HBsAg (-)/anti- HBs (+) ve 80’inde (%14.4) HBsAg (-)/anti-HBs (-) olarak belirlenirken bu örneklerin hiçbirinde HCV ve HIVpozitifliði saptanmadý (Tablo 1).
HBsAg’nin pozitiflik oraný erkeklerde kýzlara göre yüzdesel olarak daha yüksek olmakla birlikte aradaki fark istatistiksel olarak anlamlý deðildi (p>0.05) (Tablo 1).
HBsAg pozitifliðinin yaº gruplarýndaki daðýlýmýna baktýðýmýzda; 10-16 yaº grubundaki HBsAg pozitiflik oranýnýn diðer yaº gruplarýna göre hem yüzdesel olarak daha yüksek hem de aradaki farkýn istatistiksel olarak anlamlý olduðu bulundu (p<0.05) (Tablo 1).
Anti-HBs antikorunun pozitiflik oraný yüzdesel olarak erkeklerde daha yüksek olmakla beraber cinsiyetler arasýndaki farkýn istatistiksel olarak anlamlý olmadýðý belirlendi (p>0.05) (Tablo 1).
Yaº gruplarýna göre anti-HBs antikorlarýnýn pozitiflik oranlarýnýn daðýlýmýna baktýðýmýzda ise;
anti-HBs antikoru pozitifliði 5–9 yaº grubunda diðer yaº gruplarýna göre istatistiksel olarak anlamlý düzeyde daha düºük bulundu (p<0.05) (Tablo 1).
Tablo 1. Vakalar ile anti-HBs ve HBsAg pozitifliklerinin cinsiyet ve yaº gruplarýna göre daðýlýmý.
Anti-HBs (+) HBsAg (+)
Özellik Sayý Yüzde
Sayý Yüzde p Sayý Yüzde p
Cinsiyet
Kýz 115 20.7 94 81.7 1 0.9
Erkek 441 79.3 379 85.9 >0.05
2 0.5 >0.05 Yaº gruplarý
<=4 yaº 340 61.2 303 89.1 0 0
5-9 yaº 138 24.8 104 75.4 0 0
10-16 yaº 78 14.0 66 84.6
<0.05
3 3.9
<0.05
Toplam 556 100.0 473 85.1 3 0.5
TARTIªMA
Viral hepatit prevalansý sosyoekonomik düzeye ve coðrafik bölgelere göre farklýlýklar göstermektedir (7,12,15). HCV batý ülkelerinde daha sýk görülürken, HBV Akdeniz ülkeleri, Ortadoðu ve Asya’da daha sýk karºýmýza çýkmaktadýr (6).
Kronikleºen viral enfeksiyonlarýn baºýnda gelen Hepatit B enfeksiyonu ülkemizde ve dünyada yaygýn olarak görülmektedir (12). Günümüzde dünyada yaklaºýk 400 milyon, ülkemizde 4-5 milyon insanýn (dünyada %0.1-20 ve ülkemizde
%1.7-21 HBsAg pozitifliði) hepatit B virüsü (HBV) ile enfekte olduðu tahmin edilmektedir (1,8,10,14).
Hepatit B enfeksiyonunun dünyadaki daðýlýmý;
genel enfeksiyon oraný, enfeksiyonun alýnma yaºý ve sýk görülen bulaºma yollarýna göre düºük (<%2), orta (%2-7) ve yüksek (≥ %8) endemisite olmak üzere üç farklý düzeyde gözlenmektedir (1,6-8,12- 14). Ülkemizde HBsAg prevalansý %1.7-21 ve anti- HBs prevalansý %20.6-52.3 arasýnda deðiºen oranlarda bildirilmiº olup ülkemiz orta endemik ülkeler grubunda yer almaktadýr (7,9-17).
Resmi verilere göre Türkiye’de yýlda 15-20 bin viral hepatit vakasý bildirilmekle birlikte, gerçek sayýnýn bu rakamýn en az 10 katý olduðu tahmin
Elazýð, Van gibi Doðu ve Güneydoðu Anadolu illerinden genellikle %8’in üzerinde deðerler bildirilmektedir (19). Dursun M ve ark. (20) Diyarbakýr, Batman, Mardin ve ªanlýurfa illerinde küme örnekleme yöntemi ile HBsAg pozitifliðini
%7 olarak bildirmiºtir. Çalýºmamýz, hepatit tanýsý veya ön tanýsý olmayan deðiºik nedenlerle cerrahi bir operasyon planlanmýº hasta grubunda yapýldý.
Bu grubun, seroprevalans oranlarýný daha iyi yansýtacaðý düºünüldü. Çalýºma grubunu oluºturan çocuklarýn; 3’ünde (%0.5) HBsAg (+)/anti-HBs (-), 473’ünde (%85.1) HBsAg (-)/anti-HBs (+) ve 80’inde (%14.4) HBsAg (-)/anti-HBs (-) olarak belirlendi (Tablo 1).
Ülkemizde yapýlan diðer çalýºmalarda bildirilen oranlara (%1.7-21) göre; çalýºmamýzdaki HBsAg pozitiflik oraný (%0.5) düºük iken anti-HBs pozitiflik oraný (%85.1) yüksek bulunmuºtur (1,8,10,14). Bu durumun nedenlerinden birincisi;
Haziran 1998 tarihinde Saðlýk Bakanlýðý’nýn rutin hepatit B aºýlama programýna baºlamýº olmasýdýr.
Saðlýk Bakanlýðý tarafýndan yürütülmekte olan aºýlama programý ve koruyucu önlem uygulamalarýnýn HBsAg pozitiflik oranlarýnýn düºmesinde ve anti-HBs pozitiflik oranlarýnýn
oranýnýn, Mardin ilinin hem coðrafik hem de sosyoekonomik açýdan kendi içinde kapalý ve izole bir toplum yapýsýna sahip olmasýndan kaynaklanabileceðini düºünüyoruz. Bu nedenlerle de ilimizde viral hepatit sýklýðýnýn yeniden ve gerçekçi olarak tespitine ihtiyaç olduðu kanaatindeyiz.
Genellikle çalýºmalar, HBsAg ve anti-HBs pozitiflik oranlarýnda cinsiyet açýsýndan bir fark olmadýðýný göstermektedir (7,11,13). Çalýºmamýzda da, literatüre paralel olarak HBsAg ve anti-HBs pozitifliði yönünden cinsiyetler arasýndaki farkýn anlamlý olmadýðý görülmüºtür (p>0,05).
Yaº gruplarý açýsýndan HBsAg pozitiflik oranlarýnýn daðýlýmýna baktýðýmýzda HBsAg pozitifliðini; 5-9 yaº grubunda (21), 6-11 yaº grubunda (6), 10-14 yaº grubunda (22), 11-15 yaº grubunda (18) anlamlý olarak daha yüksek bildiren çalýºmalar mevcuttur.
Çalýºmamýzda da HBsAg pozitiflik oranýnýn 10-16 yaº grubunda daha yüksek olduðunu tespit ettik (Tablo 1). Yaº artýºýna paralel olarak HBsAg pozitiflik oranlarýnýn da anlamlý olarak arttýðý görüldü (p<0.05).
Yaº gruplarý açýsýndan anti-HBs pozitiflik oranlarýnýn daðýlýmýna baktýðýmýzda anti-HBs pozitifliðinin; 7-16 yaº grubunda (7), 5-9 ve 10-16 yaº gruplarýnda (21), 6-11 ve 12-15 yaº gruplarýnda
(6), 6-10 yaº grubunda (15) daha düºük; 11-15 yaº grubunda (18) daha yüksek olduðunu bildiren çalýºmalar mevcuttur. Çalýºmamýzda da, anti-HBs pozitifliðinin 5-9 yaº grubunda hem yüzdesel olarak daha düºük hem de diðer yaº gruplarý ile arasýndaki farkýn istatistiksel olarak anlamlý olduðunu bulduk (p<0.05).
Halk saðlýðý açýsýndan bakýldýðýnda; viral hepatitlerin neden olduðu kronik enfeksiyon, hepatosellüler karsinoma ve siroz gibi hastalýklarýn tedavisi için gereken saðlýk harcamalarýnýn, bu hastalýklarýn önlenmesi için yapýlacak harcamalardan birkaç kat daha fazla olduðu bilinmektedir. Bu nedenle, öncelikle Saðlýk Bakanlýðý’nýn aºýlama programýna devam etmesi ve halký aºýlama konusunda bilinçlendirmenin daha etkin bir ºekilde yapýlmasý gerekmektedir. Saðlýk personeli baºta olmak üzere toplumun bulaºa yol açacak tüm riskli temaslardan kaçýnmasý, hijyen kurallarýna uymasý, özellikle enjeksiyon, pansuman, diº çekimi, sünnet gibi giriºimlerde sterilizasyona azami derecede özen göstermesi saðlanmalýdýr.
Bununla birlikte, bölgemizde viral hepatitlerin varlýðýný saptamak ve önemini ortaya koymak, ayrýca aºýlama programlarýnýn sonuçlarýný deðerlendirebilmek için geniº kapsamlý araºtýrmalara gereksinim vardýr.
KAYNAKLAR
1. Tekay F. Hakkari ilinde HBV, HCV ve HIV seroprevalansý. Dicle Týp Dergisi 2006;33(3):170-3.
2. Lia CL, Ratzui V, Yuen MF, Poynard T. Viral Hepatitis B. Lancet 2003;362(9401):2089-94.
3. White DO, Fener FJ. Medikal viroloji: Hepadnaviridae ve deltavirus. Çeviri; Doymaz MZ. 1. baský.
Ýstanbul: Nobel Týp Kitabevleri, 2000:358-80.
4. Ustaçelebi ª, Ergünay K. Hepatit C virusu. Ustaçelebi ª, Abacýoðlu H, Badur S ed. Moleküler, klinik ve tanýsal viroloji. 1. baský. Ankara: Güneº Kitabevi, 2004:203-9.
5. Shaw-Stiffel TA. Chronic hepatitis. In: Mandell GL, Bennet JE, Dolin R (eds). Principles and Practice of Infectious Diseases. 5th ed. New York: Churchill Livingstone, 2000:1297-331.
6. Hýzel S, ªanlý C, Saygý S, Tombakoðlu M, Kaygusuz S, Apan T. Kýrýkkale Ýlinde Çocuklarda Hepatit A, B ve C Virüs Seroprevalansý. Viral Hepatit Dergisi 2004;9(3):156-161.
7. Özen M, Yoloðlu S, Iºýk Y, Yetkin G. Turgut Özal Týp Merkezi’ne baºvuran 0-16 yaº grubu çocuklarda anti-HBs seropozitifliði. Türk Pediatri Arºivi 2006;41(2):31-5.
8. ªahin Y, Aydýn D. Altý yaº ve altý çocuklarda hepatit B seroprevalansý. Fýrat Týp Dergisi 2005;10(4):169- 172.
9. Akçam FZ. Hepatit B virüsü enfeksiyonu. STED 2003;128(6):211-4.
10. Duman Y, Kaysadu H, Tekerekoðlu MS. Hepatit B virüsü infeksiyonunun seroprevalansý. Ýnönü Üniversitesi Týp Fakültesi Dergisi 2009;16(4):243-5.
11. Ayata A, Çetin H, Öktem F. Isparta’da çocukluk çaðýnda Hepatit B seropozitifliði. Týp Araºtýrmalarý Dergisi 2004;2(1):19-22.
12. Soydal T, Uðurlu M, Usta E. Hepatit B hastalýðýnýn Türkiye’deki durumu. Viral Hepatit Dergisi 2004;9(3):170-6.
13. Atabek ME, Ural O, Çoban H, Atabek MN, Karaeren Z, Aydýn K, Erkul Ý. Konya yöresindeki çocuklarda hepatit B ve C seroprevalansý. Genel Týp Derg 2000;10(3):107-10.
14. Kaygusuz S, Kýlýç D, Ayaºlýoðlu E, Özlük Ö, Cerit L, Yýldýrým A. Kýrýkkale’de Yaºa ve Cinsiyete Göre HAV, HBV ve HCV Seropozitiflik Sonuçlarý. Viral Hepatit Dergisi 2003;8(3):160-5.
15. Arabacý F, Demirli H. Van’da 6-10 yaº grubu çocuklarda hepatit A ve B seroprevalansý. Ýnfeksiyon Dergisi 2005;19(4):457-460.
16. Mýstýk R, Balýk Ý. Türkiye’de viral hepatitlerin epidemiyolojik analizi. Tekeli E, Balýk Ý (ed). Viral hepatit 2003. 1. baský. Ankara: Viral Hepatitle Savaºým Derneði, 2003:9-55.
17. Yenen Oª. Viral hepatitler. Topçu AW, Söyletir G, Doðanay M (ed). Ýnfeksiyon Hastalýklarý. Ýstanbul:
Nobel Týp Kitabevleri, 1996:641.
18. Kurt H, Battal Ý, Memikoðlu O, Yeºilkaya A, Tekeli E. Ankara bölgesinde saðlýklý bireylerde HAV, HBV, HCV seropozitifliðinin yaº ve cinsiyete göre daðýlýmý. Viral Hepatit Dergisi 2003;8(2):88-96.
19. Bilgiç A, Özacar T. Hepatit B virüsü. Topçu AW, Söyletir G, Doðanay M ed. Ýnfeksiyon Hastalýklarý ve Mikrobiyolojisi. 2. baský. Ýstanbul: Nobel Týp Kitabevleri, 2002;1350-70.
20. Dursun M, Ertem M, Yýlmaz S, et al. Prevalence of hepatitis B infection in the southeastern region of Turkey: comparison of risk factors for HBV infection in rural and urban areas. Jpn Infect Dis 2005;58(1):15-19.
21. Ocak S, Kaya H, Çetin M, Ýnandý T. Antakya’da Preoperatif Hastalarda Hepatit A ve B Seropozitifliði, Yaº ve Cinsiyete Göre Daðýlýmý. Viral Hepatit Dergisi 2005;10(3):169-175.
22. Pahsa A, Üzsoy MF, Altunay H, Koçak N, Ekrem Y, Çavuºlu S. Ýstanbul’da hepatit B ve C seroprevalansý.
Gülhane Týp Derg 1999;41(3):325-30.
