!STANBUL UNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKüLTESi
. GÜNEY - DOGU AVRUPA
ARAŞTIRMALARI DERGiSi 10 -11
1981-1982
EDEBiYAT ·FAKÜLTESi· BASIMEVİ
1983
·MAARİF NAZIRI AHMED.ZÜHDÜ PAŞA'NIN OSMANLI
İMP ARATORLUGU'NDAKİ YABANCI OKULLAR HAKKINDA RAPORU
Atilla ÇETIN.
Osmanlı devlet adamlarının, çeşitli konularda görüş, düşünce ve tek-
·liflerini ortaya koyan layiha, ariza, rapor, takrir 'gibi metinler hazırla
malan ve bunları devrin hükümdarına sunmaları', eski bir gelenek olarak kendini göstermektedir. 19, yüzyılda da birçok devlet adamının, na:zırıa:
rın ve yabancı uzmanların, özellikle· görevleri ile ilgili çok: değişili · mese- lelerde bu tür yazılı metinleri hazırladlhları ve padişaha takdim ettikleri
sıkça rastlanan bir durumdur. Bilhassa, II . .Ab'dülhamid devrinde devlet ricalinin, önemli addedilen hususlarda veya diğer konularda bizzat veya padişahm iradesi Üzerine birçok rapor 've layihaları takdim ettikleri gö- rülmektedir. Yıldız Arşivi'ne iı:itn~al eden bu tür zengin arşiv malzeme- lerinin her biri devrin sosyal, ekonomik, siyasi, kültürel vb. konularında değişik açılardan ışık tutacak maİıiyettedirler. Burada sunmaya çalışaca
ğımız rapor, II. Abdülhamid devri Maarif Nazırlarınd~ Ahmed Zühdü Paşa'nın Osmanlı top'raklarında bulunan yabancı ok\.ıllar hakkında muıi
temelen 1311/1894 tarihinde kaleme alınmış, çok tipik bir belgesidir. De-
ğişik nitelikteki okullar-Üdadi, _rüşdiye, cizvit, misyoner) ve bu okulla- rın' geniş Osmanlı coğrafyası içinde bir ağ gibi dört bir tarafa nasıl da-
ğıldığını, politikalarını, öğrenci adetlerini, kuruluş şekillerini, en yetkili
ağızdan bütün açıklığı ile görebilmek ve öğrenmek·
imkan
dahilindedir.Bu okulların, devlet· açısından, gayr-i müslim tebaa üzerindeki menfi et- kileri sergilenmektedir. Bu raporun, maarif tarihitiı.iz yönünden çok ilginç
olduğuna inanıyoruz. Belge, Osmanlı maarifinin ne derecede müsamaha-
'Rar olduğunun açık 'bir delilidir. - ·.
I - AHMED ZÜHDÜ PAŞ~NIN B!YOGRAFİSİ
23 Ramazan 1249/1834'de İstanbul'da doğdu. Süvari binbaşılığmdan
emekli iken ölen Hacı Mehmed Rifat Bey'in oğludur. Mekteb-i Maarif-i Adiiye'de okuduktan sonra, Bayezi~ Caniii:şerifinde dini ilimleri ve Arap-
190 ATiLLA ÇETİN
çayı ikinal ile icazet aldı. Kıbrıslı demekle maruf Hoca Mehmed ve daha sonra tanınmış alimlerden Ayaşlı Mustafa Tevfik Efendi'nin derslerine devam etti. Muhtelif hocalardan lıususi surette Farsça, usu1-i mali ve def- teri, kısmen de riyaziye tahsil etti. Daha sonra, Londra ve· Paris'e me- muriyetleri sırasında, !ngilizce ve-Fı:ansızca·_çalışmaya gayret ~tti'. ·
14 Rebiü'l-ahır 1263/ı847'de henüz on dört yaşında iken Maliye Ne- zareti Esham Muhasebesin~ d.evama· başladı. 12 Zilhicce 1275/1859'da Esham-i Cedide Muhasebe Mümeyyizliği refakatine nakledildi. 15 Zilhicce 1279/1862'de Varidat Muhasebesinde teşkil olunan Bank Muhasebesi Mü-
meyyizliği refakatine tayin, 22 · Şevval 1283/1867'de kalemin mümeyyiz-
liğine terfi edildi. 27 Rebiü'l-evvel 1285/1868 tarihinde Bank-ı Osmani Muhasebeciliğine tayin_ edil~. 24 Zilhicce 1287/187~'4~. Varidat ve Bank Muhasebelerinin. birleştirilmesiyle teşkil-edile~ Varidat-ı Umumiye Muha-
sebeciliğine tayin olundu. 8 Receb 1~88/1871'de Divan-ı Mı.ihasebat riya- seti inzim.amı ile Maliye Nezareti Müsteşarlığına terfi edildi. Aynı yıl15 Şahanında azledildi. 13 Ramazan 1288/1872'de Saruhan Sancağı Muta-
sarrıflığına, 23 Rebiü'l-ahır 1289/1872'de müst~i~eı:ı idare olunmak üzere Suriye Vilayetinden ayrılan Trablus-Şam ve Akka f!ancakları zapdedilmek suretiyle teşkil olunan. Beyrut Sanc~ğı M~tasa:rrıf4ğına tayin . edjJdi., :0 sene Cemaziye'l-ahiresinde teşkila~ın ~ski halin~ iadeşj..nden dolaYı. açıkta kaldı. Yine aynı yıl 16 Recebinde/187~, ik~çi defa olarak, Divan-ı Muha- sebat Reisliğine tayin olundu... ·
3 Cemaziye'l-evvel 1290i1873'de Princi defa Maliye Nezareti_Müste-
·şarı oldu. 3 Safer 1291/1874'de Ormaı:ı ye Maadin Mü!llriyet-i _Umumiyesi ilave edildi. 12 Zilhi~ce .1292/1876'da Esham-ı Umumi ye Emaneti de. va- zifesine eklendi. 20 Safer 129.qf.1878'de ~üsteşarlık lağv ve Orman ve Maadin Müdiriyetiyle Esham-ı Urouroiye M:üdiriyetinden affolundu. 15 Rebiü'l-ahır 1295/1878'de Rüsumat Emini tayin ed,ildi. 15 Ramazan 1295/
1878'de Rüsumat _Ema:p.eti uhdesinde · kal.qıak .üzere }4aliye Nazırı oldu.
O senenin 19 Zilhiccesinde_Rüsum&.t Eminliğinden, 4 Safer 1296/1879'da da Maliye Nazırlığmdan infisal eyledi. 6 Cemazi_ye'l-evvel 1296/1879'da ikinci defa Ma)4ye Nazırı oldu. 1 &afer 1279/1880'de infisal eyledi. 1-·Ce- maziye'l-evvel 1298/1881'de mazfıliy~t maaşı b~ğlandı.
15 Zilhicce 1302/1884'de Nafıa Nazırı·o;ı.du. Murassa Osmani Nişanı
ile taltif edildi. 7 Rebiü'l-evvel 1304/188Q'da vezaret verildi ve Hüdaven- digar Valiliğine tayin: edildi. Aynı yıl 7 Cemaziye'l-ahiresinde üçüncü defa Maliye Nazırı oldu. 10 Rebiü'l-ahır 1305/1880'de Maliye Nazırlığmdan in- fisal eyledi.
Nezaret Müsteşarlığı esnasında Maliye ve Nafıa ile ilgili bazı önemli işlerin tesviyesi için birbirini müteakiıı m~muren Paris ve Londra'ya gitti.
OSMANLI İMPARATORLUGUNDAKİ YABANCI OKULLAR 191
Birer· seneye yakın müddet oralarda ikamet etti. Rusya muharebesi es-
nasında, bir istikraz akdi ve bazı mali tedbirlerin ittihazı ve icrası için Avrupa'ya gönderildi. Londra'da ·amacın gerçekleşmesini başardı. Mazii- liyeti esnasında bazı komisyon başkanlıklarmda bulunmuştur .
. 29 Muharrem 1309/1891'de ·.Maarif Nazırı tayin olundu. Halil Rifat
Paşa'nın Dahiliye Nezaretine tayini üzerine, gelinceye kadar mezkur ne- zaret veka.J.eti de uhdesine tefviz.kılmdı. .Maarif Nazırı iken 1309/1891'de irade-i seniyye ile teşkil olunan Tedki~-i Müellefat Komisyonu Reisliğine,
1314/1896'da Rüsumat İdaresinde ·teşkil olunan Komisyon riyasetine, 1315/1897'de Maarif Nezaretine tevkil olunan Girid Ahali-i İslamiyesi
Muhtacin-i tane, yine o senede Mabeyn'de müteşekkil Mütekaidin ve Ey- tam veEramil-i Askeriye Ma8.şatı Komisyonlarının, 1317/1899'da Maliye Nezareti dairesinde ve padişahm himayesinde teşkil olunan Umur-ı Ma- liye Komisyonu Riyasetine tayin. oluiım.u.Şçlur.
15 Muharrem 1319/1901'de'·ilave mem~yet olarak, Maarif Nezareti vekaleti uhdesinde kalmak üzere, üçüncü defa Maliye Nezaretine tayin edildi. Yaşı dolayısıyla iki memuriyeti idare kendisine müşkil geldiğin
den ve istirahat için bazen evinde kalmak mecburiyeti bulunması· sebe- biyle, 4 Cemaziye'l-ahir 1319/1901'de Maarif ·Nezareti vekaleti asalete tahvil kılındı. Maliye N ezaretinden · afv edildi~
Maarif Nazıri olarak, ölüm t~rihi,.olan 3 Muharrem 1320/1902 tari- hine kadar görev yapmıştır. Mezarı Kızıltoprak'ta yaptırdığı camiin bah-
çesinde gömülüdür.. . ,.
Zühdü Paşa müdekkik, hayır ve haseriatı seve~ bir zattı. Kızıltop
rak'ta, bugün ·kendi adı ile anılan bir .. cami ile }?ir iptidai mektep inşa ettirmiştir.
Üç cilt üzere tertip edilmiş Mecmu'a-i Zühdiye adlı eseri basılıdır.
Türkçe bir lügat yazmaya başlamış ise ·de, yalnız· A harfüı.in bir kısmını . yazabilmiş, tamamlamağa muvaffak olamamiştır. Bazı şiirleri de mevcut- tur. (Biyografisi için: Başbakanlık Arşivi, Mülga Dahiliye N ezareti Sicill-i Umumi Defteri No .. 18, s. 1-2; Mehmet Zeki Pakalın, Maliye Teşkilatı Ta- rihi (1442-1930), Maliye Bakanliğı Tetkik Kurulu Yayını No. 1977-180/
III, Ankara 1978, C. III, s .. 435-446).
I I -RAPORUN MUHTEV ASI, ÖNEMİ, TAID .. .iiX
Rapor iki kısımdan meydana gelmektedir. Birincisi asıl rapor, ikin- cisi Osmanlı ülkesinde mevcut olup tahkik edilebilen yabancı okUllarm . yerlerini gösteren çizelge kısmıdır. Raporun sonunda tarih olmayıp, an- cak daha önceki b~zı .yazışmalarm. tarihinden, yapılan atıflardan, belge-
192 · ATİLLA ÇETİN ...
nin ifadesiıiden, Ahmed Zühdü Paşa'nın nezareti· esnasındaki faaliyetle- rinden, devrin maarif politikasından ·vb., muhtemelen 1311/1893-94 yılın.,.
da veya biraz daha sonra :Yazıldığı tahmin edilir. İkinci kısımdaki baZı
ifadeler de bu kanıyı kuvvetleı:i.dirmektedir. · ·.
Raporun, «Ruhsatlı ve rulıSatsız ne kadar. ecnebi ve gayr-i müsiim
. tebaa okulları mevc:ut olduğu, bunların, ne suretle tesis. olunri:ıağa: baş,.
ladığı, ruhsat mecburiyeti bulunup buhinmadığı, eskiden ruhsat muamele- .sinin nasıl olduğu şimdi nasıl cereyim ettiği,· Maarif nizai:nnariıesine göre
Hükfunetin nezaret ve teftiş hakkının ne derecede olduğu, devlet ve mil- letçe melhliz zararların tahdid edilinesi için ne gibi tedbirlere başvurul
ması gerektiği, tebaa-i gayr-i müslime okullarının mu~rnele ve "imtiyaz,.
larının neden ibaret olduğu· hakkındaki» . irade-i . seniyye üzerine kaleme
alındığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, Osmanlı ül}{es~de mevcut Amerikan ve Protestan okulları hakkında yine irade-i seniyYe üzerine bir rapor sun-
duğu ve bunda tahmirien 413 .yabancı ve 4547 tebaa-i gayr-i müslinie-mek- . tebi mevcut olup, bunların'4049'u ruhsatsız; 498'i ruhsata.tabi .bulunduğu
belirtiliyor.
Osmanlı ülkesinde yabancıların okul ve benzeri kuhımlar. 'tesisi ve
inşası için. alıden bir serahat olmadığı, sadece· müsaade ve inşası . iÇin irade-i seniyye sudur ederse, 1nşa ruhsatını gerekli .kılan emr-i ali tan- zim edildiği belirtiliyor. Divan-ı. hümayfuıca kayıtlı olanlar. irişa olunan- lara münhasır olup, ferman-ı ali lsdarından sonra bunJarın'yapılıp yapıl
madığının meçhul olduğu anlatılıyor. Ayrıca özel olarak bir inşa olun- maksızın, bir ev veya mahallin okul ittihazı da münikÜndfu. BU: bakım
dan bir muamele cereyan. etmemektedir. Bu sebeplerden, yabancı okulla-
rın tam bir listesini tesbit çok zordur deniliyor.
N ezaret ve teftiş hususunda; her azıiılık gurubun milli hisler le hare- . ket ettiği, o bölgeler le yakın menfaat ilişkileri olan · ecnebi devletleriiı
igfalat ve mefsedetleri ve etkileri dile· getiriliyor. Bunun Selanik, ·Manas-
:tır, Kosova, Yanya, Sivas vilayetlerindeki durumu çeşitli müşahhas ör- nekleri ile açıklanıyor.
Yabancıların fesatıarına :ve tahriklerine mıuıi' o4llak için, .,teb~.a.-i gayr-i müslime kasaba ve köylerindeki okullarda yabancı :öğretmerıJ.erih bulundurulmaması, ecnebilerin okul açacakları mahallerde tebaa-i ecne- biye çocuğu olmadığı halde tesisi'ne ruhsı;ı.t .verilmemesi, -verildiği takdir- de gerekli teftişlerin icrası, tebaa-i Osmaniye eviadının bu okullara kati- yen gönderilmemesi, tebaa-i gayr-i :ı:p..üsliriı~ okullarında. Osmanlı· dilinin
öğretiminin mecpur tutulması, teftiş işleriılerinin sikça· yapılması,·.yaban
cı ülkelerde olduğu gibi maarif · hususunda yıllık bütçe harcamalarlD.1Jl.
arttırılması, hatta Sırbiştan; Romanya, Bulgarist.an gibLküçük devletle-
OSMANLI 1MPARATORLU<'lUNI5A.Kl:-YABANCI OKULLAR 193
rin maarif bütçelerine verdilderi önemler r-akamlarla saptanıp bu tür ön-
lemlerin al~ası öne sürülüyor. ·' .
İkinci kısımda, vilayet, li va,· kaza. idari .dağılışma göre .okulların ismi~
açılış tarihi, resmi ruhaatı olup oiı:na:dığı; tabiiyeti; erkek ve kız öğrenci
adedi .ve millahazat bölümleri altında önemli bir çizelge ortaya konuyor.
Sonunda İstanbul'da bulunan ·yabancı· okullarının listesi veriliyor. Ancak
öğrenci adedi saptanm.ıyor. . . ·
Osmanlı Maarifinin özellikle 19. yüzyılda öneD?-li bir konusu olan, ya-
bancı okullar ve gayr-i niüslim okullarıria ·yabancı. unsurlarıi:ı. müdahale- leri konusunda, raporun önemli .v~riler .i4tiva ettiği dik~ati çekmektedir~
Yabancı devletlerin ,gayr-i müslim. tebaa üzerinde en büyük etkileri,· on~
ların milliyetçilik duygularıni harekete .. geçirmek ve 'kültür hususunda
onları aydınlatmak olmuştur .. Okulların v.e· yapancı öğretmenierin bu hu- sustaki faa:Iiyetleri çok. önemlidir. Osmanlı devletinin teftiş ve kontrolu- nun belli aşamadan sonra etkisiz ve yetersiz kaldığı görülmektedir. Gayr:i müslim tebaanın, devletten ayrılmalannı ve ı:p.üstakil olmalarını sağlayari
etkenler içinde, okullardaki .eğitim· ve öğretim politikasının büyük etki- leri olduğu, raporda da anl~ılmaktadır. ·, _ ·
m- _
RAPORUN 'METNi<<Memilik-i mahriı.sa-i şahanede ruhsatlı ve ruhsatsız ne kadar rne-
katih-i ecnebiye ve tebaa-i gayr-i müslime mevcud .bulunmuş ve rneka- tib-i ecnebiye bidayeteiı ne ·suretle te~sis olunınağa .başlamış idüğinin ve
·mine'l-kadim hükU.metden · ruhsat. mecburiyetinde bulunup .bulunm adıkla
rının ve eskiden ruhsat mu'aniele.si ne· yolda olu b şimdi' nasıl cereyan et- mekde ve bunlar hakkında Maarif Nizamnamesi hükmünce ve ahden hü:- kumetin hakk-ı nezaret· ve ·teftişi ne. raddede ve bu teftişat el-yevm ne güne icra edilmekde ve bunlar. üzerinde nezaret ve teftişin daha müsmirr olabilmesi ve kendilerinden devlet ve memleketce husUlü melhuz ola1;1
mazarratın tahdid edilmesi içün ne gibi .. fedabirin itti,b.azına lüzüm gö- rünmekde bulunduğuiıun ve tebaa-i gayr-i müslime mektepJerinin dahi muamele ve imtiyazları neden ibaret idüğ~ tafşilat-ı: Iazime. itasiyle beraber bu babda oJan mütalaa-i kasira-i çakeranemin dahi 'atebe-i felek- mertebe-i Hazret-i hilafet-penahilerine "arzı husustinu amir s8.t;ıiha-pira
yı sudür olub .bi'l-vasıta şer~~-telakki ·olunan· İrade-i hikmet'ade-i:cenab-ı
·padişahileri·üzerine bu babda imkari derecesinde qa k'ılınan.tahk.ikat·ve
. tedkikat hülasasının 'arz . .ve· temhidine mücaser.et olunur:
Memalik-i mahriı.sa-i şaJıanede :ırievcua olan Amerikan ve· Protestan mekteblerinin suret-i küşad ve te'sisleri ve· esba.b-ı istiı:i.adları. hakkında
Güney Doğu A'VTt,pa Araştırmalan F. 13
ı
194 AT!L~ · ÇET!N
buiıdan akdem şeref-müteallık huyurulan .İrade-i isabet'ade-i · Hazret-i veliyyi ni'met-i himinnet-i a'zamileri üzerine. Mabeyn-i hümaylın-ı cenab-ı
mülUkaneleri BaşJ4tabetin~ cevab olarak ön dokl;tz nümero ve fi 19 Mu- harrem sene {1)311 tarihU takdiı;n kılınan tezkere-i çakeranemde.'arz ye
izal,ı kılındığı vechle evvelce. ve bu kere de mümkin olduğıı kadar. olunan tahkikata göre leffen . 'arz .ve takdim kılınan defter mucibince mezkllr Protestan ve Amerikan dahi dahil olduğıı halde tahminen dört yüz on 'Q.ç ecnebi ve dört bin beş yüz kırk yedi tebaa-i gayr-i müslime mekatibi mev- cud ve dört bin kırk dokuz adedi ruhsatsız ve dört yüz doksan sekizi ruh- satname-i resiniye merbfıt olduğıı anlaşılıyor ise de bunların müteferrik ve müte'addid mahallerde bulunmaları cihetiyle vilayatca tahkikatın he- nüz tamamen arkası a:Iına.niadığından ~aded ve mıkdar-ı.hakikileri suret-i kat'iyyede ta'ayyün edemeyüp binaen'aleyh.netice-i hakikiyye ve sahiha tahkikat ve ta'kibat-ı cariyenin ikmalinde başkaca 'arz edilmek üzere şim
diye .kadar istihsal olunan ma'lfımatın hulasasını 'arza müsara'at olundu.
Bunlardan mekatib-i ecnebiyenin bidayeten suret-i te'essüsleriyle alıden
·ne derece salahiyyetdar bulunduklarına ve tafsilat-ı sairesine dair Neza- ret-i çakerice vaktiyle ne kayd düşürülmüş. ve. ne bti cihet düşünülmüş olduğundan esas ve mebde'inden ma'lfımat-ı vazıha ve kat'iyye alınması zımnında Bab-ı ali ile bi'l-muhabere Divan-ı'Hümaylın kaleminden bu kere verilen müzekkerede Memalik-i şahanede ecnebiler tarafından mekteb ve emsali · müessesat te'sisi ve inşası hakkında alıden sarahat ve salahiyet olmayub mücerred müsa'ade-i mahsfı.sadan v_e o gibi.müess~sat inşası içüıi
wku'bulan müsted'ayat ve mültemesat üzerine tedkikat icrasiyle bi'l.:isti- zan İrade-i seniyye şeref-müte'allık huyurulur ise inşaya ruhsatı muta-
zammın emr~i ali· tanzim ve tasdirinden ibaret ·olmasıyla·-Divan-ı hüma-
yfı.nca ma'lfım ve mukayyed ·olan mekatib-i: ecnebiye bi'l-hassa inşa olu.,.
nanlara münhasır ve ferman.:.ı ali ısdarından sonra.bunların:yapılıb yapıl
madığı mechul olduğıı gibi mahsfı.sen inşa olunmaksız!D-HükUmet-i seniy- yenin ruhsatiyle bir hane ve malıall mekteb ittihaz kılınacak olduğu hal- de Divan-ı hümayfuıca bu babda bir g-Une mu'amele. cereyan etmemek de
idüğinden dahil-i memalikde el-yev:m mev.cud mekatib-i ecnebiy.enin ınık
dar-ı sahihi bilinenieyeceği ve rnekatih-i ecnebiyenin Memalik-i şahanede
te'sis ve küşadına ne tarihden itibaren. müsa'ade huyurulduğuna ve bu-
.nuiı ne gibi bir mu'amele ve icab üzerine takarrür eylediğine ·mütedair
vuku'bulan tetebbu'at-ve tedkikat-ı ,kuyfı.di;Vyeye nazaran biiı 'ikiyüz sek:- sen tarihinde. Kadıköy Fransız Mektebinin.inşası hakkında ruhsat emr-i alisi ısdar kılınmış ise de bu kabil inü'essesat inşası içün ha-ferman-ı ali ruhsat i'tası usfı.li tarih-i merkflmdan evvel tamamen mer'i olmadiğı mi-
.sillfı. hassaten bina· edilmeksizin bir hane ve mahallin. mekteb ittihazı ta,.
OSMANLı İMPARATORLUCUNDAK! YABANCI OKULLAR 195
rih-i salifü'z-zikrden mukaddem dahi vaki' olmuş olabileceğine göre bin ikiyüz seksen tarihinin mekatib-i ecnebiye hakkında kat'i bir mebde' add
olunamıyacağı ve Kadıköy Fransız Mektebinin inşası ruhsatını şamil ve rnekatih-i ecnebiye inşaatı içün, ilk kayd olan bin ikiyüz seksen tarihli
ferman-ı ali Fransız sefaretinin iltiması üzerine şeref-sadır olan İrade-i
seniyyeye mübteni ise de iltimas-r· sefaretin tervici ve zaten saiahiyyet-i ahdiyye yağiken müsa'ade-i mahsusa olarak niü'essesat-ı ecnebiyeye ruh- sat verilmesi usUlünün ittihazı devletce ne yçılda bir sebeb ve icabdan ileri geldiğinin. Divan-ı hümayfı.n kalemince ma'lfı.m olamıyacağı ve fer-
man-ı aliler esasen emr-Linşaya ruhsatı mutazammm olduğu .cihetle bun- lara ötedenberfı. dere edilen kuyfı.d-ı asliye inşaatm takarrür eyley~n hadd ve dereceyi tecavüz etmemesine dair olub, muahharen· de ba'zılarmda, et- fal-i müslime kabul olunmamak ve .kavanin-i Devlet-i aliyyeye teba'iyyet edilmek şartları dahi ilave edilmiş ·olduğu beyan kılınmıştır. Takdim olu.,.
nan defterde İzmir'de Sör. dö Şarite ya'rii Fransa'ya mensfı.b inas mek- tebi alafranga bin sekizyüz otuz üç ve İşkodra'da Rusya .'ve keza.lik Ay-
dın'da Fransa ve Avusturya devletlerinin i'anesiyle bin sekizyüz elli iki tarihlerinde açıldığı mukayyed olan. dö~ mekteb henüz .ruhsat-ı resmiy- yeye merbfı.t olmayub, birisi altmış bir ve üçü kırk iki seneden-berfı. açıl.., mış idüğinden Divan-ı pümayfı.rica mebde' gibi görünen bin ikiyüz seksen hicriyesinden bir hayli seneler .muka(tdem ve ·binaen-:~aleyh maarifce meç- hul bir takım ecnebi mektebler açılmış olacağından el'an devam etmekde olan tahkikatın arkası alındığı vakt mıkdar ve derecelerinin sıhhati an-
laşılacağı bedihldir. , . . · .
Divan-ı hümayfı.n kaleminin beyan eylediği. vechle ecanibin .Mema- lik-i Osmaniye'de bila kayd-ü şart mektebler .te'sis ve idar.e edebilmeleri içün kendilerine devletce bir hakk;-ı imtiyaz verilmiş olduğuna dair
mu'ahedat-ı atika ve cedi~ede sarahat-i mutlakaya dest-res olunamadık
dan başka Maarif Nizamıiamesinin yüz yirini dokUzuncu ~addesinin bi- rinci fıkrasında «Mekatib-i husfı.siye gerek tebaa-i Devlet-i aliyye gerek tebaa-i ecnebiyeden olan efrad ve eşhasdan biri canibinden ücretli veya ücretsiz olarak ihd~s ve te'sis olunan mekteblerdir», ikinci• fıkrasında
«Memalik-i şahanede bu nev' mekteblerin te'sisine evvelen muallimlerinin yedinde Maarif N ezaretinden yahfı.d mahalli maarif idaresinden şahadet
name bulunmak, saniyen b:u mekteblerde adab ve politikaya' ıriugayil' ders
okutdiıtlılri:ıairiak<içüri ta'llin olUİlacak derslerin .cedveli ve 'kitablar taş
rada ise vilayet maarif idaresiyle vilayet valisi tarafından ve Dersaadet~
de ise Maarif Nezareti canibinden· rtıllsat-ı resmiyye verilür. Bu üç şart
kamilen mevcud olmadıkca meka.tib-i husfı.siyye küşad ve devamına ruh- sat verilmez ve hilafında hareket vulru'u takdirinde men'i ve sedd: olu-
196 . . : .: : .. : . . . . AT!LLA:~ÇETllj , ... . ·. ··-
nur» kaydiarı ·musarrah ve mestU.r olduğundan gerek suntı.f-i aliye ve eb- niye-i cesimeden olan. ecnebi me~teblerinin müceddeden ve tevsi'an inşa
ve te'sisi ve küşadı gerek isticaren 'bir ha.nede mekteb ilidası İrade-i se- niyye ve emr-i ali istibsa.Iiıre basr .. edilmiş ve bu makfıle _ba'zı büyük mek:
teblerlıı naroma ol-vecble ruhsat istihsal olunmuş idiyse de kısm-ı a'za.mı iıeti«:)e~i müstakbelenin mazarratını idr.ak ·edemeyen taşra ·.hükümet me'- İnurlarının.müsamabat ve 'adem..,i takayyüdatmdan bila~ruhsa~ ıı:çılmıŞ ve ecnebiler makasıd-ı siyasiy~lerinin bu gibi mekatib talebesinin iğva' ve zihinlerinin. ifşadiyle busiıl. bulacağını anladıkHı.rından bi't-tedric tezayüd ederek mekati.!>-i mezkiırenin. alıval-i 'umüqıiyy'esi bugünkü kesret ve ce:- samete ve telkinat ve· tedrisat-ı. vakı~asi me ydanda olan derece-i te'sirata
·
vasıl.olmuş ve bunlar mekteb: açmak. istedikleri zaman Hükfı.m~t-i seniy- .ye'den istihı:ıal-i. ·r.ubsat eylemeleriniı:i. lüzfımu bu bahda bervecbi-ma'rıiz
İrade-i seniyye ve ferman-ı_ ·ali· sudiıru yolunda ittiha.z. olunan kaide ve usul-i kaclime ve m~zkiır Maatif. Nizai;nnamesinde münderic alıkam-ı
mebsuta ile müsqet buluhıni.ışdJ,lr; F~rm:an-ı aliye· müstenid. olmayan ve vaktiyle açılan mekati'Q-i ecnebiye'ye ruhsat ·ıı:ımağa ve maarif me'mur-
·ları taraflanndan teftiş oluilmağa süferanin bu babd~ 'adeıri-i muvafa- katieri niabza kendi· devletlerinin tebaa-i gayr-i inüslime-i şiliane üzerin7
de .teksir-~ nüffıiları · ernelinderi niünba'is · olub; yoksa te'amül-i kadim 'l,!'ecble İrade~i seniyye ve·:e·mr,Laliye müstenid olmş.yan ·ve mezkiır yüz -yirmi dokuzuncu .maddenin·_ ahkan;ı..ına teva.fuk ·etmeyen mekatibin deva~
-mını taleb ve.istida'yre:.ve bu ·babda. ta'a.ru!üd ve ısrara hiçbir ecnebinin hak ve salahiyet-i ahdiyyesi olmadığı Divan-ı hümayfln müiekke.resi me!~
-alindeh dahi .münfehim oljıb ma'mar~ bu kabilden olan mekteblerden ba'-
zılarma vaktiyle Meclis-i Maarifden v.:e.'ta:şra· inaarif idarelerinden i.uhsat:.
name verilegelmekde bu-lunmuş olduğu halde'. 'ale'l..,'umüm-mekatib~i gayr:;-i -niüslime ve ecnebiyen4ı. ruhsat-name-i resiniye .rabtı hakkında şe'ref:
müteallık buyurıılub .28 Ceıiıazi:v.e'I-e.vveLsene (1)309 t~ribli tezkere-i sa:..
.Iniye ile. ~ebliğ. olunari İrade-i. seniyye_-i Hazret-i padiŞahileri hükm..,i ce.- lilince bunlara verilecek'ruhsat-nariıe-i resmi müceddeden tertib ve tan- zim· etdirilerek "istid'a vuku':·buldukca Dersaadet'te· Şehremaneti ve Zap- tiye Nezireti ·ile Nezaret-i .acizi beynin'de cereyan. eden mubaberat ve·_ol- -babda vuku'bulan: tahkikat. üZerine mekati'!J~i gayr-i müslime. ve ecnebiy~
müfettişliği ile .. Meclis-i Maariften ve taraf-ı .çaker~nemden ve vilayatda dahi Maarif .Müdirleri ma'rifetleriyle tahkikat.:ı·Jazim.~ · ba' de'l-icra
: tanzim
ve. hükümet-~ malıalliye taraflarmgan.tas~k-.olU:ndukdan. sonra eshaoına
ita ve teslim olunma~~a ·bulunmuşdur. · ··
Mekatib-i gayr-i. müs~e ve ecnebiye üzerinde hakk-ı nezaret ve tef-
-ti.Şin.şimdiki halqe daha:·J.D.üsztıirr ve .. mi.i:eşsi:ı: .. olab.ilniesi iÇün ittihazı.iktiza
OSMANLI !MPARATÖRLUQUNDAkt .. YABANCI OKULLAR i97
eden tedabir bahsme· gelince; Mekatib-i ~cnebiyeiı.in ·Memalik-i mahriısa-i şahanede tutduğu mevki'. ve .kazandığı te'siriıi tedkikatıyle _.qıen'-i mazar~
ratı es babının tafsilatına 'girişinezdeiı . evvel tebaa~i muhtelife~i. gayr-i müslimeden olan akvam ve tavaifin inekatib-i milliyeleri vasıtasıyla yü;.
rütmekde oldukları mu'amelat ve yekdiğerine rağmen :ve.rekabeten icra eyledikleri zıd ve muhalif teşebbüflatın bakayıkını icırialen olsun mevzii-i bahs etmek ve 'ilel ve esbabını. taharri ile ol-vechle bir muk~yese-i sahlha istihsal eylemek lazım gelir. Gerçi·suret.:.i zahfreye göre tebaadan olan
ah:-
vamı mezkfrre ·nasraniyjet lafz-ı 'umUınisi altında ictima' .. ile Hristiyaiılik
mezheb ve mesleğinde bulunuyor !se de hakikat·halde 'öyie·oımayub nasra- niyyet hükmüne münkad ·bulunan milel-i muhteı.üeniiı her. birisi kendi .. 'un-
sur-ı münferidini.kUvvetlendirmek ve diğer ıunsur-ı gayi-.. i müslime ve siy:.
yema ahali-i islamiyyeye galib ve musallat olıriak ve bu kuvvetin tı~'siriyle
kendilerine meyyal bulunan birer eciıebi ·devletiriin zir-l·cenah-ı.sahabetine
girmek ve mekteblerinden bu ·ahlakda adamlar yetişdirrnek meslek ve ·ar.:.
zusu tavaif-i merkıime beyninde bir. hayli ·ilerleyüh·ecaiıibin tesvUat ve
tE~§vikatına gayet geniş bir meydan açmış ve pek çok mazarratın vuku'una sebeb olmuş ve plmakda bulunn;ıuşdur: Her.ne kadar ma'rnzat-ı atiy·e taf-
silat-ı. zaideyi mucib ise de ba'zı vilayatda vaki' olan in'ekatib-i hristiya- niyyenin alıval-i 'umUmiyy'esinfu h:ulasaten:'arzı.ilca.Ş.t~ı.maslahatdan gö-
rülmüşdür. Şöyle ki, tebaa-i Saltanat-ı seniy'yeden olan .Ruİn Ortodoks ve Rum Protestan ve Bulgar· İslav·ve Katolik.'..ya:'ni sırf Latin ve Ermeni Ka~
tolik ve Ermeni PrQtestan. ve Ermeni Katalikden bir ·şu'be-.olan~ Mariıni
ve Keldani v~ Süryani-i kadim ve· Nasturi' ve: :Ya'kUbi mezahibi başka başka kiliselere tabi' olub bunlardan vaktiyle-Rum Ortodoks ve Bulgar milletleri bir kiliseye merbfıt -idiyseler de muahhareh Eksarhlığa· tefrik olunan Bulgarlar Rumiann her hal. v~. tav.rına muhalefet ·ve mübayenet göstermekde ve buna mukabil Rum'lar dahi ellerinden 'geldiğf.·kadar nef..:
ret v~ 'ada vet irae etmekde ve Bulgarlar :r,nine'l-ka:dim. mekatib-i riıilliy
yelerinde tedris edegelmekde oldukları Rum lisanını terk ile Sırp ·ve İslav lisah ve kava'idi üzere icra-yı tedrisaf içüır yeniden ··ınekteblEir· küş~d ve te'sisi da'iyesiiıe kemal-i eheinmiyetle düşüb her dürlü tevessüiat ·ve te-
şebbüsata başlamakda bulunduklan gibi bun:a miıniam. oli:i.n:· Sırp :igfalat ve teşvikatı bütün bütün Bulga:rla:n· şı.riıartmakla makasıd-ı ·mebhusele-·
rinin kuvvede kalması zininında Rum1ar· d.ahi 'aksini iiti.Zam··etmekdedfr.
Ez-cümle Selanik Vilayetinde bulunan · mekatib-i .gayr..:i. niüsiimenin ah~
valine nümfrne olan nefs-i Selanik'de :vaki' Bulgar Mekteb-i. Keblı:i müdi~
riyetine bundan akdem İslimye Mutasarnf-i esbak(ı) Naçif (?-)'(.._j~~·
r
ve inuahharen Bulgaristan .Zabtiye Nezareti Mu' aviiii Hacı 1vB:nof ta'yin
olunmuş idi.._ Andan sonra · mekteb-i meZkfrr müdiriyetme .. Bulgaristan:
198 : AT:ILLA ÇETİN
Maar.if Nazın sabık'.(ı) Sarahof ve mu'alli.mliğine yine Bulgaristan rneka- tib-i 'umfuniyyesi müfettiş-i sabıkı Taşod nan;ı. k\mesneler gönderilmiş ve mahza Bulgar politikasının. Selanik'de t~rvic ve tevsi'i zımnında kendi
me'mfı.riyet-i sabıkal~ına nisbetle hiç· hükmünde bulunan bu vazifeleı:e
merlrumunun oraya sevk v.e istihdamlan ye merkum · Sarahof'un hüsn-i hal ve etv.arından bahisle Selanik Vilayetj.ne. Eksarhlık tarafından mülte~
zimane tavsiye-name gönderilmesi orada· mekatib vasıtasıyla ne derece
iğfalata kalkışdıklarına delil-i vazıhdır. Merkum Sarahof ile Taşod'un
mektebden def'i .kabil olacağı tasavvur· edilse bile eslafına nisbetle yme
.Bulg~rist~'ın mühim me'murlarından ba'~ları intihab olunuh gönderil-
mek ve bunların telkinat-ı mefsedet-karaneleri yalnız matbu' ve Nezaret-i
ç~keriden musaddak ders kitabiarına münhasır olmayub şifahen dahi
şakirdanın zihn ve fikirleri tesmim edilmek tabii'dir ..
Bulgar Mektebinde cari olan bu alıval-i müteessife Bulgar, Rum, Ulah azyamma dahi sari olub ·bunların eviadı Bulgaristan, ·Yunanistan, Ro- Jnanya hükumetlerinin ilanat-ı hafiyyeleriyle ve vaktiyle açılmış olan me- katibde telkinat-ı muzıua ve şif~hlye tedris. etdirilmekde menafi'-i mah- susa-i .ecanibe imale edilmekde ve bu vıJayetde Sırpça söyleyen kimse ol-
madığı ve Sırp tebaası bulunmadığı halde Sır.bistan HükUmetinin i'ane ve fedakarlığı sevkiyle ahali.:i malıalliye taraf~!lan bir takım sırp mek- teblerinin küşadına· çalışılmakda ise de N ezaret-i çakeriden bunlara mey-
· aa.n
ve ruhsat verilmemekde ve· Sırplar, Bulgarlar, Romanyalılar, Rum- lar, Ulahlar halen ve istikbalen ba'zı gfrne menafi'-i siyasiyye istihsali em- niyesiyle kendi !isan ve mesleklerinin tebaa'-i. Osmaniye beyninde ta'mim ve inti_şarına ve· kavimlerine ~ensfıb. olanı ahalinin kuvve-i 'ilmiye ve ef-kar-ı malıstisa ile tahkimine fevka'l-'aC:Ie sa'y etmekdedir. Hele Selanik
sancağına tabi' Tikveş kazasiyle sair ba'zı mahallerde olan ahali-i isla-
m~ye~ Bulgarcadan .başka bir.lisan bilmemesi ve cevami' -i şerifede du'a ve nasihatin bile Bulgar lisaniyle i cra ecİilmekde olması 'işin ehemmiyetini meydana koyar.
Manastır Vilayetine gelince, buranın mekteblerinde Rum ve Bulgar lisaniyle· te'lif edilmiş kütüb .ve resail kıra'a:t etdirilmiyerek İslav ve Sırp
llsanı üzere tedrisat icrasına .ve bu sfıretle mekteb küşad.ına ruhsat itası hakkında bir hayli kariyeler ahalisi tarafından Nezaret-i çakeriye gön-
de~ilen pek çok istid'aat ve Sırp konsülatosu canibinden 'ale'd-devam edi- len müraca'at üzerine ·keyfiyet nazar-ı dikkat ve ehemmiyete alınarak ol- babda Manastır Vilayetiyle icra olunan muhaberat-ı müte'addide n·etice- sinde. vilayet dahilinde asla Sırp tebaası olmadığı ve ahali-i hristiyaruyjre Rum ıie Bulgar mezhebine tabi' idüği ve . Sırpça· ve İslav ve Boşnakça mütekellim bir fer~ bulunma9J.ğı ve Sırp mekteblerinin küşadı istid'ası
OSMANLI İMPARATO'RLUGUNDAK! YABANCI OKULLAR 199
Manasbr'da hiç lüzumu yoğiken Sırplularm teşkil. eyledikleri konsolos-
ları vasıtasıyla ve malen bir takım fedakarlık ihtiyarıyla vuku' bulan teş
vikatdan münba'is .olub İslav milliyeti iddi'asmda bultınanların isbat-ı
müdde'a edecek salahiyetleri olmadığı gibi Rıimlarla Bulgarlarm patrik- haneleri tefrik olunduğundan Bulgarlara rağmen Sırplularla ittihad ·etmiş
olan Rumlar dahi ahalisi Bulgar olan mahallerde zahiren patrik-haneye teba;iyyet ve batmen .Sırp politikasının neşriiıe gayı;et etmekde bulunub ez-cümle Kırçova kasabası ahalisinden ve Rum papasİarmdan Trayko Sır
histan'dan tahsisat ahziyle adamlar· gezdirib Ohri ve ·Kırçova ve ·diğer
kuralar ahalisinin bir takımını teşvik ve itma' ederek·Sırp mekatibi kü-
şadı ve Sırp kitabiarı tedrisi içün istid'aata: tahrik ve imale etmekde ve Borofça ( · ~ J) _ı: ) kariyesi mektebinde ve Lambo ( r. .. 'J ) kariyesi muh- tarmm ve Podgoriçe karlyesi papasınm hanelerinde SırpÇa tedrisat icra olunmakda idüğinden bu cihetler lede't-ta.ıikik muahharen Ohri metro- polidliğine tahvil-i me'mfıriyet etmiş olan Antin:i.os <0-,~·ı_) Efendinin Sırp lisanmca olan kitabiarın k'emru-i serbesti ·ile tedris etdirilmesi ·hak- kında niu'allim Boğdan'a· me'zU.niyet verdiği· ve Ohri kariyelerinde· teşeb:.
büsat-ı fesadiyede istihd~m ol~aİı Dimitri ve Go~~
<s)_,f)
ve :_Lambo ve Betremitre ( ?) ( ~;... .. _;, ) ve Mata ve Boğdaıi nam kim~.~n:ler kendile~Rum oldukları halde Belgrad Darü'l-ıiıu'alliıni!J.inde. t~il-i fün~ ederek
Manastır Vilayeti hristiyan mektebleri?de ~~aşlarla Sırp mecli'ibu bulu- nan Ohri Rum Metropolidi hüki'imete mür~ca'at etmeksizin kendilerini istihdam eylediği anlaşılmışdır. ,
. Kosova Vilayetinin ahali-i hri~tiyaniyesi)se k~dinien P.atrikhaneye merbi'it olduğu· halde sonraları bir tefrika ve taksim daiyesine düşerek
nihayet ihsan . huyurulan müsa'ade-i ~ seniyye . üzerine Bulgarlar Eksarha .
tebdil-i irtibat eyledikleri gibi bundan sonra dahi Bulgar tanınmış halk ara~mda. bir de Sırp kavİniyyeti iddi'aları. tür~yerek· ve.'çünki·_oralarda Rum milletinden yerli olmayub Bulgar Eksarhlığına ta~~ olunanlar yal;-
nız Bulgar ve Rum metropolidliğine merbut bulunanlar dahi Ortodcıks
nikabı altında Sırp gayretini güderek ·Rum ·metropoİidlerlnin hiİnayet ve nezareti tahtmda isıav Orto.doks nanrlyle d~hil-i vilayetde ve ba-hustıs Sırp kavmi bulunmayan Üsküb sancağı dahilinde vakti;yle epeyce Sırp
mekatibi açılmışdır. ·Gerek Sırp gerek BUlgar kavimleri k~ndi nüfi'iz ve dairelerinin tevsi'i içün günden güne tezyid-i gayret etmekde ye bu yol- daki amal-i siyasiyyeleri hakkında büyük bü:Yüıt fedakarlıklar dahi ihti~
yar eylemektedirler. Yanya Vilayetinde Yunan_istan'm Silkos
<..r.til:- )
cem'iyyet-i fesadiyesi hayli .z~mandan 'Qerft Arnavudları ytlJlanlıla:ştırmak
fikriyle an-asi bir nefer Rum olmayan ·ya'm h~r ne kadar mezheben Or-.
200 · . '. · . . ATİLLA ÇETİN
todoks ise de aslen Arnavtıd bulun_a:n: .. ~ahali.:.i. hristaniyY'e içün mekteble:t açmak ve cem'iyyet-i .m.ezki'ı.re senevi· Berat.:metropolidhanesine bir hayli i' ane-i nakdi ye göndermek ve si'ı.ret-:i · sarlma ve' ahalinin. iğfaline ne.za- retden başka işi olmadığı halde ]fonsolos ta'yin etmek ve efkarlarma ha""
dim mu'allimler. eelbine Rumca tedtis ve ·ta:'limini ta'mim ile Ortodoks mezhebindeki Arnavud çocuklarına. llsan-ı maderzadlarmı uiı.utdurup Rumlaşdırmak emelin.e düşüyorlar.·Bu inhimak~ karşı Yanya'da bir Ul~h mekteb~ açılmak istenilmiş•ve Ulahların bi.ı teşebbüsü nazar.-ı hüki'ı.metde
bir dereceye kadar hoş görünmüş ve Yanya'.da. S_ırplula;r olmadığı içün·bu
teşebbüsatm derecesi takdir .. olunam·amış ise de.-Ulahlar tarafından Bük.:.
reş'de·'bir. ziraat mektebi küşadı ve Arnavud çocuklarının ol-tarafa aziıneti
içün harc-i rahl.ar i'tası ve fedakarliklar jhtiyarı gibi şeyl~rden· başka et- fal-i tebaa-:i gayr-i müslime ilkaat-ı faside ile tesmin:ı olundııJrları ve. bi'l,.
ahire _.etfal-i islamiyyenin dalı~ b_u mekteblere. 4evam~~ isti'dad verm~~
~~~inde )?uh~.,;ıdukları misillü ~ara~-ı ~üzmin-i 4ahi~i hükmünü alan .ve
Bektaşilik ltisvesine bürünen bir takım mülaltidep.in ahali-i cahiliyeyi ta- dk-i dalalete ·sevk ile hlssiya:t-ı . 'allyye-i islainiy~d,en tecrid · derecesinde
~lan ilkaat-ı batılaiarı dahi hristiy~n tebaadan ecneQilere mütemayil_olan~
ları~· m~zarratı·kadar i'tikad-ı faside-f bektaşiye dÜşünül.ecek raddeye. ve İ~kodra cil~e~iD.~e C?erad-1 hıtint~Şir gibi y~yılan Ci~vit vesair K~tolik ~a~
paslarının ve A vustUryanm ve Cezair-i Bahr-i, Sefidde Rumların ·Yunanın
inu'avenetlerl.yle vuku'bUımakda olan te§ebbüsat-; mefsedet-karaneierinin:
İriazarratı nihayet dereceye· vasıl olıiıu§dUt. .
Sivas Vilayetinde el-yevm beşyüzden ui:ütec'avi..Z müslini ve gayr-i müslim-'züki'ı.r ve inas· leyli 've riihaii·' mekteb ve bunlarda . yirmi binden ziyade ·talebe ·ve talibat mevcud oiub vllayetin merkez ve sancak ve her mahallinde Ermenileriİı mektebleri diğer mekteblere nisbetle tedrisat ve intizamca hepsinden mükemmel olarak idarelerf millet cem'iyetine veya~
hud erbab:ı iktidar ve· yesardaiı müteşekkil '.birer İıey'~te mevdi'ı.'dur. Bu mekteblerde ese~~i teşvik ~İniak· üzere üctetsl.z ted.İ'isat i cra olunur." Vi- layetde latin olmadıği b.'alde · aıtı· '-adea··mükemmer Latin Cizvit Mektebf ve bunların bln kadar tıilebesi vardıi: ki,' bunlar Ermeni Katalik etfalid.fr:
Amerikalılar tarafından Protestanligili iiıtişarı içüp. Merzifon kazası mer-
kez
'ittihaz edilerek Protesta:ıiıığın ·terVic ve· ta'mimi fikr~i siyasisiyle ted~rlsat ·
İngiliz ve Ermeni lisaıilari üzerine iGra kılınır. Diğer .. mahallerde olduğu gibi Sivas'da dahi riıilel-i. gayr-1 müsÜmeniı(mekatibinde··i~tihda~oluİıan mu'alli.niler. 'ala'l~ekser milei.:i ecriebi}iye tarafından sevk ediın:'ı.iŞ ıhüt-efennin ve diploiriat ve o derecede inakasıd-ı siy~siyeyi' icri içüıl muk~
tedir erbab-ı ma'lümatdan idüğinaen · Devlet-i· ~aliyyenin· tebaa-i .gayr-i müslimesi üzerinde her :si'ı.retle ·-icra;.yı: te' sirata vasıta olmakda ve tahas.;
OSMANLI İMPARATOIU-U~UIIWAKt YABANCI OKULLAR 201
süsa.t-ı .diyanet ve milliyet sevkiyle. btmlar tarafından VJ,Jku'bulan tt;ılki
nat-ı muzırre etfal-i tebaanın zihinlerini teşvis v.e ifsad etmekde ve ·ta- lebeler ikmal-i tahsil "ile mektebden çıktıkdan sonra kazandıkla,rı o ihtisa- sat-ı diniyye ve 'ilmiyye ile. efkar-i ecnebiyeyi tervice hadim olduklarını bildikleri cihetle Protestanlar ve Cizvitler ve emsali ecnebiler bu amal-i siyasiyenin husuli içün maddi ve ma'nevi her dürlü fedakarlık ilırazında
dakika fevt ·etmedikleri .v.e işte bu gibi tedabir ile o mekteblerden pek çok talebe çı~armakda oldukları misillu. Sivas gibi diğer vilayat-ı şahaneye
nisbetle ilkaa~-i ecnebiyeden maslin olması lazım gelen bir kıt'ayı cevelan-
gah-ı mefasid ittihaz ile Rum ve Ermeni Katolik gibi akvam-ı gayr-i m~
limeyi :ıtendilerine celb .eylemektedirler. Bu haller yaktiyle mahalleri (ma-
halli) hüktı.met me'mfrrlarıhın gösterdikleri gaflet ve 'adem-i dikkatleri neticesi olduğu ş_übhesizdir. Bir taraftan da dalıil-i vilayetde Kızılba§lık
ilerliyerek rivayete g~re bunlar .ikiyüz yetmiş bin nüffısa baliğ olarak
neşr-i dalalet ediyorl.ar. Ve Bağdad ve Musul ve Basra'da dahi f!fka-i dalle-i şi'iyye bir tarafdaiı. tevsi'-i daire-i fesa.d etmekde bulunuyorlar.
Bunlara da neşr-i ma:arifden başka mukabele edecek bir .çare tahattur
olunam.ıyor. Mabeyn-i hümaytı.n cenab-ı mülılkaneleri Başkitabetine irsal
v~ takdim olunan 17 Cemaziye'l-ev.vel sene (1)311 ta.ı:ihli tezkere-i· çake- ranemde beyan olunduğu· vechle Amerikalı ?rotestan doktor Meytın'ın
( <.Ji-.. ) Suriye ahalisinden ve.Nfısayri taifesinden bir takım kızları itma'
ve igfal ve Mersin'deki · kendi mektebine idhar ile _orada mukaddemat-ı tahsili ira'e ettikden sonra Amerika'ya aŞ~rma~ından maksadı Amerika'- da olan mekatib-i 'aliyy~de Pr.otestan rnezheb ve meşrebinin meşhudat .ve fi'iliyatını tamamiyJe iıillı.al ettirib yine a.ılları.·Adana ve öl-havaliye i'ade ile tebaadan hemcins ve milletleri olan ·diğer kızlara telkinat-ı JI?.~ırra
ilka ve tedrisi ve mesleklerine muva.fık mu' allimler teksir ve tezyidi ·fikr-i
muzırrına IIi.iinhasir :ve yine Protestan Cizvitlerinden bir takım rahtb ve rahibeler tarafın~an Adana'da istimlaken arsa iştirası ve müceddeden mektebler· inşası yolundaki teşebbüsat-ı fi'iliyeleri kezalik bu esas-i·siya- siye müsteniddir: S~ye kıt'a-i cesimesiyle Haleb Vilayetinde bulunan cema'at-i mütenevvi'a-i gayr-i müs!ime bir müddetdenbertı. efkarlarını Avrupa'nın meslek .ve mişvarına tamamiyle tatbik ve her hususda hare- ketlerini anların 'ada.t ve me'lfıfatına :tevfik ile mekteblerini dahi· ecne.:
bilerden aldıkları ta'lim ve .terbiye· tarzında .l::iulundurub çocuklarını ona göre tedris etdirmektedir. Kıt'a-i mezkılrede bulunan Dürzilerin ekserisi
İngiliz ve Martı.nllerin Çoğu Fransız politikasına tabi' ·ve Katolik vesaire dahi kendi mena.fi'-i' zatiyyeleri hangi tarafta ise o cihetin efkarına mail olduklarmdan ve ecnebilerin amal-i siyasiyelerinin tervici mekteblerin·
mu'amelat ve tedris'atınd~ hasıl olacağını bildiklerinden kıt'a-i. mezkılre-·
202 . : ATİLLA. ÇETİN .
de İngiltere ve Fransa'nın· nüffızu her d_e.vletden ~yade ve te'sirat .ve tes-
viiatı fevka'l-adedir. Bununla beraber bunları istirkaben Amerika :ve Al- manya ve Rusya devletleri her ne kadar eelb-i kulub-ı tebaaya kıyam et-
mişler ise de İngiliz ve Fransızlara nisbetle arzulan mertebede ~ail-i amal
olamadıklarından Almanya devleti Suriye'de bir ser-rişte-i müdahale tut- mak ernelinden feragat edemiyerek Almanya ağniyasından bir çok te-
baasını Yafa ve Kudüs· cihetlerine gönderib gali bahalarla istimlak-i em- laka kıyam etmiş ve bu cihetle amalini mekteb vesaire ihdasiyle İngiliz
ve Fransa politikasına galib olmak ve hiç olmaz ise ona yetişrnek içün gayret etmekde ve Rusya dahi Havran'da. ve-Şamiye'ye müteveccih çöl
etrafında Rumların ba'zı kilise~ ve ma'bedlerinin. ta'miratı vesilesiyle ter- vic-i makasıddan geru durmamakda ve Amerikalılar Protestan Cizvitleri
vasıtasıyla bir çok nukud sarfiyle mektebler açarak o yolda ahali naza-
rında kendülerine bir mevki' -i mühim istihzar eylemektedir.. vuayat:ı
sairede bulunan mekatib-i gayr-i müslime ve ecnebiyenin mu'amelatından
dahi bahs etmek bir çok tafsilat ve bu· da tasdi'atı m üsteizim olacağından
ve cümlesinin derecat ve alıvali bunlara makis idüğinden anlardan sarf-ı
nazar olundu. Tebaa-i gayr-i müslime ve ecnebi mektebleri mazarratının
tahdidiyle oradan yetişen etfal-i tebaa-i gayr-i müslimenin marzi.,i aliye
muvatık bir meslek ve terbiyede bulunması esbabının istihza!f neden' iba- ret bulunduğunun istisfanna· dair geçende· Bab-ı 'ali'de.n yarid olaıi iki
kıt'a tezkere-i samiye üzerine ol-babda: te'atisi lazım gelen ted8,bir-i kat'iye ve esbah-ı münciye hakkında mütala'at-ı kasıra ve mufassala-i çakeranemi havi cevaben yazılan tezkere-i ~übeydanem ile melfiıfatının
birer siıretleri leffen -'arz ve takdim kılınmış ve siıret-i tezkerede es'ile-i 'aliyyeye müte'allık bulunanların kısmen ber-vech-i "hulasa 'arz ve beya-
nına cesaref olunmuşdur. · ·
Mefasid-i ecanibe bi-kadri'l-imkan mani' olpıak içün tebaa-i gayr-i müslime.nin kura ve kasabatda bulunan derecat-ı ibtidaiye mekteblerinde ecnebi ve husiısiyle Yuiıan, Sırp, Romanya tebaasmdan mu'allimler bu-
lundurulmaması ve ecnebileriı;ı küşad etmek isteyecekleri mekteblerin
açacakları mahallerde tebaa-i ecnebiye etfali olmadığı halde te'sisine ruh- sat verilmemesini ve tebaaları olupta usul ve
nizam
dairesinde mu'amele-i lazimesi ifa ve mekatib-i gayr-i müslime misillu canib-i HükUmet-i seniy- yeden teftişat-ı mukteziye icra olunmak şartiyle küşadı takarrür eylediğitakdirde bunlara tebaa-i 'Osmaniye eviadının kat'iyyen miii'acaat ve de- vam ettirilmemesi hususlarında icabı ve münasibi vechle bir kaide-i sali- me ittihaziyle beraber şimdiye kadar Memalik-:i şa.hanede açılmış olan· mekatib-i ecnebiyenin de.f'aten tebaa-i 'Osmaniye evladından tahliye edil- mesi bir mes'ele rengini. alacağından caiz değilse de haliyle ile'l-ebed
OSMANLı !MPARATORLU(!UNDA.K! YABANCI OKULLAR 203
terki dahi c&.lib:i enva:·-:ı-.mazarrat olduğundan evvelce dahil olmuş ol~
lar haklarında ileride· bir .tedbir-i mü'essir ittihaz olununcaya kadar şim
dilik-anlara dokunulmamakla beraber ba'dema tebaa-i 'Osmaniye etfa.J.i- nin mekatib-i meikf:ı.reye . yeniden devam etdirilmemesi vesailine süret-i hakimane ve müdebbiranede tevessü oli.ınm.ak·içün:vilayata ta'limat-ı ha- fiyye ve vesaya-yı mukteziye icra· etdirildiği ve vilayat-ı şahanede taba-
kat-ı muhtelifede mücedded(m küşad ve tevsi'i iktiza eden ve · ta:fsila.tı Bab-ı aliye izhar olunan rnekatih-i 'idadiye ve ·zükUr ve inas rüşdiyeler
ile meccani ve leyli darü't-ta'limlere: tebaa-i gayr-i müslime etfalinin su- ret-i kabUlü hakkında gösterilen usUl ve ka'ide mer'i tutulduğu ve Ma'arif Nizamnamesinin birinci faslını ta'kib eyleyen ve kura ibtidai mektebleri- nin sfı.ret-i idareleriyle etfal-i müdavemeye dair olan mevadd-ı münderi- cesi alıkarnının tatbikatınca mülkiye ve ma'arif me'mfı.rları taraflarından
takayyüdat ve ta'kibat-ı mütemadiye icrasiyle kasaba ve kariyelerde et- fal-i müslime ve· gayr-i müslime tahsile mutlaka mecbfı.r edildiği ve buna
karşı ika'-ı mevani eden evliya-yı etfal vesaire mücazat gördüğü ve tebaa-i gayr-i müslimeye mahsfı.s olarak kasaba.tda bulunan mekatib-i milliye ve - husfı.siyeqe llsan-ı · 'Osmaninin dahi tedrisi .. mecbüri olduğu ve açılacak
darü't-taJlimlerde tebaa .. i gayr-i müsliine etfalinin Türkçe olunacak ted- risatdan başka kendi lisanları ·ve 'ulfı.m-ı diniyeleri de mekatib-i 'aliyye ve i'dadiyede yetişmekde olan ezkiyadan muktedir ve fünfı.n-ı mütedavile ve dakayık-ı ahvale vakıf ve lede'l-icab mahallerince emniyet ve i'timadı
haiz tebaa-i gayr-i müslimeden ba'zı mu'allimler vasıtasıyla tedris olun-
duğu ve bunlarda bulunacak tebaa-i müslime ve gayr-i müslime eviadının devamları taht-ı m~cbfı.riyete alındığı takdirde tebaa-i. gayr-i müslimenin ecuebi mektebl~rine izhar etmekde oldukları rağbet ve temayülleri refte refte
zail
olarak mekatib-i resmiyeye in'ita.f edeceğine ve mekatib-i mez- kUrede ise talebe-i müslime ve gayr-i m.üslime aynı usul ve idare tahtında iktis~b-ı fünfın ve terbiye edecekleri cihetle fikr-i sadakat ve hami- yetde dahi ictima' ve ittihad eyliye·ceklerine binaen tebaa-i gayr-i müs,..
lime etfalinin hissiyat-ı·fikriye ve· vicdaniyeler el'an cari olan ilkaat ve
te'sirat-ı hariciyeden. şimdilik bir derecede ve ileride tedricen arzu olun-
duğu mertebede mahfuz ve masfı.n. kalacağından mümkinse Girid, Filibe ve Cebel-i Lübnan gibi mahallerde dahi. leyli darü't-ta'limlerin küşadı ve
ilkaat-ı ecnebiyenin te'siratına en ziyade ma'rfız ve müsta'id olan İzmir,
Selanik, Suriye, Beyru~. Haleb ve emsali vilayat-ı miihimmede yalnız bir maarif müdiri bulunub bunlara mevdfı.' olan vezaif-i miihimme ve nazike ise gayet ağır ve mütenevvi' olduğundan ecanibin Memalik-i şahaneye
nakl ve idhal etmekde oldukları kütüb-i ıriuzırrayı tedkik ile mekatib-i
mevcfı.denin matlub-ı aliye muva.fık • derecede idame-i .intizam ve terak- 1
204 A.T!LLA.. ÇETİN
kiyatına mu'avenet etmek ve mu'amelat-ı tefti~iyeyi .icra eylemek üzere maarif müdirierine muavin olarak !isan aşina ve muktedir v:e müslim sey- yar maarif müfettişleri istihdamı' lüzfım-ı· kat'i tahtında bulunmuşdur.
Teşebbüsat-ı ·ma'riı.zanın ku-vVeden fiile ihracı :ve bi't:tecrül:ie seyyar.
müfettişierin hidmetinden fevaid~i matlube istihsali zamanma kadar taş~
raca mekatib-i hristiyaruyenin teftiş muamelatmdan azade kalması caiz
olamıyacağından Ermeıiilerin .mekatibce olap. mefsedetlerinin men'ile bu babda bazı tedabir-i inzibatiyenin İstikmali hakkında Bab.-ı ali'den alınan
tezkere-i samiyeye ta.raf,.ı ~akeranemden yazılan cevabın bir fikrasmda Viiayata seyyar müfettişler ta'yini tedabir-i mani'adan ma'dud ise de dere olunan.esbab-ı zaroiye ve mütenevvi'adan naşi bunlar mevcud rnekatih-i gayr-i müslimenin 'ale'd-devam. teftişatını ihataya gayr-i kafi olacakla.:.
rmdan maarif müdir ve müfettişleriyle beraber me'murin-i · mülkiyenin dahi nahiye .müdirlerine :varıncaya kadar bizzat ve bi'l-vasıta bulunduk-
ların mahallerde olan bi'l-umftm mekatibin daimi teftişi ·ile .mükellef ve bundan dolayı zuhiır. edecek fenalıklardan maarif memurlarıyıa·müştere
ken me'sul tutulması hususunun vülata kat'iyen bildirilmesi lüzllmu gös-
terilmişdir. Evvelce dahi arz olunduğu vechle mekatib-i . ecnebiyeye ruh-
satname~i resmi verilmesi ·hakkında Bab-ı ali.ile sefaretler beyDinde ce- reyan etmekde olan muhaberat ve. müzakeratm netice-i .kat'iyesi alınma
dıkça mekteblerine müfettişler iz'8.mı ve alıval-i dahiliyelerinden ve ted- risat vesair muamelatlarından ma'lftmat istihsali gayr-i kabil old~ğı:ı bi't.;
tecrübe anlaşıldığından şimdilik bunlar hakkı;ıda teftiş muamelesi cari
değildir. ·
Düvel-i ecnebiyenin muvazene-i timurniye-i maliyelerinde muharrer
olduğu üzere terakkiyat~ı fünftn ve maarif için ihtiyar· eyledikleri ·feda-
karlıklar nazar-ı im'an ve hayreti celb edecek bir raddede buluiıub bu cümleden İngiltere devleti cem'iyyat-ı ilmiye· taraflarmdan sarf ve
i'ta
olunmakda olan mebaliğ-i külliyeden başka senevi yedi-milyon yedi_ yüz ve Fransa hükUmeti sekiz milyon do~ yüZ bin Osmaıilı lirasi kadar büdçelerinde münderic olan vesair· düvel-i ID:U'a.Zzama tarafından dahi
an-
val-i. maliyeleri nisbetinde masrUf bulunan maarif tahsisat-ı seneviyeleri
derpiş-i mütalaa edilmekden s;:ırf-ı nazarla hükUmat-i sagirenin bu. uğur
da ihtiyar eyledikleri masarifat-ı resmiye muvazene-i maliyelerine ..nis~
beten Romanya ve Bulgaristan'ın yi.!z<le ·on bir· ve .Yunan ye Sırbistan'm:
yüzde alt~ buçuk ve altı derecesjnde yani Romanya ı;ıekiz ·yüz ·altmıŞ:. ve Bulgaristan dört yüz otuz ve Yunan üç yüz yirmi ·ve Sırhistan yüz yetmiş
bin lira raddelerinde senevi m.aarif tahsisatı .vermekde bulundukları -ve:
bundan başka her türlü vesaite müracaatla 1'ane-i külliye celb. ve cem' ve
ba'zı ağniya mekatibe pek ·çok mebaliğ terk ve teberru' etmekde ulduklarr
OSMANLI !MPARATORLUGUNDAKl'YABANCI OKULLAR 205
·misillu tebaa-i ·gayr:-i müslimeden. ~um ve Ermeni ve. emsali esha.b-ı ye- sar ve serveti dahi kendi mekatib-i milliyelerine sarf olunmak üzere zan
·ve tasarrufun··haricinde i'anat ve tebeıril'at-ı azime ve cesimede bulun-
dukları daima alıval-i ma'lüme ve mesmu'adandır Siyyema Atina ve Bük-
reş sefareti seniyyesinden ve Belgrad ~aslahat-güzarlığmdan ve. Bulga- ristan komiserliği makamından takdim olunuh Bab-ı ali'den Nezaret-i ça.:
keriye gönderilen tahrirat suretlerinden müstefad olan tahsisat-ı gayr-i resmiye dahi calib-i nazar-ı dikkat .derecede olduğu halde Maarif Neza- reti IJlahsus olarak Hazine-i celile-i maliyeden ita olunn:iakda olan .elli bin lira tahsisat-ı seneviye varidat-ı umumiye-i devletin yekünuna nazaran yüz gı.ıru.şdan on para ve hisse-i m!larifle ·beraber yüzde bir ·buçuk guruş
raddesinde olduğundan. bu mıkdar ·akçe ile ancak idare-i hazırahasıl ve fevka'l-'ade tasarruf icrasiyle beş alt.ı idadi mektebi daha teşkili kabil olabilib bundan. başka bir şey yapılabil,mek imkanın haricinde kalmışdır.
~ Ber-vech-i ma'rfız.Bab-ı ali'ye cevB:,ben yazılan tezkere~i çakeranem- de der-meyan olunan ve suret-i mukaddemede münderic olan icraat ve
teşebbüsat için iktiza eden mebaliğin müceddeden tahsisi arz olunan es- babdan naşi ehemmiyet-i masıahat nokta-i nazarınca diriğ olunmamak
lazım gelir. Çünkü her devlet kuvve-i ma'neviyesini fünfrn ve maarifin in-
tişar ve ta'mimi zımnında te'yid ve bu suretle kuvve-i maddiyesini tak- viye ve te'kid eylemiş ve eylemekde bulunmuş olmasma nazaran bu bab- da her ne mıkdar ihtiyar-ı fedakari edilse o nisbetde ve belki daha ziyade istifade edileceği emsaliyle istidlal olunabilir. Tebaa-i gayr-i müslime mekteblerinin nail oldukları imtiyaz bahsine gelince, mine'I-kadim fera- min-i aliye ile Patrikhaneler nizamnameleri mucibince kendilerine ihsan huyurulan müsaadat-ı mezhebiye ve ilmiye ve Maarif Nizamnamesinin bunlara aid aksam ve derecatında muharrer şurüt-ı kuyUdiyeden olmayub ancak Rum Patrikhanesinin imtiyazat-ı kadimesini tevsi'an ve mücedde- den ihsan huyurulan ve 23 cemaziye'l-ahır sene (1) 308 tarihli tezkere-i samiye ile Nezaret-i çakeriye tebliğ olunan mukarrera.t-ı ahirenin Rum mekatib-i milliyesine aid olan fıkralarında «Mekatibin ders programları
patrikhane ve metropolidhanelerce tanzim veya tasdik ve muallim ve muallimeleri diplama ve şahadetnameleri yine anlar tarafından tasdik
olunacağı gibi hükumetçe de ma'lfun olması lazım geleceğinden maarif
müfettiş veya müdirieri tarafından mekatibin tedrisatı teftiş ile muzır
ders ve ol-vechle şahadetnamesi olmayan muallim ve muallimeler görül-
düğü halde Dersa'adet'de ise Maarif Nezareti taşrada ise hükümat-ı ma- halliye canibierinden patrikhane ve metropolidhanelerle bi'l-muhabere o makille derslerine okuddurulmaması ve o gibi şahadetnamesiz muallim ve muallimelerin yine anlar vasıtasıyla tebdil etdirilmesi» muharrer bu-
