> < Bilim ve Teknik Şubat 2014
B
ir insana yaklaştıklarında yollarını de-ğiştirip örneğin bacakların alt bölümü gibi özel bir bölgeye doğru uçup o bölgeyi sokan sivrisinekler, bu bölgeleri neye göre seçiyor? Deride neyi tespit edebiliyor? De-ride algıladıkları koku nedir? DeDe-rideki ko-ku sensörlerini baskılamak ve derinin siv-risinekler için çekiciliğini azaltmak müm-kün mü? Riverside Kaliforniya Üniversite-si’ndeki bilim insanlarının yaptığı araştır-ma bu sorulara yanıt veriyor. Cell dergisin-de yayımlanan çalışmaya göre sivrisinek-ler iki alt çenesivrisinek-lerindeki duyargalar sayesin-de kişilerin çevresinsayesin-deki karbondioksit ko-kusunu ve deri koko-kusunu algılıyor. Proje-nin yürütücüsü, Entomoloji Bölümü’nden Doç. Anandasankar Ray sivrisineklerde bulunan ve karbondioksit kokusunu algı-layan sinir hücrelerinin (cpA) çeşitli cilt kokularına karşı da aşırı duyarlı olduğunu, hatta karbondioksit ile karşılaştırıldığın-da bu kokuların bazılarına karşılaştırıldığın-daha karşılaştırıldığın-da duyar-lı olduklarını tespit ettiklerinde hayli şaşır-dıklarını ifade ediyor. Ray yıllardır sürdür-dükleri araştırmalarında öncelikle sivrisi-neklerin karmaşık antenlerine odaklan-dıklarını, basit alt çene duyargalarını ih-mal ettiklerini belirtiyor.Şimdiye kadar sivrisineklerdeki hangi koku sinir hücrelerinin deri kokusunu al-gıladığı gizemini koruyordu. Karbondiok-site duyarlı koku sinir hücrelerinin aynı za-manda insan derisinin kokusunu da algı-layabildiğini gösteren yeni bulgular, sadece sivrisineklerin konakçı seçimininin teme-lini anlamak açısından değil aynı zamanda
karbondioksit ve deri kokusunu algılayan iki duyarganın tanımlanması açısından da önem taşıyor. Çünkü bu bulgular sayesin-de konak arama davranışlarına müdahale etmek ve hastalıkların bulaşmasını kontrol etmek mümkün olabilecek.
Araştırmacılar cpA’nın insan kokusuyla etkin hale geçip geçmediğini sınamak için kimyasal temelli yeni bir strateji geliştirdi ve bunu dang hummasını yayan
Aedesa-egypti türüne ait sivrisineğin cpA
etkinli-ğini yok etmek için kullandı. Ardından in-san ayak kokusuna karşı sivrisineğin dav-ranışını gözlemlendi ve sivrisineğin koku-ya karşı ilgisinin azaldığı tespit edildi.
Araştırmacılar, bir sonraki aşamada ge-liştirdikleri bir kimyasal hesaplama yön-temini kullanarak yaklaşık yarım milyon bileşiği taradı. Koku, güvenlik, maliyet ve doğal olup olmama özelliklerine göre, 138 bileşikten oluşan bir liste oluşturdular. Tat-landırıcı, koku verici ve kozmetik ajan ola-rak kullanımları onaylanmış bazı bileşen-lerin cpA sinir hücrebileşen-lerini ya baskıladığı ya da etkinleştirdiği görüldü. Hatta çikola-ta, nane ve ahudu gibi hoş kokuların siv-risineklerle mücadelede kullanılmasının pratik bir yol olabileceği de tespit edildi.
Doğru yolda ilerlediklerinden emin olan araştırmacılar daha sonra iki bileşik üzerine yoğunlaştı. Bu bileşiklerden be-sinlerde lezzet katkı maddesi olarak kul-lanımı onaylanmış etilpirüvatın cpA bas-kılayıcı, tat ve koku ajanı olarak kullanımı onaylanmış siklopentanon isimli bileşiğin ise cpA etkinleştirici olduğunu gördüler.
Deneylerinde etilpürivat kullandıkların-da, cpA sinir hücresinin baskılandığını ve sivrisineğin örneğin insan koluna karşı il-gisinin belirli ölçüde azaldığını, siklopen-tanonun ise aynı karbondioksit gibi cpA sinir hücresini etkin hale getirdiğini göz-lemlediler.
Ray bazı bileşiklerin sivrisinekle bula-şan hastalıkların kontrolünde önemli bir rol oynayabileceğini, basit, doğal, ekono-mik ve hoş kokuları kullanarak sivrisinek-lerin insanlara ulaşmasını önleme yolları geliştirilebileceğini, karbondioksit ve de-ri kokusunu algılayan bu sinir hücresini baskılayan kokuların sivrisineklerden ko-runmak için kullanılabileceğini belirtiyor. Ayrıca bu bileşiklerden -bir kişinin derisi-ne uygulanıp o kişinin sadece belli bir sü-re korunmasını sağlayan ürünler yerine- geniş alanlarda kullanılabilecek ürünlerin geliştirilmesi için de faydalanılabileceğini sözlerine ekliyor.
Karbondioksit son zamanlarda sivrisi-nek tuzaklarında başlıca cezbedici ya da diğer bir deyişle yem olarak kullanılıyor. Ancak karbondioksit üretmek ve elde et-mek için yakıt yakmak, kuru buzu buhar-laştırmak, sıkıştırılmış gazı serbest bırak-mak ya da şekerlerin fermentasyonunu sağlamak gerekiyor. Ancak bunlar özellik-le gelişmekte olan ülkeözellik-ler için pahalı, kül-fetli ve pratik olmayan yöntemler. Bu ça-lışmada tanımlanan siklopentanon gibi bi-leşikler ise sivrisinek tuzaklarının izlenme-sinde ve kontrolünde güvenilir, ekonomik ve uygun bir seçenek olarak sunuluyor.
TÜBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi
Dr. Özlem Ak İkinci
Sivrisinekler Kontrol Altında
Fil hastalığı olarak da bilinen filaryaz, sıtma, dang humması gibi hastalıkları ve Batı Nil virüsünü insanlara bulaştıran dişi sivrisineklerin, insanların soluk verme sırasında dışarı attığı karbondioksiti koklayabilme yeteneği var. 59 59
