T.C.
KIRIKKALE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI
TAŞRADA BİR DEĞİŞİM ÖRNEĞİ: CUMHURİYETİN İLK YILLARINDA ÇANKIRI (1923–1939)
YÜKSEK LİSANS TEZİ
HAZIRLAYAN Nurçin AKKAYA
TEZ DANIŞMANI Doç. Dr. Hüseyin ÇINAR
KIRIKKALE-2008
T.C.
KIRIKKALE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI
TAŞRADA BİR DEĞİŞİM ÖRNEĞİ: CUMHURİYETİN İLK YILLARINDA ÇANKIRI (1923–1939)
YÜKSEK LİSANS TEZİ
HAZIRLAYAN Nurçin AKKAYA
TEZ DANIŞMANI Doç. Dr. Hüseyin ÇINAR
KIRIKKALE-2008
İÇİNDEKİLER
İÇİNDEKİLER………..……….I
ÖZET……….………...……V ABSTARCT……….………...VI KİŞİSEL KABUL/AÇIKLAMA……….……….…….VII ÖNSÖZ……….………VIII TABLOLAR VE GRAFİK
LİSTESİ………..…………..X KISALTMALAR………..………….XII
GİRİŞ……….………1
ÇANKIRI’NIN COĞRAFİ KONUMU VE TARİHİNE GENEL BİR BAKIŞ ……...3
a. Coğrafi Konumu ve Bitki Örtüsü ...………….…...………...………...3
b. Çankõrõ Adõ ...………...……….………....4
c. Tarihi Gelişim ...………..…..……....5
d. Milli Mücadele Döneminde Çankõrõ………..………....9
BİRİNCİ BÖLÜM ÇANKIRI’NIN İDARİ YAPISI (1923- 1939) ...…………...………….14
1. Çankõrõ’nõn Vilayet Olmasõ ve İdarî Görevliler………...…….………14
2. Çankõrõ’ya Bağlõ İlçeler ve Köyleri (1923-1939) ..………...…………...…...… 20
3. Çankõrõ Valileri, Belediye Başkanlarõ ve TBMM Üyeleri (1920–1939) ...22
İKİNCİ BÖLÜM ÇANKIRI’NIN EKONOMİK YAPISI (1923-1939) ...…26
1. Atatürk Dönemi Ekonomi Anlayõşõ ve Devletçilik İlkesi ……….…...…..…26
a) Kalkõnma Modeli Arayõşlarõ ...………....26
b) Cumhuriyet’in İlk Yõllarõndaki Ekonomik Uygulamalar (1924–1931)…..…27
c) Devletçilik Dönemi Ekonomi Politikalarõ (1930–31, 1937–38)………….…30
2. Cumhuriyet’in İlk Yõllarõnda Çankõrõ’nõn Ekonomik Durumu ...31
a.Tarõm ve Hayvancõlõk ....………...……….….….32
b. Ticaret ve Sanayii .………...……….….…37
c. Madenler………..……….….……..39
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM EĞİTİM VE SAĞLIK ……….…….….……43
1. Eğitim ……….…...….43
a. Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikasõ ... 43
b. Harf İnkõlâbõ ...………...………..…….45
c. Çankõrõ’da Eğitim (1923–1939)…………...…….………….……….….…...47
2. Sağlõk (1923-1939)...……….……...53
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM NÜFUS VE BAYINDIRLIK FAALİYETLERİ…...…58
1. Nüfus ve Nüfus Yapõsõ………..………..……....58
2-Bayõndõrlõk ve İmar faaliyetleri………...………..63
a. Karayolu Yapõmõ………....………...…….63
b. Demiryollarõ ve Çankõrõ...………... ..……….67
b1. Osmanlõ DönemiDemiryollarõ.……..………...…...…….……..67
b2. Cumhuriyet Dönemi Demiryollarõ ...68
b3. Çankõrõ’ya Demiryolunun Gelmesi...71
BEŞİNCİ BÖLÜM
ASAYİŞ VE DEVLET ERKÂNI
ZİYARETLERİ………...…74
1. Asayiş…...…...…………..………..………...74
2. Devlet Erkanõ Ziyaretleri…………..………..………...……..77
a. Şapka İnkõlâbõ ve Atatürk……...……….………...77
b. Atatürk Çankõrõ’da……...………...…….……….80
c. Atatürk’ün Çankõrõ Konuşmalarõ ....……….….………..83
d. Diğer Devlet Erkânõ Ziyaretleri………...…..87
SONUÇ……….……….………..90
BİBLİYOGRAFYA……….……….………..92
ÖZGEÇMİŞ……….……….………..99
EKLER………..100
ÖZET
Bu çalõşma, Orta Anadolu’nun kuzeyinde, ağõrlõklõ geçim kaynağõ ziraat olan ve kendi imkânlarõ ile ayakta kalmaya çalõşan Cumhuriyet öncesi adõ ile Kangõrõ, Cumhuriyet sonrasõ değişen adõ ile de Çankõrõ’nõn, 1923–1939 yõllarõ arasõndaki tarihî sürecini sosyal, ekonomik, idarî ve demografik açõlardan incelemeyi amaçlamõştõr.
Çalõşmada ekonomik, sosyal, idarî ve demografik açõlardan şehrin elde etmiş olduğu genel kazanõmlar ve Cumhuriyet’le birlikte gösterdiği gelişme seyri, Mustafa Kemal Atatürk’ün inkõlâplarõnõn bölgedeki yansõmalarõ ile birlikte ele alõnmõştõr.
Osmanlõ döneminde unutulmuş bir yerleşim yeri iken Milli Mücadele ile birlikte Çankõrõ’nõn kaderi de değişmeye başlamõştõr. Samsun liman şehrinin İç Anadolu ile kara yolu bağlantõsõnõ oluşturmasõ, önemini daha da artõrmõştõr. Çankõrõ ayrõca, Milli Mücadele yõllarõnda, İstanbul’u Ankara’ya bağlayan, İnebolu – Kastamonu güzergâhõ üzerinde güvenli bir konaklama yeri idi.
Cumhuriyet’le birlikte öncelikle Kangõrõ şeklinde kullanõlan adõ, Çankõrõ olarak, o dönemin Çankõrõ milletvekillerinin teklifi ile değiştirilecektir. Akabinde bir tarõm şehri olan Çankõrõ’nõn, ekonomik açõdan refaha ulaşmasõ için bilinçli ziraat teşvik edilecek;
Çoğunluğu ziraatla uğraşan Çankõrõ halkõnõn ürettiği mahsul, ancak kendisine yetmektedir. Kõsõtlõ olan yeraltõ zenginlikleri, önemli bir rezerve sahip değildir.
Cumhuriyet’in ilk yõllarõnda nüfus yoğunluğu bakõmõndan Türkiye ortalamasõnõn altõnda olmasõna rağmen, eğitim alanõnda önemli gelişme göstermiştir. Bunda Ankara’ya yakõn olmanõn sağladõğõ kolaylõklar önemli rol oynamõştõr.
Çankõrõ ulaşõm alanõnda, Cumhuriyet’in ilk yõllarõnda, Karadeniz ile İç Anadolu’yu birbirine bağlayan yol güzergâhõnda olmanõn avantajlarõnõ kullanmaya çalõşmõştõr. 1931’de Ankara-Çankõrõ demiryolunun faaliyete geçmesi, şehre ve bölgeye büyük canlõlõk getirmiştir. Ayrõca Mustafa Kemal Paşa’nõn İnebolu - Kastamonu seyahatleri sõrasõnda Çankõrõ’yõ ziyareti, şehir açõsõndan önem taşõmaktadõr. Çankõrõlar bu ziyareti şehirleri açõsõndan onur verici bir davranõş olarak algõlamõşlardõr.
Sonuç olarak bu çalõşmada, Çankõrõ’nõn Cumhuriyet döneminin ilk yõllarõnda, bilhassa Atatürk dönemi Türkiyesi’ndeki konumu, dönemin olaylarõ ve şartlarõ çerçevesinde ele alõnmõş ve incelenmiştir. Cumhuriyet’le birlikte kõsmi bir gelişme gösteren şehir, daha sonra gerek Ankara gerekse İstanbul’a verdiği göçlerle gerileme devresine girmiş; iktisadî gelişimini sağlayamamõştõr.
ABSTRACT
This work aims to analyse that social, economical, administrative and demographic, historical process between 1923_1939 of Çankõrõ which is Middle Anatolia’s self_sufficient city was called also Kangõrõ before the proclamation of the republic. Analysing this historical process,this work is prepeared with city’s two local journals;Çankõrõ and Çankõrõ da Duygu which attested to this period,documents about Çankõrõ in public records,encyclopedic informations and related books.
City’s economic,social,administrative and demographic progress is analized according to Mustafa Kemal’s reforms; consequently we are confronted with this picture:
During the national struggle,it built up connection between the west front and Ankara which is the central of struggle, at the same time,after the occupation of İstanbul,Çankõrõ was the stopover place for members of parliment who wanted to arrive to Anatolia in a safe way ;so Çankõrõ’s faithful women became legandary by carring necessary metarial to the front.
After the proclamation of republic Çankõrõ started to improve according to Atatürk’s reforms;firstly, Kangõrõ’s members of parliment,Ahmet Talat,Mehmet Rauf ,Yusuf Ziya, submited a motion for changing Kangõrõ’s name as Çankõrõ in 1925.Then ,they abated to tithe.
Çankõrõ’s people’s growths are hardly enough for them.Their mines have not enough reserve also .While Çankõrõ suffers from internal migration, it improves about education.People in Çankõrõ Live in difficulty but they always study profitably in the republic’s schools.
In the first years of republic the number of teacher was 96 but now it is 138 Opening of the public hospital is the important event for Çankõrõ.People fight back malaria and some deserve from time to time.
Railroad is turning point for Çankõrõ. This event is followed by local press from day to day.The railroad built up connection between Çankõrõ and Ankara.
During travelling İnebolu,Mustafa Kemal came to Çankõrõ upon invitation of republic of Çankõrõ, and he proclaimed the hat reform in Çankõrõ fort he first time.This event makes Çankõrõ public feel proud..
KİŞİSEL KABUL / AÇIKLAMA
Yüksek Lisans / Doktora tezi olarak hazõrladõğõm “Taşrada Bir Değişim Örneği:
Cumhuriyetin İlk Yõllarõnda.Çankõrõ (1923-1939)” adlõ çalõşmamõ, ilmi ahlak ve geleneklere aykõrõ düşecek bir yardõma başvurmaksõzõn yazdõğõmõ ve faydalandõğõm eserlerin bibliyografyada gösterdiklerimden ibaret olduğunu, bunlara atõf yaparak yararlanmõş olduğumu belirtir ve bunu şeref ve haysiyetimle doğrularõm.”
…./…/2008 Nurçin AKKAYA
ÖNSÖZ
Şehirlerin tarihleri, içinde yaşayan halk kadar canlõ ve ilgi çekicidir. Her ne kadar şehirlere hayat veren içinde yaşayan halk olsa da, onlarõn bõraktõklarõ eserler ve faaliyetleri, tarihe malzeme olarak bõraktõklarõ her şey önemlidir. Gelecek nesiller için yaşadõklarõ coğrafyaya ve vatana bakõşlarõnõn değişmesi tarihî mirasõn ortaya konulmasõ ve yaşatõlmasõ ile mümkündür. Bu çerçevede bir örnek şehir çalõşmasõ olarak İç Anadolu’nun orta kuzeyinde yer alan küçük bir şehri, Çankõrõ’yõ ele alacağõz. Dönem olarak, Türkiye Cumhuriyet’inin kurulduğu ilk yõllar, bilhassa Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün hayatta olduğu dönem esas alõnmõştõr.
Çankõrõ, yeni devletin başkentinin hemen yanõ başõndadõr. Acaba karar mekanizmalarõna yakõn olmak, şehre ne tür avantajlar sağlamõştõr? Cumhuriyetle birlikte öne çõkan çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşma projesi bu şehirde acaba nasõl algõlanmõş ve yankõ bulmuştur. Şehir idarî, ekonomik ve sosyal açõlardan nasõl bir görünüm sergilemiştir? Acaba gelişme mi, yoksa gerileme mi yaşanmõştõr? Bu tür sorularõ daha da çoğaltabiliriz. Ancak bu sorulara verilecek cevaplar çok yönlü olacaktõr. Bu çalõşmada, Çankõrõ ile ilgili olarak Başbakanlõk Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivi Daire Başkanlõğõ Arşivi’nde bulunan arşiv belgeleri, TBMM zabõt cerideleri, dönemin devlet salnâmeleri, nüfus sayõm kayõtlarõ, iki yerel gazetenin verileri (Çankõrõ ve Çankõrõ’da Duygu gazeteleri) ile bu konuda yazõlmõş kitap ve makaleler kullanõlmõştõr. Bu tarih malzemeleri çerçevesinde sorulara cevap vermeye ve şehrin 1923–1939 yõllarõ arasõndaki yaklaşõk on altõ yõllõk tarihi aydõnlatõlmaya çalõşõlmõştõr.
Orta Anadolu’nun bir parçasõ olan Çankõrõ’nõn 1923–1939 yõllarõ arasõndaki durumunu incelemeye çalõşacaktõr. Söz konusu 16 yõllõk süre zarfõnda Çankõrõ, Atatürk inkõlaplarõ doğrultusunda nasõl bir gelişme grafiği çizdiğini açõklamaya çalõşacağõz.
Çankõrõ’nõn bu geçirmiş olduğu süreç, tarihi, idari, ekonomik, sosyal ve demografik yapõsõ gibi kõsõmlara ayrõlarak ele alõndõ. Genel olarak o döneme tanõklõk etmiş olan kentin, iki yerel gazetesinin verileri (Çankõrõ ve Çankõrõ’da Duygu gazeteleri), TBMM zabõt cerideleri, Başbakanlõk Devlet Arşivinin ilgili belgeleri ve kaynak kitap ve de makaleler temel alõnarak hazõrlanmõştõr.
Çalõşma giriş ve sonuç kõsõmlarõ dõşõnda beş bölümden oluşmaktadõr. Birinci bölümde Çankõrõ’nõn idari yapõsõ, ikinci bölümde Çankõrõ’nõn ekonomik yapõsõ, üçüncü bölümde eğitim ve sağlõk, dördüncü bölümde nüfus ve bayõndõrlõk faaliyetleri, beşinci bölümde asayiş ve devlet erkânõnõn Çankõrõ ziyaretleri ele alõnmõştõr. Ayrõca çalõşmanõn sonunda kullanõlan arşiv malzemesi ve yayõnlanmõş eserlerle makalelere yer verilmiştir.
Araştõrmalarõm sõrasõnda yardõmlarõnõ esirgemeyen, sabõrla beni yönlendiren tez danõşmanõm Doç. Dr. Hüseyin Çõnar’a, kaynaklara ulaşmamda yardõmcõ olan Yrd. Doç.
Dr. Sõddõk Çalõk’a, Başbakanlõk Cumhuriyet Arşivi personeline, TBMM Kütüphanesi çalõşanlarõna ve aileme yardõmlarõndan dolayõ çok teşekkür ederim.
Nurçin AKKAYA
AĞRI - 2008
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1: Devlet salnamesinde 1925–1926 yõllarõ arasõnda Çankõrõ’da görev yapmõş olan
şahõslarõn isim ve memuriyetleri ………..………..16
Tablo 2: Devlet salnamesinde 1925–1926 yõllarõ arasõnda Ilgaz’da görev yapmõş olan şahõslarõn isim ve memuriyetleri………..…………...17
Tablo 3: Devlet salnamesinde 1925–1926 yõllarõ arasõnda Çerkeş’te görev yapmõş olan şahõslarõn isim ve memuriyetleri………..17
Tablo 4: Devlet salnamesinde 1926–1927 yõllarõ arasõnda Çankõrõ’da görev yapmõş olan şahõslarõn isim ve memuriyetleri………..………...18
Tablo 5: Devlet salnamesi 1926–1927 yõllarõ arasõnda Çerkeş’te görev yapmõş olan şahõslarõn isim ve memuriyetleri………...………...19
Tablo 6: Çankõrõ devlet yõllõğõ 1929–1930, yõllarõ arasõnda Çankõrõ’da görev yapmõş olan şahõslarõn isim ve memuriyetleri………..………...19
Tablo 7/1: Çankõrõ devlet yõllõğõ 1929–1930, yõllarõ arasõnda Çankõrõ’da görev yapmõş olan şahõslarõn isim ve memuriyetleri………..………...34
Tablo 7/2: 1928–29 Yõllarõnda Çankõrõ ve Ilgaz, Çerkeş Kazalarõnda Üretimin Genel Bir Durumu. ………...35
Tablo 8/1: 1928–29 Yõllarõnda Çankõrõ ve Ilgaz, Çerkeş Kazalarõnda Ekili Arazi’nin Genel Bir Durumu……… ...………...36
Tablo 8/2:1928–29 Yõllarõnda Çankõrõ ve Ilgaz, Çerkeş Kazalarõnda Ekili Arazi’nin Genel Durumu………...………..36
Tablo 9: Tiftik Keçisi Kõlõ Hâsõlatõ……….………37
Tablo 10: Çankõrõ’da okur-yazar oranõ ( %)……….………..47
Tablo 11: Çankõrõ’da 1926 ile1973 Yõllarõ Arasõnda Eğitim…...…..………..48
Tablo 12: Duygu Gazetesinde Çankõrõ’daki Okul ve Öğrenci Durumu ve Sayõsõ……50
Tablo13: Devlet Salnamesi 1927–28 yõllarõnda Çankõrõ merkez ve bağlõ köylerde eğitim gören kõz ve erkek öğrencilerinin sayõlarõ ve okuduklarõ okullarõn adlarõ………...….51 Tablo14: Devlet Yõllõğõ, 1927–28 yõllarõnda Çerkeş merkez ve bağlõ köylerde bağlõ köylerde eğitim gören kõz ve erkek öğrencilerinin sayõlarõ ve okuduklarõ okullarõn adlarõ………....52 Tablo15: Çankõrõ Memleket Hastanesinde 1927–1931 yõllarõ arasõnda tedavi gören ve ameliyat olan hastalarõn sayõsõ. ………...………55 Tablo16: 1931–1935 yõllarõ arasõnda yapõlan milletvekili seçimlerine katõlan erkek seçmenlerin sayõsõ...….59 Tablo17: Çankõrõ Devlet Yõllõğõnda 1928–29 yõllarõnda, Çankõrõ’nõn nüfus yapõsõ…....60
Tablo18: 1955 Yõlõ Türkiye ve Çankõrõ’da Faal Nüfusun İşkollarõna Göre
Dağõlõmõ (%) ...61 Tablo 19: Çankõrõ- Ankara yolunun 21–000 -28–000 inci kilometreleri arasõnda
çalõşacak Çankõrõ merkez amelei mükellefesinin sureti istihdamlarõnõ gösterir
listedir………...…...65 Tablo 20: Çankõrõ Devlet Yõllõğõ 1926–1927’de yapõlan yol isimleri ve miktarõ.……..66
Tablo 21: Çankõrõ Devlet Yõllõğõ’nda 1929–30 yõllarõ arasõnda yapõlan ve tamir edilen yollarõn durumu ...………....……….………..66 Tablo22: Çankõrõ’da kiraya verilen bir kõsõm arsa, işyeri ve kira bedelleri……..……..73
KISALTMALAR
A.g.e Adõ geçen eser A.g.m Adõ geçen makale
B.D.A Başbakanlõk Devlet Arşivi B.k.z Bakõnõz
C Cilt
DİA. Diyanet Vakfõ İslam Ansiklopedisi
İA Milli Eğitim Bakanlõğõ İslam Ansiklopedisi M.Ö. Milattan Önce
s sayfa S Sayõ
TBMM Türkiye Büyük Millet Meclisi
TTK Türk Tarih Kurumu vb. ve buna benzer Z.C. Zabõt Ceridesi Yay. Yayõnlarõ
GİRİŞ
Ele almõş olduğumuz çalõşma, Taşrada Bir Değişim Örneği: Cumhuriyetin İlk Yõllarõnda Çankõrõ (1923-1939) konu başlõğõnõ taşõmaktadõr. Burada bir şehrin tarihinin küçük bir kesiti, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyet’inin ilke ve kurallarõnõn nasõl uygulamaya konulduğuna da değinilerek ele alõnacaktõr. Osmanlõ Devleti’nin yõkõlõşõ ve yerine kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti. Bu ikisi arasõnda yaşanan Milli Mücadele yõllarõ ve çekilen onca sõkõntõ ve yoksullukla mücadele. Sonrasõnda yeni bir meclis, yeni bir devlet, yeni bir anlayõş ve arkasõndan gelen inkõlâplar; hepsi yeni bir değişim ve dönüşümün, idarî, sosyal, iktisadî ve kültürel alanlarda yapõlacak hamlelerin uygulamaya konulmasõ ile devam edecektir.
İncelenen dönemde Çankõrõ’da yaşayan halk ve coğrafya hiç şüphesiz Osmanlõ dönemindeki ile aynõ. Ancak, yeni dönemde şehrin kurumlarõnda, sosyal yaşantõsõnda, ekonomik seviyesinde ve eğitim durumunda bir takõm değişiklikler yaşanmõştõr. Bunlarõ genel bir çerçeveye oturtursak yaşanan bu değişikliklere kabaca “sosyal değişme” de diyebiliriz. Sosyal değişme denildiğinde genel olarak; sosyal yapõlar, alõşkanlõklar ya da toplum yapõsõnõn önceki durumlarõndan gözlenebilir bir farklõlõk arzetmesi anlaşõr.
Değişmenin tek bir kaynağõ yoktur. Sosyal hayatõn tüm yönleri kimi zaman geri dönülmesi mümkün olmayan bir değişim ortaya koyarlar. Bu da çoğunlukla karşõmõza ekolojiden, nüfustan, topografyadan kaynaklanan değişimler olarak çõkar.1 Değişime neden olan ve onu tetikleyen diğer önemli etkenler arasõnda siyasî, iktisadî ve kültürel alanlarda yaşanan gelişmeleri sayabiliriz.2 Nitekim Cumhuriyet’le birlikte Türkiye’de yaşanan da bir bakõma bu türden bir değişim ve dönüşümdür. Toplumun bütün katmanlarõnda toptan ve baştan başa bir değişim sürecinin başlatõlmasõ ve uygulamaya konulma süreci.
Mümtaz Turhan değişimin yaşandõğõ önemli alanlardan kültür alanõndaki değişmeleri, Osmanlõ’dan Cumhuriyet’e yaşanan tarihi süreçte üç ana başlõk altõnda toplamõştõr. Bunlardan ilki Lale Devri ile başlayõp III. Selim’e kadarki kültür değişmelerinin serbest ve şuurlu bir şekilde ele alõndõğõ devir; ikincisi III. Selim zamanõnõn
1 Mustafa Armağan, “Sosyal Değişme”, Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, III, Risale Yay., İstanbul, 1990, s.
448.
2 Değişimin kültür boyutu ve bunun Osmanlõ’dan Cumhuriyet’e geçişi süreci uygulama örnekleri ile Mümtaz Turhan tarafõndan ayrõntõlõ olarak ele alõnmõş ve incelenmiştir. Bkz. Mümtaz Turhan, Kültür Değişmeleri, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfõ Yay., İstanbul, 1987.
serbest kültür değişimi ile mecburi değişmelerin yaşandõğõ II. Mahmud ve sonrasõna ait dönem arasõndaki intikal devresi ve üçüncüsü ise; II. Mahmud ile başlayan mecburi kültür değişmeleri devri. Üçüncü devreyi de kendi içinde beş ana kõsma ayõran Turhan, bunlarõ da; a) II. Mahmud’dan Tanzimat’a, b) Tanzimat’tan 1876’ya, c) 1876’dan 1908 inkõlâbõna, d) 1908’den 1923’e, e) 1923’ten zamanõmõza kadar olmak üzere genel bir tasnife tabi tutmuştur.3 Bu tanõmlamalardan da yola çõkarak kimi zaman serbest, kimi zaman da içten ya da dõştan gelen zorlamalarla bir değişim ve dönüşüm süreci Osmanlõ’dan Cumhuriyet’e bu topraklarda yaşanmõştõr.
Tez konusu olarak ele aldõğõmõz bu çalõşmanõn amacõ Çankõrõ’nõn incelenen dönemdeki idarî, sosyal, iktisadî ve kültürel alanda yaşadõğõ değişim ve dönüşümü ana hatlarõyla gözler önüne sermektir. Orta Anadolu’nun orta ölçekli, ama başkent Ankara’ya komşu olmasõ nedeniyle hareketli ve canlõ bir görünüm arzeden bu şehirde yaşanan gelişmeler, bu çalõşmada çeşitli başlõklar altõnda ele alõnmõştõr. Yukarõda önsöz kõsmõnda bahsedilen arşiv malzemeleri ve basõlõ kaynaklar çalõşmamõzõn boyutlarõnõ ve sõnõrlarõnõ belirlemiştir. Çalõşmamõz bu çerçevede ulaşabildiğimiz kaynaklar ve verilerle sõnõrlõ kalmõştõr.
Cumhuriyet’le birlikte gerçekleşen inkõlâplara Çankõrõlarõn ilgisi ve tepkisi, o dönemin şartlarõ çerçevesinde Türkiye ortalamasõnõn üstüne çõkamasa da, kendi içinde geçmişi ile kõyaslandõğõnda önemli bir ilerleme olarak görmek mümkündür. Buna örnek olarak, Cumhuriyet’in önemli atõlõmlarõndan biri olan Şapka İnkõlâbõ olarak bilinen Kõlõk Kõyafet İnkõlâbõnõn, Mustafa Kemal tarafõndan başlatõldõğõ bir yer olmasõ, bunun da ötesinde bu inkõlâba Çankõrõ halkõnõn kucak açmasõnõ gösterebiliriz. Böylece Mili Mücadelenin itaatkâr, fedakâr, kağnõsõ ile Batõ Cephesi’ne mermi taşõyan Çankõrõ kadõnõ, bir kez de Atatürk’e ve onun inkõlâplarõna duyduğu güveni açõkça ortaya koymuştur.
Cumhuriyet’le birlikte Çankõrõ’nõn geçirmiş olduğu değişimi, Çankõrõ’da Duygu adlõ gazetede (28 Teşrini Sani,1931,sayõ:931)H. Z. imzasõ ile yayõnlanan şu satõrlar açõkça ortaya koymaktadõr. Orada şu ifadeler yer almaktadõr: da vermiş olduğumuz şu satõrlar bir nevi özetler mahiyettedir:
“Trenden indim görmek duygusu ile açõk, çarşaflõ kadõnlar çocuklar, erkekler, istasyonu kaplayan kalabalõk arasõndan, geniş yollar görünce eski Çankõrõ’yõ aramaya. Kalenin dibine sõkõşmõş kara çalõlarõ gördüğüm zaman Çankõrõ hatõrõma geldi. Köprüyü geçtim
3 M. Turhan, a.g.e, s. 136-212.
hükümet konağõndan sola saptõm, kõrk sene evvel köprü başõna kadar boşluktaki tek bina olan mektebimi aradõm yeni yapõlmõş birçok binalar arasõnda nihayet seçebildim. Yonca çayõrlarõ bina olmuş. Dere boyunun ağaçlarõ büyümüş. Serin gölgeli kahvelerde genç delikanlõlar oturuyor. Demek ki görmek, yaşamak kadõn, erkek, çocuk herkesin hakkõ olmuş.
Akşam oldu, sokakta gezenlerin elinde fener yok.… elektrik var. Sokaklarda sõk çeşmeler eski bildiğim gibi değil. Birisinin musluğunu açtõm, samansõz, berrak buz gibi bir su, o kadar kuvvetli akõyor ki, maşrapayõ alabora etti. Anladõm ki bir yedi kudret, Çankõrõ’yõ samanlõ su içmekten kurtarmõş. Ankara-Çankõrõ otomobilleri adam başõna bir lira alõyorlar. Çankõrõ çok ucuz yer. Et otuza, nefis tere yağõ doksan, bir kuzu yüz yirmi kuruş, meyve, sebze çok ucuz. Yumurta otuz paraya. Çocuklarõ kuvvetlendirmek isteyen Ankara’daki aileler için ne faydalõ şey ... H. Z.’’4
ÇANKIRI’NIN COĞRAFİ KONUMU VE TARİHİNE GENEL BİR BAKIŞ
a. Coğrafi Konumu ve Bitki Örtüsü
İç Anadolu’nun Orta Kõzõlõrmak bölümünün kuzey kesiminde, Köroğlu dağlarõnõn güneye doğru alçaldõğõ ve Kõzõlõrmak’a dökülen Acõçay ile Tatlõçay’õn birleştiği yerin yakõnõnda bir vadide yer alan Çankõrõ, denizden 730 metre yüksekliktedir.5 Çankõrõ ili topraklarõ Orta Anadolu'nun kuzeyinde, Kõzõlõrmak ile Batõ Karadeniz ana havzalarõ ve 40°
30'' ve 41º kuzey enlemleri ile 32° 30'' ve 34º doğu boylamlarõ arasõnda yer almaktadõr. İlin komşularõ batõda Bolu, kuzeybatõda Karabük, kuzeyde Kastamonu, doğuda Çorum ve güneyde Ankara ile Kõrõkkale'dir. Türkiye yüzölçümünün %o 94'lük bölümünü oluşturan, 7.388 km²’lik bir alana sahiptir.6 Ankara-Kastamonu karayolu ile Kõrõkkale’nin Irmak
4 Çankõrõ’da Duygu Gazetesi, 28 Teşrini Sani,1931,sayõ:93,Çankõrõ.
5 J. H. Mordtmann, “Çankõrõ”, İA, III, MEB Basõmevi, İstanbul, 1993, s. 357; İlhan Şahin, “Çankõrõ”, DİA, VIII, İstanbul 1998, s. 216.
6 Ahmet Kemal Üçok, Çankõrõ Coğrafyasõ, Okuyan Adam Yay., Ankara, 2002, s. 61; Yeni Türk Ansiklopedisi, II, Ötüken Yay., İstanbul, 1985, s. 544; Yurt Ansiklopedisi, III, Anadolu Yay., İstanbul, 1982, s. 1935.
kasabasõndan Çankõrõ istikametine yönelen ve Zonguldak’a kadar giden demiryolu şehir merkezinin önünden geçer.7
Çankõrõ bitki örtüsü ve ormanlar bakõmõndan İç Anadolu’nun diğer şehirlerine göre daha az tahribata uğramõştõr. Çankõrõ’da ormanlõk alanlarõnõn yoğun olduğu yerlerin başõnda Ilgaz ilçesi başta olmak üzere Elaman, Eğirova, Ovacõk, Düvenlik, Ilõsõlõk, Yapraklõ, Sarõkaya, Karakaya ve Erikli dağlarõ ve çevresi gelmektedir. Çankõrõ ilindeki bitki örtüsünün üst florasõnõ iğne yapraklõ ağaçlar, özellikle de karaçam, sarõçam, ardõç, meşe, ladin ve köknar gibi orman ağaçlarõyla ahlât ve kõzõlcõk ağaçlar oluşturmaktadõr.
Bitki örtüsünün alt florasõnda (bitki varlõğõ) ise hububat, yemlik ve yemeklik baklagiller ile ayrõkotu, devedikeni ve yumak gibi bitkiler yer almaktadõr. Ayrõca akarsular boyunca söğüt ve kavak ağaçlarõ ile zengin meyve bahçelerine de rastlamaktadõr. Çankõrõ ilinin topraklarõnõn yaklaşõk % 90’õ dağlar ve platolarla kaplõdõr. Büyük bir kõsmõ çõplak olan bu yeryüzü şekilleri şiddetli erozyonun oluşmasõna yol açmaktadõr.8
Çankõrõ’nõn ilk yerleşme alanõ kale kalõntõsõnõn bulunduğu Karategin tepesi de denilen Hisar tepesinin batõ ve güney yamaçlarõyken, Cumhuriyet döneminde şehir, Eski Mağara yakasõyla Hacet tepe eteklerine ve eski Muhacir Mahallesi’ne (Aksu Mahallesi) doğru yayõlma göstermiştir. Çankõrõ evleri, sõk sõk yaşanan depremler nedeniyle yarõ ahşap olarak yapõlmõş, betonarme ve tuğla yapõlar ise ilk defa Cumhuriyet döneminde şehirde görülmeye başlamõştõr.9
b. Çankõrõ Adõ
Şehrin adõ, Antikçağ’da burada yapõlan ve bugünkü şehrin ilk nüvesini teşkil eden Karategin tepesindeki Gangra (Gangrea) Kalesi’nin ismine dayanõr. Burasõ Arap kaynaklarõnda Hancere adõ ile anõlõrken, Selçuklu ve Osmanlõ hakimiyeti dönemlerinde Kengõrõ ve Kangõrõ olarak adlandõrõlmõştõr. Halk arasõnda söylenen Çangõrõ veya Çengiri adlarõ ise Cumhuriyet döneminde Çankõrõ şeklinde kullanõmõ ile resmiyet kazanmõştõr.10
Çankõrõ adõnõn tarihi seyir içerisinde geçirmiş olduğu değişimi ana hatlarõyla şu şekilde izah edebiliriz. Ulaşõlabilen ilk kaynaklardaki bilgilere göre, Çankõrõ’ya milattan
7 Türkiye Ansiklopedisi (1923–1973), II, Kaynak Kitaplar, İstanbul, 1974, s. 466.
8 A. K. Üçok, a.g.e., s. 61.
9 Türkiye Ansiklopedisi (1923–1973), II, s. 466.
10 J. H. Mordtmann, “Çankõrõ”, s. 371; İ. Şahin, “Çankõrõ”, 216.
önce, bugünkü Ankara vilayetinde oturan ve bir aralõk Çankõrõ’yõ da merkez yapan Galatlar zamanõnda “Gangrea” adõ verilmiş ve bu isim bugüne kadar çeşitli değişikliklere uğramõştõr. Galat lisanõnda Gangrea, “keçisi bol memleket” anlamõna gelmekte idi.
Keçilerin oltamasõna elverişli orman bitkilerinin bolluğu nedeniyle şehre, bu adõ çobanlarõn koyduğu öne sürülmektedir.11
Önceleri Cancari, daha sonra Garacalla parasõ üzerinde “Gangaris” diye kullanõlan ve Romalõlar devrinde bir müddet “Germanapolis” adõnõ da taşõyan Çankõrõ, bazõ batõlõ kaynaklarda “Can Cara” ve “Han Cara” olarak geçmektedir. Roma imparatoru Septimus Severius’un adõna basõlan paralarda Çankõrõ'ya; “Tanrõlar Ocağõ” adõ verilmiştir. Roma dilinde Çankõrõ, “Gangra” ve “Germanikapolis” diye adlandõrõldõğõ bilinmekledir.
Kalesinin sağlamlõğõ ile anõldõğõ bir dönemde, Selçuklular zamanõnda, Emir Karategin tarafõndan fethedilmesiyle şehir, “Kangõrõ” adõnõ almõş ve Osmanlõ döneminde “Kangõrõ”,
“Gangra”. “Kengeri” ve “Kangri” olarak adlandõrõlmõştõr. Cumhuriyet döneminde de Çankõrõ adõ kullanõlmaya başlanmõştõr.12
Şehrin adõnõn Kangri’dan Çankõrõ’ya dönüşümü dönemin Çankõrõ mebuslarõndan Ahmet Talat, Mehmet Rifat ve Yusuf Ziya beylerin 9 Nisan 1925 tarihinde Büyük Millet Meclisi’ne verdikleri bir takrir üzerine, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti’nce gerçekleştirilmiştir.13 Şehre halk arasõnda hâlâ “Çangõrõ” denilmesi de, tarihten gelen bir alõşkanlõğõn eseri olarak görülebilir.
c. Tarihi Gelişim
Çankõrõ’nõn tarihi M.Ö. 3000 yõl öncesine kadar uzar ise de, bilinen tarihi M.Ö.
300’lü yõllara kadar götürülür. Ancak son yõllarda özellikle merkeze bağlõ Çorakyerleri (Elekçiardõ) mevkiinde yapõlan araştõrma ve kazõlarda tarih öncesi döneme ait fosillerin bulunduğu Çankõrõ’nõn, yazõlõ tarih öncesi dönemi hala karanlõktõr. Buna rağmen bölgenin ilk halkõnõn, Hattiler, Luviler ve Arzavalilar gibi Küçük Asya halklarõ olduğu bilinmektedir.
11 Yurt Ansiklopedisi, III, s.1945.
12 Çankõrõ İl Yõllõğõ 1967,
13 Başbakanlõk Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030 10, 74251.
M.S. 5 yõlõnda Gangra (Çankõrõ), Antrapa (İskilip/Çorum) ile birlikte tüm Paflagonya, Roma’nõn Galatya vilayetine bağlandõ.14 Gerek Hitit İmparatorluğu dönemi öncesinde ve gerekse imparatorluğun yõkõlõşõndan sonra Çankõrõ’nõn içinde bulunduğu Sakarya ile Kõzõlõrmak arasõndaki bölge, çeşitli topluluklarõn uğrak yeri oldu.
M.Ö. 3000-2400’lerde, Akalar’õn, sonradan Paflagonya adõnõ alan bölge kõyõlarõnda bir süre kaldõklarõ, buradaki arkeolojik kalõntõlardan anlaşõlmaktadõr. Sonradan Ege Adalarõ’na göç eden Akalar, orada Miken uygarlõğõnõ kurmuşlardõr. Aynõ dönemler Paflagonya’nõn iç kesimlerinde Kaşkalar yaşamaktaydõ. Bu dönemi, Ege göçleri dönemi izledi. Avrupa’dan Trakya yoluyla Anadolu’ya geçerek Mõsõr’a kadar uzanan büyük Kavimler Göçü sõrasõnda Paflagonya bölgesinden pek çok topluluğun geçtiği bilinmektedir. Bunlar arasõnda Dorlar, bölgede 400 yõl kadar üstünlük kurmuşlardõr. Antik Yunan kaynaklarõnda, Paflagonya’nõn eski halkõ olarak Henet, Kaukon ve Mariandina topluluklarõ gösterilmektedir. Henetler, Cide-Amasra arasõnda, Mariandinalar Ayancõk dolaylarõnda oturuyorlardõ. Kaukonlar ise, Eskişehir (Frigya) yörelerinde.yerleşmişlerdi.
Paflagonlar, Hatti Devleti’nin yõkõlmasõna yol açan Kavimler Göçü’nün karmaşasõ içinde, tahminen M.Ö. 1100’de bölgeye geldiler. Paflagonlar’õn geliş tarihi, Henet, Kaukon ve Mariandinalar’dan sonra, ama onlarõn kollarõ olan Traklar, Bitinler ve Tinler’den önceki zaman dilimine gelmektedir. Paflagonlar, yaşam tarzõ itibariyle kendilerinden önce burada yaşamõş olan Kaşkalar’a benziyor, çoğunlukla çobanlõkla geçiniyorlardõ. Ünlü tarihçi Herodotos Paflagonlar’õ, Persler’in Ahameniş (Akamen) sülalesine vergi ödeyen Satraklõklarõ arasõnda saymaktadõr. Ancak, Pafagonlar, o dönemlerde de kendi beylerinin yönetiminde özerk bir yaşam kurmuşlardõ. Bitin ve Tinler’in yanõ sõra, M.Ö. 700–650 dolayõnda Kafkasya’dan Kimmerler de Paflagonya’ya kadar gelmişlerdir. Kimmerler, Lidyalõlar’ca buralardan atõlõncaya kadar (M.Ö. 584) bu yörede yüzyõla yakõn bir süre kalmõşlardõr.15
Bölgede, çok sonralarõ Pontus Devleti’nin kurulduğu görülmektedir. Ama devletin ilk başkenti Ameseia (Amasya), Paflagonya sõnõrlarõ dõşõnda kalõyordu. Bir Paflagonya kenti olan Sinop, sonradan Pontus Devleti’nin başkenti oldu (M.Ö.183). İskender'in ölümünden sonra onun komutanlarõndan Antigonos. Paflagonya kõyõlarõnõ M.S. 5 yõlõnda Gangra (Çankõrõ), Antrapa (İskilip/Çorum) ile birlikte tüm Paflagonya, Roma’nõn Galatya
14 Tayip Başer, Dünkü ve Bugünkü Çankõrõ, İstiklal Matbaasõ, Ankara , 1956, s. 9-11.
15 J. H. Mordtmann “Çankõrõ”, s. 357; T. Başer, a.g.e, s. 9-11.
vilayetine bağlandõ. Roma döneminde bölgeyi en çok etkileyen olay, Galatya Kralõ Deitaros’un yönetimi oldu.16
1071’de başlayan Anadolu’nun fethi, Süleyman Şah’õn 1075’de İznik’i alarak Anadolu Selçuklu Devleti’nin temellerini atmasõyla devam etmiş, aynõ zamanda 1080’deki büyük Türkmen Göçü ile Anadolu’daki Türk nüfusu hõzlõ bir artõş göstermiştir. Bu fetihleri efsanevi olarak anlatan Danişmendname’ye göre, Çankõrõ’yõ fetheden Emir Karategin, Melih Danişmend Gazi ile Emir Artuk'un arkadaşlarõndandõr. Büyük Selçuklu Sultanõ Melihşah, başta Süleyman Şah olmak üzere Anadolu’da kendisine karşõ bağõmsõz bir güç oluşturan bu beylere karşõ 1078’de Porsuk Bey, 1091’de Emir Bozan komutasõnda ordular gönderdi; Emir Karategin’de bu ordularla çarpõştõ ve savunmasõnõ güçlendirmek için, Sinop yöresinden geri çekildi.17
Çankõrõ fatihi olarak bilinen ve türbesi günümüzde harabe halinde olan Çankõrõ Kalesi’nde bulunan Emir Karategin’in hangi tarihte öldüğü kesin olarak bilinmiyor.
Bilinen yörenin, I. Haçlõ Seferi’nin sonuna dek Türklerin elinde kaldõğõdõr. 1097’de İznik’i ele geçiren Haçlõ ordularõnõn Eskişehir üzerinden güneye doğru yönelmeleri sonucu Çankõrõ, Haçlõ işgalinden kurtulmuştur. Ancak, 1100’de Danişmendli beyi Emir Gazi Gümüştegin’in Malatya önlerinde Antakya Haçlõ Kontu Bohemond’u tutsak alarak Niksara götürmesi, bunun üzerine de 1101’de Roymond’de Toulouse komutasõndaki bir Haçlõ ordusu Bohemondu kurtarmak için harekete geçti. Ankara’yõ da alarak yakõp yõkan bu ordu; Çankõrõ önlerine gelmiş, kenti çok iyi savunan güçler karşõsõnda başarõsõzlõğa uğrayõnca yöreyi yağmalayarak Kastamonu’ya geçmiştir. Bu ordu Amasya yakõnlarõnda I.
Kõlõç Arslan ve Emir Gazi Gümüştegin’in güçlerine yenildi. Haçlõlara yardõm eden Bizanslõlarõn elinde kalan Çankõrõ yöresinin Emir Gazi Gümüştegin 1106’da yeniden fethetti.
Çankõrõ yöresinin II. Kõçõlarslan’õn oğlu Muineddin Mesud tarafõndan yönetildiği dönemde (1192–1203), Kastamonu’da fetihlere girişen Hüsameddin Çoban Bey, daha sonralarõ yörede babadan oğula geçen bir egemenlik kurmuştur. Çankõrõ yöresi 1417’den sonra Candaroğullarõ’ndan Kasõm Bey’in yönetiminde Osmanlõ Devleti’ne bağlõ olmakla birlikte, Kastamonu ve Sinop yöresinde Candaroğullarõ’nõn egemenliği sürüyordu. 1461’de Fatih Sultan Mehmed, Trabzon seferine giderken, askeri ve ekonomik önemi olan Sinop’u
16 T. Başer, a.g.e, s. 11.
17 J. H. Mordtmann “Çankõrõ”, İA, III, s. 357; İ. Şahin, “Çankõrõ”, s.216.
elinde tutan ve Trabzon’daki Pontus Devleti’yle de ilişkileri olan bu beyliği kesin olarak ortadan kaldõrdõ. Kasõm Beyin 1464’den sonra ölmesiyle Çankõrõ tamamõyla Osmanlõ yönetimine girdi. Çankõrõ, Osmanlõ idari teşkilatõnda Anadolu eyaletine bağlõ bir sancak merkezi oldu. II. Beyazid’in oğullarõndan Alemşah’õn oğlu Osman Çelebi de, bir süre Çankõrõ’da sancakbeyi oldu. XVI. yüzyõlda Çankõrõ merkez kaza dõşõnda sekiz kazasõ vardõ.
Bunlar Koçhisar, Milan, Kurşunlu, Çerkeş, Tosya, Kargu, Kalecik ve Karõpazarõ kazalarõ idi. Daha sonra bunlara Keskün nahiyesi de ilave edildi. Muhtemelen XIX. yüzyõla kadar bu durumunu korumuştur.18
Çankõrõ Osmanlõ döneminde ana ulaşõm yollarõnõn dõşõnda kaldõğõndan fazla gelişememiştir. Ekonomik yaşamda geleneksel üretimi biçimi sürmüş, buna bağlõ olarak da önemli bir nüfus hareketliliği olmamõştõr. XIX. yüzyõlõn ilk yarõsõnda Çankõrõ, Ankara Vilayeti’ne bağlõ iken, ikinci yarõsõnda, yeni idarî ve mülkî yapõlanmaya paralel olarak 1846 yõlõnda Kastamonu vilayetine bağlanmõştõr. Bu dönemde Kastamonu vilâyetine Çankõrõ ile birlikte Sinop ve Bolu sancaklarõ da bağlõdõr. Çankõrõ, XIX. yüzyõlda merkez kaza ile birlikte üç kaza yani Çankõrõ, Kalecik ve Çerkeş dõşõnda yedi nahiye ve 714 köyden oluşmaktaydõ. 1894 yõlõ salnamesine göre Çankõrõ merkez kazaya Koçhisar (Ilgaz), Şabanözü ve Tuht (Yapraklõ) nahiyeleri, Çerkeş kazasõna da Karacaviran, Bayõndõr ve Ovacõk nahiyeleri bağlõdõr. Çankõrõ sancağõna dönem dönem Kalecik ve İskilip kazalarõ da bağlanmõştõr. 19
Çankõrõ askeri birlikler bakõmõndan da XIX. yy’õn sonlarõnda oldukça hareketli bir merkezdir. 1899’da Çankõrõ merkezde askerî birlik olarak İkinci Kastamonu Fõrkasõnõn Üçüncü Kastamonu Livasõna bağlõ Altõncõ Çankõrõ Alayõ, Ilgaz’da Beşinci Kastamonu Alayõna bağlõ İkinci Koçhisar Taburu vardõ. Subaylarõnõn çoğunu Yunan ve Girit savaşlarõ gazilerinin oluşturduğu söz konusu askeri birliklerin yanõ sõra Çerkeş’te de On İkinci Safranbolu Alanõnõn İkinci Taburu bulunmaktaydõ.20
18 J. H. Mordtmann “Çankõrõ”, İA, III, s. 357-358; İ. Şahin, “Çankõrõ”, s. 216-217.
19 İ. Şahin, “Çankõrõ”, s. 217; Çankõrõ’nõn Türk idaresine geçiş için bkz. Ömer Türkoğlu (Hazõrlayan), Salnamelerde Çankõrõ, Kastamonu Vilayeti Salnamelerinde Çankõrõ (Kengõrõ) Sancağõ ( 1869- 1903 ), Çankõrõ Valiliği, Çankõrõ, 1999, s.XII.
20 A.g.e., s.. s. XII
d. Milli Mücadele Döneminde Çankõrõ
1918 yõlõ sonlarõ itibariyle Türklerin en önemli sõğõnak noktasõ Anadolu karadan ve denizden çok yoğun bir düşman kuşatmasõ ve taarruzuyla karşõ karşõya idi. Balkan ve I.
Dünya Savaşõ felaketlerinin enkazõ altõnda kalan Türk Toplumunun artõk tarih sahnesinden çekilmesi bekleniyordu. Türk milleti, büyük insan kaybõna uğramõş, üretim ve ekonomisi durmuştu. Devlet teşkilatõnõn merkezi İstanbul işgal edilerek kontrol altõnda tutuluyordu.
En önemlisi bir milletin koruyucu “Akyuvar”, niteliğindeki ordusu lağvedilmişti. Bütün bunlara rağmen 1919 yõlõ baharõndan itibaren tarihi bir faaliyete girişen Mustafa Kemal, Amasya, Erzurum, ve Sivas’taki çalõşmalarõn sonucunu Ankara’ya taşõdõ. Burada kalõcõ bir organizasyona geçerek, siyasi, askeri ve sosyal nitelikli hayati kararlar alarak, Türk Milletinin daha ölmediğini, yaşamasõ gerektiğini, yaşantõsõnõ da mutlak surette “İstiklâl”
kavramõyla bütünleştirmesinin elzem olduğunu büyük inançla savundu. Böylece Mustafa Kemal ve arkadaşlarõ önderliğinde dünyanõn beklemediği, büyük irade gücüne dayalõ bir kurtuluş mücadelesi başladõ.21
Düşmana silahla mevzi karşõlõk verme hareketleriyle başlayan kurtuluş mücadelesi, arka arkaya yapõlan teşebbüslerle hayati müesseslerini de oluşturmaya başladõ. Ankara’da bir millî meclis açõlõp bir hükümet oluşturuldu. Arkasõndan Anadolu’daki kanun düzeninin, Ankara’ya göre düzenlenmesine geçildi. Bütün bunlar gerçekleşirken düşman da boş durmuyor, son bağõmsõz Türk coğrafyasõ olan Anadolu’nun etrafõnda adeta demir bir çember örüyordu. Başta İstanbul olmak üzere Marmara bölgesi tüm İtilaf kuvvetlerinin kontrolündeydi. Ege bölgesi ise İngiliz destekli Yunan kuvvetlerinin tahakkümüne geçmişti. Güney’de Akdeniz sahillerinde İngiliz-İtalyan Fransõz kuvvetleri geçit vermiyordu. Güneydoğu’da ise, bölgedeki Türk halkõ kõyasõya bir sõcak mücadele yaşõyordu. Bütün bu kötü şartlar karşõsõnda Türk Milli Mücadelesinin cephede zafer kazanmasõ için mutlaka cephane ve lojistik ikmale ihtiyacõ vardõ.22
Mili mücadele dönemini izah edebilmek için öncelikle XIX. yy. içinde Çankõrõ’nõn genel durumunu ifade etmek gerekir: Levent eşkõyasõ tarafõndan zarar gören Çankõrõ’nõn XVIII. yy.da hinterlandõnõn da –art ülke- hayli geniş olduğu, örneğin Kalecik, İskilip gibi kasabalarõn bu sancağa bağlõ bulunduğu bazõ eski kayõt ve kaynaklarda görülmektedir.
Çankõrõ; Tazimatõn ikinci yõlõndan ( 1840) itibaren eyaletler yerine, batõ sisteminde
21 Türkiye Ansiklopedisi (1923-1973), II, s.1954.
22 T. Başer, Dünkü ve Bugünkü Çankõrõ, s.36
vilayetler teşkilatõnõn kurulmasõyla yine bir sancak merkezi olarak, fakat arazi ve hinterlant bakõmõndan nispeten ufalmõş bir durumda Kastamonu Vilayetine bağlandõ.23 Ve bu durum Milli Mücadele döneminde de geçerliliğini sürdürdü.
Çankõrõ Milli Mücadele Döneminde, savaşõn doğrudan etkilerini yaşamadõğõndan önemli bir yõkõma uğramadõ. Topraklarõnõn tarõma elverişsiz olmasõ, ticaret yollarõna sapa oluşu nedeniyle güçlü bir eşraftan yoksundu. Savaştan dönenlerin iş bulamamasõ, işsizlik oranõnõn yüksek olduğu halkõ daha da yoksullaştõrdõ. Bu durum eşkõyalõk olaylarõnõn artmasõna neden oldu. Söz konusu dönemde Anadolu’nun kuzeydoğusunda bir Rum Pontus Devletini kurmayõ amaçlayan ve Merzifon’daki Amerikan Kolejinde odaklanan örgüt, Çankõrõ’da gizli çalõşmalar yürütüyordu. Örgütün zaman zaman silahlõ saldõrõlarda bulunduğunu görmekteyiz bu da dikkatin Çankõrõ üzerinde yoğunlaşmasõnõ sağladõ.
Kuracaklarõ devletin Çankõrõ’yõ da içine alacağõnõ ileri süren Pontus’çularõn o günlerdeki en önemli eylemi, Ilgaz dağõ mevkiindeki Jandarma Karakolunu basmalarõ ve jandarmalarõ öldürmeleriydi.24 Çankõrõ halkõnõn büyük tepkisine yol açan bu olaydan Müslüman halkla Ermeni ve Rumlar arasõnda sürtüşmeler baş gösterdi.
İtilaf Devletleri’nin özellikle İngilizlerin baskõlarõ sonucunda Meclis-i Mebusan’õn25 dağõtõlmasõ (18 Mart 1920) ve milletvekillerinin sürekli olarak göz hapsinde tutulmalarõ nedeniyle İstanbul’da çalõşma imkânõ kalmamõştõ. Bundan dolayõ 1920 Mart sonlarõnda Anadolu’ya göç başladõ. 19 Mart 1920de Mustafa Kemal bir genelge yayõnlayarak, Ankara’da olağanüstü bir meclis toplanmasõ gereğini dile getirdi.26 Söz konusu Amasya Genelgesine uyan çok sayõda milletvekili ve aydõn İstanbul’dan hareketle Ankara’ya doğru yola çõkmõşlardõr. Bu yolculuk sõrasõnda başlõca iki yol izleniyordu. Birinci yol, Adapazarõ Geyve-Düzce-Bolu üzerinden Ankara’ya ulaşan karayolu; İkincisi de Şile-İnebolu denizyolu idi. İnebolu’dan 1920 ve daha sonra Ankara’ya geçen bütün mebus, kumandan, sefir v.s zevat o vakit Çankõrõ zenginlerinden olan Abdullah Çavuş adõndaki şahsõn evi ile ( şimdiki vali konağõ ) Suyolu otelinde (şimdiki Şehir Oteli) misafir edilmişlerdir.27
Çankõrõ İstiklal Savaşõ başlangõcõnda ilçeleri ile birlikte tamamen harap ve bakõmsõz bir halde idi.Buna rağmen Çankõrõlõlarõn çoğu milli mücadelede üzerlerine düşen görevleri
23 Çankõrõ İl Yõllõğõ 1967, s. 60
24 Türkiye Ansiklopedisi (1923-1973), II, s.1955.
25 Meclis-i Mebusan’a (12 Ocak 1920 ) Çankõrõ adõna Behçet Bey ve Hacõ Tevfik Efendi katõlmõştõr. 18 Mart 1920’de İtilaf Devletleri Meclis-i Mebusan’õ dağõtõnca, pek çok milletvekili gibi Behçet Bey ile Hacõ Tevfik de Ankara’da toplanan Büyük Millet Meclisi’ne katõldõlar.
26 T. Başer, a.g.e, s.37
27 A.g.e., s. 61 .
yerine getirmek için taktire şayan bir gayret sarf ettiklerini görmekteyiz: Kucağõnda çocuğu ile kağnõsõnõ koşarak İnebolu’dan aldõğõ cephaneyi bin bir güçlükle Ankara’ya ulaştõran, Ilgaz dağlarõnõ aşarken çok büyük müşküllere göğüs geren ayağõ çarõklõ Türk kadõnõ Çankõrõlõdõr.28 İstiklal Savaşõnda Çankõrõlõlarõ özellikle cephanenin nâkilinde önemli hizmetler yaptõğõnõ ifade etmek gerekir. Bu konuda Tayip Başer kitabõnda vurguda bulunarak şu satõrlarõ yazmõştõr: “Bu nakliyat işinde her türlü fedakarlõğa katlanan Ilgaz’õn Kale ve Kõyõsõn köyünün katõrcõlarõ ile Kale köyünden Hancõ Halil Ağa’yõ Çankõrõlõ arabacõlardan Kartallõ Ahmet ve Kel imamõn Hafõz adõyla anõlan Hafõz Hüsnü ağalarõ kaydetmeyi bir vazife bilirim”.29
Ayrõca Atatürk’ün Samsuna çõktõğõ günden itibaren onu takip eden Çankõrõlõlar Mustafa Kemal’in Ankara’ya gelişinde, o zaman Ankara Muallim Mektebi müdürü olan ve Ankara’da Azmi Milli30 adõndaki gazetenin sahip ve yazarlarõndan olan Kemal Cenap Başer ve Çankõrõlõ diğer birkaç arkadaşõ vasõtasõyla hoş geldin vazifesini yaptõlar ve Çankõrõ’nõn saygõlarõnõ bildirerek emirlerini beklediklerini arz ettiler.31
Her ne kadar Çankõrõ halkõnõn çoğunluğu Milli Mücadele’de Kuvay-õ Milliye safõnda hizmet verdilerse de, Düzce ayaklanmasõ sõrasõnda bir kõsõm halk, Milli Mücadele karşõtõ bir tavõr sergilediler. Birinci Düzce-Bolu Ayaklanmasõ (13 Nisan 1920), kõsa sürede bölgenin benzer toplumsal özelliklere sahip ilçeleri olan Gerede, Beypazarõ ve Safranbolu’ya yayõldõ. Mustafa Kemal, ayaklanmanõn Ankara’yõ tehdit edebilecek bir boyuta ulaşmasõ üzerine (24 Nisan 1920), Bursa’da bulunan 20. Kolordu Komutanõ Ali Fuat Paşaya şu telgrafõ çekti: “Ayaklanma, Safranbolu ve Çerkeş’e yayõlmõştõr. Karõşõklõğõn Ankara’ya doğru geliştiği görülmektedir. Ankara’da faydalanõlacak 700 kişi kadar kuvvet vardõr. Oradan alacağõnõz azami kuvvetle Ankara’ya gelmeniz gerekmektedir. Yüksek cevaplarõnõzõ makine başõnda, ivedi olarak beklemekteyiz.”32 Binbaşõ Vasfi Bey, Çerkeş’teki küçük çaplõ ayaklanmayõ bastõrdõktan sonra, 58. Alaya bağlõ birliklerin Çerkeş’te bulunmasõ nedeniyle, ilçede herhangi bir olay meydana gelmedi. Ve de bu
28 Çankõrõ İl Yõllõğõ 1967, s. 61
29 Çankõrõ İl Yõllõğõ 1967, s. 61; Tayip Başer, a.g.e., s.37.
30 Ömer Sami Coşar, Milli Mücadele Basõnõ, İstanbul, Gazeteciler Cemiyeti Yayõnõ, No:5. SAYFA BASILMA YILI
31 T. Başer, a.g.e., s.36.
32 Türkiye Ansiklopedisi (1923-1973), II, s. 1956.
birliklerin Yozgat ayaklanmasõnõn bastõrõlmasõnda dahi yardõmcõ olduğunu görmekteyiz.33 BURAYA DİPNOT
Ancak işgallere karşõ örgütlü olarak bir direnişin oluşumu, Mayõs 1920 den sonra ortaya çõkmõştõr. Bunun ana sebebi doğrudan bir işgale uğramamõş olmasõ, işgal bölgelerinden uzak olmasõ olarak gösterilebilir. Çankõrõ’da kurulan ilk örgüt Çankõrõ Gençler Mahfili idi. Örgüt, aydõnlarõn öncülüğünde kurulmuş, spor, müzik gibi alanlarda faaliyet gösterdiğinden daha geniş bir alanda etkili olabilmiştir. Başka bir örgüt olarak, Çerkeş’te kurulan Çerkeş Gençler Mahfeli adlõ örgütü saymak mümkün. Bahsedilen örgüt milli mücadele sõrasõnda oldukça etkin bir çalõşma yürüterek güç topladõ. BURAYA DİPNOT
Milli Mücadele döneminde işgale uğramamõş olsa da sahip olduğu konum nedeniyle asker ve silah naklinin gerçekleşmesinde kilit nokta olmuştur. Bu özelliğinin etkisi ile de 2 Şubat 1921de Çankõrõ’da bir Menzil Nokta Komutanlõğõ kuruldu.34 Bu arada İstanbul- Ankara bağlantõsõnõ sağlayan yol da itilaf kuvvetleri ve bazõ isyancõ kesimlerin kontrolünde bulunuyordu. Böylece İnebolu-Kastamonu-Ankara hattõ Millî Mücadele’nin en hayati yolu haline geliyordu. Bu ehemmiyet Millî Mücadele boyunca hiç eksilmedi. BURAYA DİPNOT
Millî Mücadele İnebolu-Kastamonu-Ankara hattõ, şu güzergâhõ takip ediyordu:
İnebolu, Küre, Ecevit, Şeydiler, Devrekani, Halkacõlar, Şeker Köprü, Kastamonu, Beşdeğirmenler, Ilgaz, dibi, Ilgaz, Çomarõn, Yenice köy, Kazancõ, İnköy, Gündoğdu, Çankõrõ, Çandõr, Kõzõlkaya, Kalecik ve Ankara.
Coğrafi ve tarihi şartlarõn şekillendirdiği bu yol hattõnõn bugünde büyük ölçüde aynõ güzergâhõ takip ettiği gözlenmektedir. İnebolu-Ankara hattõnda Yolcu Konaklamasõ ve güvenlik için çok sayõda han, otel ve karakol bulunmaktaydõ. Bunlarõn bir kõsmõ Millî Mücadele sõrasõnda yapõlmõştõ. Bu barõnak ve güvenlik noktalarõ şunlardõ: Merkez İnebolu Sübyan Çavuşun Oteli, Merkez -Küre Ahmet Çavuşun Oteli, Ecevit Herif Kâmil, Üyük Hanõ, Ödemiş Hanõ, Şeydiler Yumurtacõ Hüseyin Ağa Hanõ, Beşdeğirmenler, İlgaz Dibi Otelleri, Ilgaz dağ doruğunda Jandarma Karakolu, Çomarõn, Yeniceköy, Kazancõ Hanlarõ, Kale Hanõ, İnköy Hanlarõ, Gündoğdu Jandarma Karakolu, Çankõrõ Hacõ Kadir, Hafõz Ağa Hanlarõ, Hacõbey, Kalecik Yeni Han ve Ankara Taş Misafirhanesi İstiklâl Savaşõ süresince
33 T. Başer, a.g.e., s.36.
34 Kamil Erdeha, Milli Mücadelede Vilayetler ve Valiler, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1975. SAYFA No ver
İnebolu-Kastamonu-Ankara hattõnõn bir anda çok önem kazanõp adeta bir hayat damarõ haline gelmesi güvenli oluşunun dõşõnda coğrafi olarak elverişli bir güzergâh oluşuydu.
Gerçekten Türk Milletinin yeni kalbi Ankara’ya denizden en yakõn yer İnebolu idi.
İnebolu, Ankara için denize açõlan en yakõn ve en güvenli pencere idi. İstanbul’dan Ankara’ya İstiklâl Mücadelesi’ne katõlmak için harekete geçen çok önemli devlet erkânõ ve aydõnlarõn büyük kõsmõ, İnebolu yolunu tercih etmişlerdi. Gelenlerin başlõcalarõ: Trabzon Valisi Hamit Bey, Nurettin Paşa, Tunalõ Hilmi, Eşref Edip, Rõza Nur, Hamdullah Suphi, Yusuf Kemal, Mehmet Akif, Osman Ağa, Mustafa Sagir, Hüseyin Hüsnü, Galip Paşa, Konya eski Valisi Semih Rifat, İzzet Paşa, Salih Paşa, Mithat Bey, Mehmet Emin, Yusuf, Akçura, Yakup Kadri, Rauf Bey, Buhara ve Azerbaycan heyetleri, Malta’dan gelen elli dokuz kişi, 1920–1922 yõllarõ arasõnda İnebolu-Ankara hattõnõ kullanmõşlardõ.35
Rauf Orbay, Kasõm 1921’de gerçekleştirdiği Ankara yolculuğu sõrasõnda, söz konusu yoldaki ikmal sõrasõndaki, zorluk, sõkõntõ ve fedakârlõklardan çok etkilenmiş ve konuyu şöyle aktarmõştõ: “İnebolu’dan Çankõrõ’ya kadar cephe gerisindeki geri hizmetlerin
%90’õnõn kadõnlar tarafõndan erkekleri mahcup edecek derecede gayret ve fedakârlõkla yapõlmakta olduğunu görmekteyiz. Bu fedakâr kadõnlarõn arkasõnda emzikte çocuklarõ olan mübarek analar da vardõr. Yavrularõ kucaklarõnda, kağnõlarõ önlerinde, övendireleri ellerinde, Ankara’ya ve cepheye naklediyorlar. Allah bu millete yakõnda necat ve uzun müddet sulh ve saadet nasip edecektir. Bu millet hakkõyla istihkak kesbetmiştir...”36
Yolun işlek ve mühim oluşu tamirini de beraberinde getirdiğinden Millî Müdafaa Vekâleti’nin emri üzerine 1922 yõlõ başlarõnda Kastamonu ve Çankõrõ’da birer “amele taburu” kurulmuş olup, bu taburlar büyük zaferden sonra kaldõrõldõğõ zamana kadar İnebolu-Ankara şosesi üzerindeki yol, köprü ve menfeze tamiri görevini başarõyla yerine getirmişti. Halkõn bu derece bilinçlenmesinde söz konusu yolu takip eden yüksek şahsiyetlerin halka yönelik heyecanlõ, duygulu, bilgilendirme ve motive etme faaliyetlerinin bir sonucuydu.
35 Refik Turan, , Atatürk Araştõrma Merkezi Dergisi, Sayõ: 44, Cilt: XV, Temmuz 1999, s.75
36 R. Turan, a.g.m., s.135
BİRİNCİ BÖLÜM
ÇANKIRI’NIN İDARİ YAPISI (1923- 1939)
Cumhuriyet dönemi Türkiye'sinin idarî yapõsõ, 1921 ve 1924 anayasalarõna göre düzenlenmiştir. 1924 Anayasasõ’nõn 89. ve 105. maddeleri illerin yönetimini düzenlemektedir. Bu düzenleme ile ülke; iller, ilçeler, bucaklar ve köyler şeklinde yönetim birimlerine ayrõlmõştõr. Bu yönetim bölümlerinin başõna merkezden yöneticilerin atanmasõ kararlaştõrõlmõştõr. Bu çerçevede illere valiler, ilçelere kaymakamlar, bucaklara da bucak müdürleri tayin edilmiştir. Bu yöneticilerin yaptõğõ bütün işler, merkezi hükümetin onayõna bağlõdõr.
Bu yeni düzenleme ile hem inkõlâplarõn ülkenin her yerine yayõlmasõ hem de hizmetlerin en iyi şekilde yerine götürülmesi amaçlanmõştõr. Çankõrõ’nõn bu idari düzenlemelerde geçirmiş olduğu aşamalar, tarihi süreç içerisinde aşağõda genel hatlarõyla ele alõnmõştõr. Yapõlan bu düzenlemeler Çankõrõ’nõn idarî yapõsõnõ da değiştirmiştir.
1. Çankõrõ’nõn Vilayet Olmasõ ve İdarî Görevliler
Yukarõda da belirtildiği gibi 1846’da yapõlan düzenleme ile Kastamonu vilayetine bağlanmõştõr. 1867’de Çankõrõ sancağõ Çerkeş, Kalecik ve İskilip kazalarõndan teşekkül etmiş bir sancak olarak Kastamonu vilayetine bağlanmõştõr. Fakat daha sonra İskilip’in Çoruma, Kalecik’in Ankara’ya bağlanmasõyla sadece Çerkeş kazasõ Çankõrõ’da kalmõştõr.
Ilgaz nahiyesi 1922’de kaza olunca, Çankõrõ’nõn kaza sayõsõ ikiye çõkmõştõr.
Yukarõda da bahsedildiği gibi Osmanlõ döneminde “Kengõrõ” ya da “Kangõrõ” olarak adlandõrõlan Çankõrõ, bugünkü adõnõ Cumhuriyet devrinde, dönemin milletvekilleri Yusuf Ziya, Mehmet Rõfat, Ahmet Talat tarafõndan önerilen teklif üzerine almõştõr.37 Cumhuriyet’in ilk yõllarõndaki idarî düzenlemeler çerçevesinde 1462’de sayõlõ Vilayetler İdaresi Kanunu ile livalar (sancaklar) vilayetlere dönüştürülmüştür. Bu kanun sonrasõnda Çankõrõ da vilayet yani il statüsüne geçmiştir. Çankõrõlõlar şehirlerinin il oluşuna o kadar mutlu olmuşlar ki, bunu Mustafa Kemal’in Çankõrõ’nõn Milli Mücadele’deki
37 BCA.030 10, 17 42 51; T. Başer, a.g.e, s. 81.
hizmetlerinden dolayõ yöre halkõna bir nevi hediyesi olarak görmüşlerdir. Bu karar halk tarafõndan büyük bir sevinçle karşõlanmõştõr. Öyle ki bir aralõk Çankõrõ’nõn kaza olacağõ gibi bir haberin yayõlmasõ halkta bir endişe yaratmõş; ve o dönem Duygu Gazetesi’nde çõkan şu satõrlar bu endişe ve üzüntüyü açõkça ortaya koymaktadõr:38
Çankõrõ Kaza mõ Olacak
Bir haberin şimşeği bütün kalplerde çaktõ, Sevinen benliğime sanki bir zehir aktõ.
Trenin gelmesiyle Çankõrõ’ya nur doğdu;
Hey hat, bu acõ haber bizi zulmette boğdu.
Fakat içimden doğan bir his bana diyor ki:
Devrimiz Cumhuriyet; emin müsterih ol ki, Reisimiz büyüktür; bizi mahzun bõrakmaz, Bir taraftan güldürüp öte yandan ağlatmaz Dâim yüksekte duran boyunlar bükülmesin;
“Çankõrõ köy olacak!” diye düşman gülmesin!
Çankõrõ vilayettir, dâim böyle kalacak;
Herkes mesut olacak, şenlenecek her Küt iyne.
Çankõrõ’nõn bugünkü idari yapõsõ içinde yer alan Kurşunlu, Şabanözü, ve Eskipazar 1946’da kaza olmuştur. Eldivan ve Orta 1959 yõlõnda ilçe olurlarken, Yapraklõ ve Atkaracalar adlõ yerleşim birimleri de 1953 yõlõnda Çankõrõ’nõn idari yapõsõ içinde yer almõşlardõr. Bu nedenle inceleme dönemimiz olan 1923-1939 yõllarõ arasõna ait idari listelerde bu yerleşim birimlerine kaza olarak yer verilmeyecektir.
Çankõrõ’nõn il olmasõ ile birlikte, gerekli yönetici ve memur kadrosunun atandõğõnõ görmekteyiz. Aşağõda devlet yõllõklarõndan faydalanõlarak oluşturulan tablolarda görevli memurlarõn isimleri ve memuriyetleri hakkõnda bilgi yer almaktadõr. Tablolarda, merkez kaza olan Çankõrõ’nõn dõşõnda Çerkeş ve Ilgaz’da da belirtilen yõllarda görev yapmõş olan şahõslarõn görevleri hakkõnda da aydõnlatõcõ bilgi bulunmaktadõr. Söz konusu tablolarda
38 Çankõrõ’da Duygu Gazetesi ( 1930- 1938) , “Çankõrõ Kaza mõ Olacak’’ s.1
1925 ile 1930 yõlarõ arasõnda, Çankõrõ’da memur olarak görev yapan şahõslarõn kimliklerinin tespiti açõsõndan önemlidir.39
Tablo 1
1925–1926 yõllarõnda Çankõrõ Merkez’de görev yapan şahõslarõn isimleri ve memuriyetleri
MEMURİYET İSMİ
Vali Cemil Bey
Defterdar Tahir Bey
Tahrirat Müdürü Ömer Faik Bey
Müftü Ata Efendi
Mahkeme-i Asli Reisi Hasan Hayrullah Bey
Cinayet Müdde-i Umumiyesi Sadõk Bey
Mahkeme-i Asli Azasõ Mustafa Hilmi Bey
“ “ “ Abdurrahim Bey
“ “ “ Mustafa Bahri Bey Mahkeme-i Aza Mülazõmõ Yaşar Subhi Bey
“ “ “ Hasan Fikri Bey
“ “ “ Şevket Bey
Müstantõk İsmail Hakkõ Bey
Merkez Sulh Hakimi İsmail Hakkõ Bey
Şabanözü ve Orta Nahiyeleri Sulh Hakimi Rauf Bey
Sõhhõye Müdürü Ali Numan Bey
Muhasebe-i Hususiye Müdürü Hasan Tahir Bey
Tapu Müdürü Ali Mehdi Bey
Eytam Müdürü Hakkõ Bey
Nüfus Müdürü Abdulvahhab Bey
Ser Mühendis (Başmühendis) Müdürü Seyid Bey
Varidat Mümeyyizi Ahmed Munib Bey
Belediye Reisi Cemil Bey
Tablo 2
1925–1926 yõllarõnda Ilgaz Kazasõ’nda görev yapan şahõslarõn isimleri ve memuriyetleri
39 Çankõrõ’da 1925-1930 yõllarõ arasõnda görev yapan memurlar ve memuriyetler hakkõndaki bilgi Devlet Salnamelerinden yararlanõlarak elde edilmiştir. Bkz. Devlet Salnamesi 1925–1926, Devlet Matbaasõ, İstanbul, 1926, s. 583; Devlet Salnamesi 1926–1927, Devlet Matbaasõ, İstanbul,1928, s. 803; Devlet Salnamesi 1927–
1928, Devlet Matbaasõ, İstanbul,1928, s. 458; Devlet Salnamesi 1928–1929, Devlet Matbaasõ, İstanbul, 1929, s. 458; Devlet Salnamesi 1929–1930, Devlet Matbaasõ, İstanbul,1930, s.330.
MEMURİYET İSMİ Kaymakam Reşid Bey
Mal Müdürü Hacõ Mehmed Bey
Müftü Ahmed Tevfik Efendi
Asliye Mahkemesi Reisi Bekir Sõdõk Bey
Mahkeme Mudde-i Umumiyesi Ahmed Muhsin Bey
Mahkeme Azasõ Ahmed Hilmi Bey
Mahkeme Azasõ Ahmed Beşir Bey
Müstantõk Ali Hilmi Bey
Tablo 3
1925–1926 yõllarõnda Çerkeş’te görev yapan şahõslarõn isimleri ve memuriyetleri
MEMURİYET İSMİ
Kaymakam Besim Ömer Bey
Mal Müdürü Cemil Bey
Müftü Abdi Efendi
Asliye Mahkemesi Reisi Ahmed Hamdi Efendi
Mahkeme Müdde-i Umumiyesi Halil Bey
Mahkeme Azasõ Ahmed Şevki Bey
Mahkeme Azasõ Ahmed Hamdi Bey
Mahkeme Azasõ Mülazõmõ Niyazi Bey
Müstantõk Hacõ Ali Bey
Eytam Müdürü Nuri Bey
Tablo 4
1926–1927 yõllarõnda Çankõrõ’da görev yapan şahõslarõn isimleri ve memuriyetleri
MEMURİYET İSMİ
Vali Bekir Sami Bey
Defterdar Tahir Bey
Tahrirat Müdürü Ömer Faik Bey
Müftü Ata Efendi
Mahkeme-i Asliye Reisi Hasan Hayri Bey
Müdde-i Umumi Sadõk Bey
Mudde-i Muavini Hilmi Bey
Aza Abdurrahim Bey
Aza Mustafa Behçet Bey
Aza Mülazõmõ Şevket Bey
Aza Mülazõmõ Niyazi Bey
Aza Mülazõmõ Mustafa Latif Bey
Sulh Hakimi İsmail Hakkõ
Mustantõk İsmail Hakkõ Bey
Sõhhõye Müdürü Hasan Atõf Bey
Merkez Hükümet Tabibi Ali Kadri Bey
Tapu Müdürü Ali Mahir Bey
Ziraat Memuru Refik Bey
Sõhhõye Baytarõ Salih Zeki Bey
Nüfus Müdürü Abdulvahab Bey
Muhasebe Mümeyyizi Abdulkadir Bey
Varidat Mümeyyizi Ahmed Munib Bey
Eytam Müdürü Hakkõ Bey
Komiser Muavini Abdulnebi Bey
Şabanözü Nahiyesi Muavini Sadõk Bey
Orta Nahiyesi Muavini Ali Rõza Bey
Tuht Nahiyesi Muavini Ahmet Rõfat Bey
Tablo 5
1926–1927 yõllarõnda Çerkeş’te görev yapan şahõslarõn isimleri ve memuriyetleri
MEMURİYET İSMİ
Kaymakam Besim Ömer Bey
Mal Müdürü Cemil Bey
Müftü Mustafa Efendi
Mahkeme-i Asliye Reisi Ahmed Hamdi Bey
Müdde-i Umumi Halil Bey
Aza Ahmed Şevki Bey
“ Ahmed Hamdi Bey
“ Mülazõmõ Muhammed Hilmi Bey
Müstantõk Hacõ Ali Bey
Eytam Müdürü Nuri Bey
Sõhhõye Baytarõ Mazhar Bey
Hükümet Tabibi Süleyman İsmail Bey
Mecidiye Nahiyesi Müdürü İsmail Hakkõ Bey
Tablo 6
1929–1930 yõllarõnda Çankõrõ ve kazalarõnda görev yapan şahõslarõn isimleri ve memuriyetleri
MEMURİYET İSİMLER MEMURİYET İSİMLER
ÇANKIRI ILGAZ KAZASI
Vali Nuri Bey Kaymakam M. Kamil Bey
Muhasebeci Fehmi Bey Mal Müdürü H. Avni Bey
Tahrirat Müdürü Osman Bey Müftü A. Tevfik Bey
Müftü Ata Bey Asliye Mahkemesi
Reisi
B. Sõtkõ Bey
Ceza Reisi H. Hayri Bey Müddei Umumi İ. Hakkõ Bey
Müdde-i Umumi Salim Bey Müstentik M. Nuri Bey
Muavin H. Hüsnü Bey Hükümet Tabibi T. Hüseyin Bey
Aza Abdurrahim Bey Posta ve Telgraf
Müdürü
A. Hicabi Bey
Aza Hilmi Bey ÇERKEŞ KAZASI
Aza Mülazõmõ Şevket Bey Kaymakam Nuri Bey
Müstantõk İ. Hakkõ Bey Mal Müdürü A. Naci Bey
Maarif Müdürü Mithat Bey Müftü Mustafa Efendi
Jandarma Kumandanõ M. Zülfi Bey Hukuk Hakimi M. Lütfü Bey
Polis Komiser Muvini A. Tahir Bey Ceza Hakimi Süleyman Bey Sõhhõye ve Muveneti
İçtimaiye Müdürü
Atõf Bey Müdde-i Umumi Kemaletttin Bey
Muhasebe-i Hususiye Müdürü
Halit Bey Müstantõk H. Avni
Nüfus Müdürü Necati Bey Hükümet Tabibi -
Tapu Müdürü M. Ziya Bey Posta ve Telgraf
Müdürü
Faik Bey
Evkaf Müdürü Sabri Bey
Ziraat Memuru Rõfkõ Bey
Baytar Memuru S. Zeki Bey
Posta ve Telgraf Müdürü Muhittin Bey Merkez Hükümet Tabibi Kadri Bey
2. Çankõrõ’ya Bağlõ İlçeler ve Köyleri (1923- 1939)
Bu dönemde Çankõrõ’ya merkez dõşõnda Çerkeş ve Ilgaz ilçeleri bağlõdõr. Çankõrõ merkez ilçenin yüzölçümü 4145 km2, Çerkeş ilçesinin 2880 km2, Ilgaz ilçesinin de 1640 km2’dir. Çankõrõ ilinin toplam yüzölçümü 8665 km2dir. Cumhuriyet’in ilk yõllarõnda Çankõrõ merkez ilçeye bağlõ üç nahiye bulunmaktadõr. Bunlar; Şabanözü, Orta ve Tuht (Yapraklõ) nahiyeleridir. Bu dönemde Çerkeş’in tek nahiyesi bulunmaktadõr. O da Mecidiye’dir. Aynõ dönemde Ilgaz’a bağlõ nahiye bulunmamaktadõr. Çankõrõ merkez ilçeye bu dönemde 70; Çerkeş’e 57 ve Ilgaz’a da 75 köy bağlõdõr.40 Çankõrõ ve ilçelerine bağlõ köyler şunlardõr:
Çankõrõ Merkez İlçe : 1- Apsarõ, 2- Ahlat, 3- Akçavakõf, 4- Akören, 5- Alõca, 6- Alva, 7- Anuza, 8- Aşağõ Çavuş, 9- Aşağõ Pelitözü, 10- Aşağõ Yanlar, 11- Ayan, 12- Balõbağõ, 13- Ballõbõdõk, 14- Bayõndõr, 15-Boyaka, 16- Buğay Korgun, 17- Büyük Hacõ Bey, 18- Çayõr Põnar, 19- Çiftlik, 20- Çivi, 21- Çukurören, 22- Dede, 23- Deyim, 24- Dutağaç, 25- Dümelli, 26- Fene (Nahnaz), 27- Gedene, 28- Genek, 29- Germece, 30- Gölez, 31- Gölezkayõ, 32-Handõrõ, 33- Hasakça, 34- Hõcõp, 35- Hõdõrlõk, 36-Hisarcõk (Asarcõk), 37- Ildõzõm, 38- İkiçam, 39- İnaç, 40- İnandõk, 41- Karadayõ, 42- Karaşeyh, 43- Karaşeyh, 44- Korgun, 45- Küçüklü, 46- Küçük Hacõ Bey, 47- Maruf, 48- Merzi, 49- Mudun, 50- Ovacõk, 51- Paşa, 52- Saray, 53- Seydi, 54- Süleymanlõ, 55- Şarklõ,
40 A. K. Üçok, a.g.e., s.106–107.
