T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI-MARMARA ÜNİVERSİTESİ PENDİK EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

(1)

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI-MARMARA ÜNİVERSİTESİ PENDİK EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ

ÇOCUK SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI ABD SOSYAL PEDİATRİ BİLİM DALI

0-1 YAŞ GELİŞİM ÖZELLİKLERİ, GELİŞİMİN DESTEKLENMESİ İÇİN OYUNCAK ÖNERİLERİ

Yaşamın ilk yılında bebeğiniz ihtiyaçlarının giderilmesi (korunma, doyurulma, ilgi görme) için çevresine ihtiyaç duymaktadır. Bebeğinizin güven duygusu bu dönemde oluşmaktadır. Bu dönemde emme ve her elindekini ağıza alma yoluyla bebeğiniz mutluluk duygusunu tatmakta, aynı zamanda çevresini ağız yoluyla tanımakta ve araştırmaktadır. Ağıza almanın engellenmesi gelişimini olumsuz etkileyebileceğinden, ağıza aldığında ona zarar vermeyecek, temiz nesnelerin bulundurulması faydalı olacaktır.

Genellikle bebeğinizin temel bakımını veren kişi anne olduğundan onlar tarafından sevilme, konuşulma, dokunulma bebeğinizin gelişimine ve anne-bebek bağlanmasında en önemli katkıyı sağlayacaktır. Güvenli bağlanma oluşabilmesi için bebeğinizin ihtiyaçlarını sizin uygun olduğunuz zaman değil, bebeğiniz ihtiyaç duyduğunda gideriniz. Bebeğinizin ihtiyaçlarına duyarlı olunuz.

0-3 AY GELİŞİM ÖZELLİKLERİ

 Yüze bakar.

 Karşısındaki yüzü, konuşunca fark eder ve güler.

 Yatarken gözleriyle bazende başıyla objeleri izler.

 Agulama sesi çıkarır.

 Zil ya da çıngırak gibi yüksek seslere tepki verir.

 Kol ve bacaklarını eşit derecede hareket ettirir.

 Yüzükoyun yatarken başını yerden kaldırır.

 3 aylık bebek ellerini seyreder

(2)

0-3 AY GELİŞİM DESTEK ÖNERİLERİ

 Bebeğinize dokunmadan karşısında konuşarak onu güldürmeye çalışın.

 Bebeğinizi dışarı çıkarırken ya da ev içinde dolaştırırken yüzünü dışa dönük olarak tutun bu durum bebeğinizin çevreyi görebilmesi ve daha çok uyaran almasını destekleyecektir.

 Bebeğinizin yatağının üstüne yatarken görebileceği ancak üzerine düşmeyeceğine emin olacak şekilde oyuncaklar, balonlar, renkli şekiller asın.

 Bebeğinize gün içinde yüksek sesli olmayan müzik dinletin. Bunun için televizyonu kullanmayın.

 Bebeğinizin ellerine, parmaklarına dokunun. Onu okşayın. Ona basit hareketler yaptırın.

 Bebeğinizin el bakımına gerekli özeni gösterin. Bebeğinizin el gelişimi için bebek eldivenlerini sık kullanmayın, tırnakları ile yüzüne zarar vermesini engellemek için bebeğinizin tırnaklarını 'bebek tırnak makası' kullanarak kesin. Tırnak kesme işlemini tırnaklar daha da yumuşayacağından banyodan sonra, bebeğiniz derin uykudayken, eşinizden de yardım alarak kesin.

 Bebeğinizi uykuya bırakırken sırtüstü yatırın, ancak başının arkasının düzleşmemesi için başını sağa, sola çevirebilirsiniz. Gün içerisinde bebeğinizin uyanık olduğu dönemde sizin gözetiminiz altında 15-20 dakika günde 3 kez karın üstü yatırmanız başının düzleşmemesine yardımcı olacaktır.

 Anne bebek temasının çok önemli olduğu bu dönemde bebeğinize yumuşak masajlar yapmanız ilişkinizi kuvvetlendirirken bebeklerde yaşamın ilk 2 haftası ile 3 ay arasında sık görülen gaz sancısına da faydası olacaktır.

 Uyku dönemlerinde bebeğinizle aynı odada ancak farklı yataklarda uyku önerilmektedir. Uyku sırasında bebeğinizin sırt üstü yatması önerilir. Bebeğin geceleri kesintisiz, size ihtiyaç duymadan uyuması genellikle ilk 3 ayda oluşur, bazı bebeklerde 6. haftada gelişebilir. Uyku döngüleri sırasında gecede 4-6 kez kısa sürekli uyanıklıklar olabilmektedir. Kendi kendini sallanma, emme gibi aracı gereksinimi olmadan hafif uyanıklıktan uykuya geçirebilen bebekler ailesini uyandırmaz ve genellikle uyku sorunları olmaz.

 İlk 3 ayda bebeğinizin ortalama günde toplam 13-14,5 (10-19 saat) saat uyuması beklenir, bunun yaklaşık 8-9 saati gece uykusu olarak geçer. Emzirilen bebekler 1-3 saat arasında uyuyup, uyanırken, biberonla beslenen bebekler 2-5 saat süreyle daha uzun uyurlar. Uyku dönemlerini 1-2 saatlik uyanıklık dönemleri takip eder. Yaşamın ilk birkaç haftasında gece gündüz uyku dönemleri oluşmaz, uyku süresi gece ortalama 8,5 saat, gündüzleri 5,5 saat olacak şekilde dağılım gösterir.

(3)

3-6 AYLIK BEBEKLERİN GELİŞİM ÖZELLİKLERİ

 Ailenin sesi ve dokunuşunu tanır

 Eline dokundurulunca bir nesneyi kavrar

 Otururken önündeki oyuncağına uzanır ve alır.

 Sırtüstü yatarken nesneleri başını çevirerek izler.

 Ellerini seyreder.

 Sesli güler.

 Arkasından ses çıkarılınca dönüp bakar, tıkırt sesine döner

 Yüzükoyun yatarken kollarından destek alarak göğüs ve başını kaldırır.

 Otururken başını dik tutar.

 Yüzükoyundan sırt üstüne döner.

 5-6 aylık bebek elden ele nesneyi geçirir

 5-6 aylık bebekler destekle oturur

 3-6 ay arasında toplam uyku süresi günde 14-15 saati bulabilirken, gece uyku süreleri 9-11 saate çıkar. 2-12 ay arası bebeklerde toplam 12-13 saat uyuması beklenirken, gündüzleri 2 kez her biri 3-4 saatlik kısa uykular olabilir.

 Bebeğinizin yüzüne, ellerine, saçlarına sık sık dokunun ve okşayın.

 Bebeğinizle birlikte kendini görebileceği aynalı (büyük, kırılmayan) oyuncaklar kullanarak değişik oyunlar oynayın.

 Bebeğinizin önüne uzanabileceği oyuncaklar koyun. Renkli ve sesli oyuncakları tercih edin. Bebeğiniz otururken her iki kulağının arkasından değişik sesler çıkarın. Sesleri dönüp aramasını bekleyin. Bebeğinize aynı şekilde değişik zamanlarda adıyla seslenin.

Başını çevirip aramasını bekleyin.

 Bebeğinizin çıkardığı sesleri karşılıklı taklit edin ve birlikte yeni sesler çıkarın.

 Bebeğinize şarkı söyleyin. Yaptığınız her işe özel (örneğin, altını değiştirirken, uyuturken veya üzerini giydirirken) bir şarkı geliştirebilirsiniz. Söylerken bebeğinizin ellerini tutarak ona el çırptırın.

 Bebeğinizi gün içinde uyanık olduğu dönemde gözetiminizde yüzükoyun yatırın, başını yerden kaldırması için onunla konuşun. Gerekirse göğsünün altına destekleyici eşyalar yerleştirin.

 Bebeğinizin kol, bacak, sırt ve karnına yumuşak hareketlerle masaj yapın.

 Bebeğinizi sırtüstü yatarken el bileklerinden sıkıca kavrayarak dikkatlice kaldırmaya çalışın. Başını toparlayarak kalkması için onunla konuşarak dikkatini çekmeye çalışın.

(4)

0-6 AYLIK BEBEKLER İÇİN OYUNCAK ÖNERİLERİ

Oyun, çocuğunuzun sosyal, duygusal, bilişsel ve fiziksel gelişimi için özellikle erken çocukluk döneminde çok önemlidir. Oyun yoluyla çocuklar kendilerini, diğer insanları, dünyayı tanır, diğer insanlarla iletişim kurar, zorlukların üstesinden gelmeyi öğrenir, hayal dünyasını ve yaratıcılığını geliştirir. Ailelerin oyuna katılması çocuklarının dünyasını anlamak için bir yol olup, ebeveyn-çocuk ilişkisini güçlendirir. Unutmayın, siz bebeğinizin ilk oyun arkadaşısınız.

Oyuncakların pahalı olması gerekmez. Ancak keskin kenarları veya gevşek parçaları olmamasına, yutmasına veya soluk borusuna kaçmasına neden olacak kadar küçük olmamasına özen gösteriniz.

Yaşamın ilk 1 yılında oyuncaklardan çok, okumak, şarkı söylemek, onunla konuşmak oynamanın en eğlenceli ve basit yoludur. Gün içerisinde bebeğinize tekerlemeler, şarkılar söyleyeniz. Yaptığınız her işe özel (örneğin, altını değiştirirken, uyuturken veya üzerini giydirirken) bir şarkı geliştirebilirsiniz. Bebeğinize kitap okuyunuz, ancak kitapları ağzına almak isteyeceğini unutmayınız (sert kartondan veya bezden kitapları kullanabilirsiniz).

Günümüzde televizyon bebek bakıcısı olarak kullanılmaktadır. Ancak televizyon başında vakit geçiren çocuklarda obesite gibi fiziksel problemler dışında, şiddet içeren davranışlar, erken cinsel içerikli davranışlar, okul başarısında düşüklük, kabus görme, sigara ve madde bağımlılığı gibi davranışsal problemler daha sık görülmektedir. Son önerilere göre 2 yaşın altında ki çocuklara televizyon kesinlikle izletilmemeli, daha büyük çocuklarda ise günlük televizyon izleme süresi 1-2 saati geçmemelidir.

 Tahtadan veya plastikten gevşek parça içermeyen bileklikler

 Yüz resmi içeren bebek, resim veya doldurulmuş oyuncaklar

 Ceee oynayabileceğiniz eşarplar

 Kırılmayan kendini görebileceği ayna

 Çıngıraklar, şekilli halkalar

(5)

 Renkli yumuşak toplar

 Ses çıkaran resimli bez kitaplar

 İri bez bebekler, bez arabalar, parmak veya elle sizin oynatabileceğiniz kuklalar 6-12 AY GELİŞİM ÖZELLİKLERİ

 6-7 aylık bebeğiniz kollarını öne koyup destek alarak oturabilirken, 7-8 aylık olduğunda desteksiz oturabilir, kendini oturma pozisyonuna getirebilir

 Konuşulunca gülerek tepki verir.

 Küçük nesneleri iki parmağı ile kavrar.Başparmak ve işaret parmağıyla cımbız hareketini yapabilir.

 Yere düşen oyuncakları başını eğerek yerde arar.

 Bir elinden diğerine nesneyi geçirir.

 İki elindeki küçük oyuncakları birbirine vurur.

 Yüzükoyun yatarken yerden göğsü ile birlikte başını kaldırır.

 Eline verilen yiyeceği yer.

 Bardaktan yardımla içer

 9-10 aylık bebek baş baş yapar, el çırpar.

 İsteklerini ağlamadan hareketle ya da sesle belli eder.

 7-8 aylık bebek da-da-da ba-ba gibi tek heceli sesleri çıkarır.

 11-12 aylık bebek anlamlı 2-4 kelime söyler

 Öpücük, öksürük gibi sesleri taklit eder.

 7. aydan sonra tanıdık olmayan insanlara karşı heyecan ve ağlama tepkileri gösterir.

Bu duruma 'yabancı kaygısı/korkusu' adı verilir. Bu gelişimin doğal bir parçasıdır.

 Yatarken kendiliğinden oturmaya geçebilir.

 Tutunarak ayakta durur.

 Sıralama yapar.

 Basit birkaç emiri anlar

 Giyinirken yardımcı olur

 Kitaba uzanır, ağzına götürür, resimlere bakar, ses çıkarır, resimlerin üzerine dokunur, yüz içeren resimleri tercih eder

 9. Ayda nesnelerin kaybolmadığını anlar, yabancı algılaması başlar, bu dönemde uyku ve beslenme problemleri görülebilir.

6-12 ay arası bebekler toplam günde 13-14 saat uyurken, gece uykuları 10-11 saati bulur.

Bebeklerin %70’i 6 aylık olduklarında geceleri kesintisiz 6-8 saat uyuyabilir. Bu dönemde hafif- derin uyku döngüsü düzene girmekle birlikte, 50-60 dakikalık peryotlarla olduğundan, bebeğiniz geceleri sık sık uyanabilir.

 Çocuğunuz otururken iki eline aynı anda tutabileceği büyüklükte oyuncaklar verin.

 Karşılıklı top yuvarlama, araba sürme oyunu oynayın.

 Çocuğunuzla el çırpma oyunları oynayın. Gerekirse ellerinden tutarak destekle yaptırın.

 Oyuncak ve hayvan seslerini taklit edin; hav hav, mee mee gibi.

(6)

 Çocuk eliyle bir eşya gösteriyorsa eşyanın adını söyleyerek eline verin.

 Vücudun parçalarını öğretin: Gözünü/burnunu/saçını gösterin.

 Oyuncaklarını saklama bulma oyunu oynayın; oyuncağın sesini dinleyerek yerini bulun.

 Bir kabın içine doldurma-boşaltma oyunu oynayın.

 Resimli kitaptan tek tek resimlere bakın, isimlerini söyleyin: (ağaç, bu çiçek, bak kuş uçuyor gibi-6. aydan itibaren).

 Çocuğunuz otururken uzanamayacağı uzaklığa oyuncak koyun, almak için çaba göstermesine fırsat verin.

 Çocuğa tekerlemeler ve şarkılar söyleyin.

 Yaptığı iyi davranışlar için olumlu onay verin. 'aferin, çok iyi, başardın' gibi. Kesinlikle dayak ya da cezadan kaçının. Sabırla konuşarak, göstererek doğru davranışı öğretin.

 Yürüteç kullanmayın.

6-12 AYLIK BEBEKLER İÇİN OYUNCAK ÖNERİLERİ

 Çıngıraklar ve müzikli oyuncaklar

 İçiçe geçen bardaklar, oyuncaklar

 Yumuşak sıkınca ses çıkaran toplar

 Doldurup, boşaltabileceği nesnelerle dolu kutular

 Perkusyon aletleri: Oyuncak davul. Kendiniz su şişesine mandal koyup sıkıca kapatıp, açılmaması için bantlayarak ses çıkaran oyuncaklar yapabilirsiniz.

 Kartondan ve bezden üretilmiş bebek kitapları: Sert, karton sayfalı, özellikle diğer bebeklerin fotoğraflarını, yüzlerini, top, şişe gibi tanıdık nesnelerin resmini içeren, kitaplar önerilir. Parlak renkli, dokunabileceği, ağzına alabileceği kalınlıkta olması, küçük elleri için küçük boyutlarda olması hoşlarına gider

(7)

Hazırlayanlar:

1. Doç.Dr.Perran Boran, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları ABD, Sosyal Pediatri BD Başkanı 2. Gelişim uzmanı Selda Küçük