1.1. Drenajın Yararları 1. Drenaj nedir DRENAJ

(1)

Prof. Dr. M. Halim PERÇİN Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları ₁

BÖLÜM 4

DRENAJ

1. Drenaj nedir

Drenaj; suların toplanması, denetim altına alınması ve uzaklaştırılması sorunudur. Drenaj yüzey drenajı ve yer altı drenajı olmak üzere ikiye ayrılır.Yüzey drenajında toprak üstündeki suların yönetimi, denetimi, yer değişimi, birikimi ve düzeni yer altı drenajında da toprak altındaki suların yönetimi, denetimi ve muhafazası söz konusudur.

Yüzey drenajının ana amacı, yapılara ve alanlara suların yapacağı zararı yada sel oluşumunu önlemektir.

1.1. Drenajın Yararları

Sel oluşumunu önler

Doğal ve yapısal çevreye zarar verebilecek su toplanmalarını asgariye indirmek için bitkisel, yapısal materyaller ve drenaj sistemleri kullanılır.

Erozyonun önlenmesi

Erozyonda, taşıntı materyali: materyal tuzakları, çökeltme göletleri, bitki örtüsü ve uygun tesviye ile kaynağında tutulmalıdır.

Toprak kabartması ve don zararlarının azaltılması

Bazı hallerde tefsiye tabakası, kaplamalı yüzeyler ve yapıların altındaki topraklarda kabarmalar ve don zararlanmaları meydana gelebilir.Bu zararlanmaları önlemek yada minimuma indirmek ancak doğru drenaj sistemlerinin kurulmasıyla mümkün olabilir.

Su kalitesinin korunması

Doğaya müdehaleler sonucunda meydana gelen doğal hidrolojik döngü içerisinde

meydana gelebilecek bozulmalar drenaj sistemleri kullanılarak asgariye indirilebilir.Yer altı yada yüzey su seviyesinin korunması buna örnektir.

Yaban hayatının korunması

Mevcut drenaj sistemlerinin korunmasının çevresel faydası yaban hayatı ortamının muhafazasıdır.Doğal ortamlar gelişi güzel ve yetersiz bir şekilde yapılan yapılan gelişmeler sonucunda değişmekte ve bozulmaktadır.

Toprağın Rahatlaması

Değişimler ve müdehaleler sonucu toprak bünyesinde biriken fazla sular drene edilmelidir.Böylece toprak üzerindeki bitkilerin ve yaban yaşamın fazla sudan görebileceği zararlar önlenmiş doğal döngü korunmuş olacaktır.

(2)

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları ₂

Doğaya müdehaleler sonucunda meydana gelen doğal hidrolojik döngü içerisinde

meydana gelebilecek bozulmalar drenaj sistemleri kullanılarak asgariye indirilebilir.Yer altı yada yüzey su seviyesinin korunması buna örnektir.

Yaban hayatının korunması

Mevcut drenaj sistemlerinin korunmasının çevresel faydası yaban hayatı ortamının muhafazasıdır.Doğal ortamlar gelişi güzel ve yetersiz bir şekilde yapılan yapılan gelişmeler sonucunda değişmekte ve bozulmaktadır.

Toprağın Rahatlaması

Değişimler ve müdehaleler sonucu toprak bünyesinde biriken fazla sular drene edilmelidir.Böylece toprak üzerindeki bitkilerin ve yaban yaşamın fazla sudan görebileceği zararlar önlenmiş doğal döngü korunmuş olacaktır.

Drenaj Sistemleri

 Açık sistemler (yüzey drenaj sistemleri)  Kapalı sistemler (yer altı drenaj sistemleri)

 Açık ve kapalı sistemlerin kombinasyonu sonucunda oluşan sistemler (karma drenaj sistemleri)

2. Yüzey drenajı

Yer yüzüne yağmur, kar,dolu vb. şekillerde düşen sular yağış adını alır.Yeterli bir drenaj çözümü için:

-Drene edilecek alanın aldığı yağış hakkında her türlü verinin toplanması -Yağışın ne kadarının yüzey akısına sebep olduğunun saptanması

-Yağış ölçüm değerlerinin sağlanması ve bu verilere dayanarak geleceğe yönelik tahminlerde bulunulması gerekmektedir.

Yağış suyunun ve yüzeysel akışın kontrol altına alınması ve zararsız hale getirilmesi için: -Doğal drenaj yatakları

-Açık hendekler ve kanallar -Menfezler

-Kapalı toprak altı borularından yararlanılır.

 Yüzeysel Akışın Yönlendirilmesi Oluşturan Ana Veriler

- Yüzeysel akışın kaynağını tespit için gerekirse komşu arazileri de içine alan topografya analizi yapılmalı.(yüksek veya alçak yerler, sırtlar, vadiler, kuru ve sulu dereler, toplanma noktaları)

- Arazide su geçirimi özelliği iyi olan çakıllı veya kumlu topraklar ile geçirgenliği zayıf olan kil ve tozlu topraklar gibi olağandışı topraklar belirlenmelidir.

(3)

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları ₃

- Suyun geldiği en yüksek ve gittiği en alçak noktalar belirlenmelidir.

- Kuru kalması istenen bölgeler ve alandaki mevcut yapılar tespit edilmelidir.  Tipik bir yağış suyu drenaj sistemine örnek

Yağış sonucunda bir bina çatısından drene olan sular yağmur oluklarına toplanır,sular yağmur suyu iniş boruları vasıtasıyla teras,koruma betonu yada çim yüzeye ulaşır.Bu yüzeylerin binadan dışarı doğru eğimli yapılmış olması gerekir.Yerçekimi etkisiyle suyun eğim yönünde hareketi sağlanır.Suyun çim alan üzerindeki hareketi sırasında bir kısım su kaybı meydana gelir.Su çim alandan bir yola buradan yol boyunca belli aralıklarla yapılmış olan

rögarlara,buradan da giderek artan kesitlere sahip olan menfezler vasıtasıyla bir akarsuya,göle yada denize boşaltılır.Söz konusu çatıdan inen sular doğrudan bir kanalizasyona da

verilebilir.Ülkemizde çok kullanılan bu uygulamanın bir çok sakıncası bulunması nedeniyle kentlerde bu tür drenaj sistemlerini kullanılması doğru değildir.

Genel olarak yağış drenaj sistemleri ikiye ayrılır.

- Özel drenaj sistemleri: Belirli arazilerden gelen suların yollara(drenaj oluğu yada rögarlara yöneltilmesi için uygulanan sistemlerdir.

- Genel drenaj sistemleri: Yağış sonucunda akışa gecen suları meydanlardan,caddelerden ve yollardan toplayarak kontrollü bir şekilde bir akarsuya ulaştırılmasını sağlamak üzere planlanmış sistemlerdir.

3. Yüzeysel Drenajda Kullanılan Yapılar yada Tesisler

 Kenar Hendekleri

Yüzeydeki suyun toplanıp uzaklaştırılması kenar hendekleriyle sağlanır.Kenar hendekleri hendek iç yüzeyleri genelde toprak olarak bırakılır.Eğim çoksa ve akış hızlıysa hendek yüzeyleri

kaplanır.Hendek derinliği yağış durumuna göre 4 - 7.5 cm arasında değişir.

 Kenar hendekleri üçgen ve yamuk kesitli kenar hendekleri olmak üzere ikiye ayrılır. Çatı süzgeçleri çatı drenaj elemanlarıdır ve doğru olarak tasarlanmış bir izolasyon ile birlikte yağmur suyunun güvenli bir şekilde drenajını sağlar. Çatı süzgeçlerinin seçimi yağış tesisatına, iklim koşullarına ve uygulama alanına göre yapılmalıdır.

(4)

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları ₄

Şekil 1: Kaplanmış hendek

0.5 0.9 1.5

0.5 0.6 0.9 1.5

0.3 0.3 0.3

0.3 0.3 0.3 _0.15

(5)

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları ₅

Şekil 2 : Kenar ve yağmur hendeği  Yer Süzgeçleri

Konut ve ticari yapı ve yenileme endüstrisinde bir çok sebep döşenecek yer süzgeci tipini etkileyebilir.

 Kafa Hendekleri

Erozyona müsait arazilerde yamaçlardan gelen yağış ve sızıntı sularının,yamaç yüzeyine zarar vermeden uzaklaştırılması amacıyla bir kazı yada yarma şevinin üst çizgisine 4-10 m mesafede olmak üzere şev boyunca açılır.Kafa hendekleri genellikle yamuk kesitli ve kaplamalıdır.

500mm 1000 1500 mm

Üçgen Kesitli kenar Hendegi

300 mm 300 mm 300 mm

(6)

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları ₆

4.

5.

Şekil 3 : Kafa hendeği

 Menfezler

Sürekli olarak akan veya yağış sonucu oluşan küçük akarsuları yol gövdesinin bir tarafından diğer tarafına geçmek yada birbiri ile çapraz olarak birleşen yollarda bağlantı

kesimlerinde kenar hendeklerinin kesintisiz devamını sağlamak için kullanılan yapılarıdır. -Boru menfezler -Tebliyeli menfezler -Kemer menfezler > 6 m 300 90 0 m m 300 900 mm Dogal arazi Sev kazigi Kazý sevi Sev orani 3/2 1/1

Kafa Hendegi

(7)

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları ₇

-Kutu menfezler gibi çeşitleri bulunur. Menfez seçiminde akış miktarı göz önünde

bulunarak karar verilir.

(8)

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları ₈

(9)

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları ₉

Şekil 6: İstinat duvarı için drenaj

Şekil 7: Döküm ızgara kapaklı rögar

Istinat Duvari Drenaji

Dren borusu Temel Çakil dolgu Toprak Barbakan Kil topraklar

için çakil dolgu (granuler malzeme) Doseme 30 cm 10 35 30 15 DÖKÜM IZGARA. HARÇ

40 cm yağmursuyu drenaj borusu. HARÇ

20 cm ACCMP

HARÇ MIN 2.5 cm

BETON TEMEL SIKIŞTIRILMIŞ ZEMİN

(10)

Bölümü Peyzaj Konstrüksiyonu 1 Ders Notları 1

0

Şekil 8: Drenaj rögarı kesiti (Otoparklarda yüzey drenajı)

Şekil 9: Drenaj rögar örneği.

60 SQ 100 SQ DÖKÜM DRENAJ ELEMANI IZGARASI HARÇLA ÇEVRELENMİŞ KAPAK ÇERÇEVESİ MIN 2 SIRA TUĞLA ÖRGÜ

TUĞLA YA DA BETON SİLİNDİR BLOK BETON DRENAJ RÖGARI 30 cm 30 cm 15 8 20 60cm DIA. 90cm DIA. DIA. 15cm TÜM MALZEME? BİTİŞ TABAKASI DELİKLİ KİL KİREMİT (30cm DIA.) KIRMA TAŞ EK YERLERİNDE BETON TASMA 15cm PLASTIK BORU BETON ZEMİN CAMPBELL DÖKÜM 4139 DRENAJ GİRİŞİ

(11)

1

Şekil 10-11: Karayollarında yüzey drenajı

TÜM MALZEME KESİT 15cmX15cm 6 TEL GEÇİDİ 15cm 7,5cm20cm 15cm 80cm 20cm 7,5cm15cm DRENAJ GİRİŞİ 30cm 52,5cm BETON ZEMİN BETON BLOK DUVAR WATERBURY DÖKÜM 4111 plan _{BİTİŞ TABAKASI} FLANŞ IZGARA PREKAST BETON DUVAR BETON ZEMİN

plan

BİTİŞ KATMANI

HARÇ YATAĞININ İÇİNE YERLEŞTİRİLMİŞ DÜZENLEYİCİ ÇERÇEVE

TUĞLA TESVİYE YATAKLARI PREKAST BETON DUVAR EĞİMLE KAYAN TUĞLALAR 10cm. ALT DRENAJ (MIN. 3YATAYLAR 300 cm UZUNLUK) SIKIŞTIRILMIŞ ZEMİN ÖRTÜLMESİ İÇİN ÇIKIŞ BORUSU ÇAPLARI # 4 S @ 22.5cm ÜST ALT HER İKİ YÖNDE MERKEZLER SIKIŞTIRILMIŞ ZEMİN 20cm 20cm 90c m -0 cm Ö R N EK K ESİT 60c m -0 cm 20cm 5cm 7.5cm 120cm-0cm DIA 60 .9 3cm .

(12)

2

Şekil 12: Yaya yolu için drenaj örneği

 Yağmursuyu drenajı ve giriş yerleri

Etkili bir trafik güvenliği ve yollardaki yıkımın önlenerek servis ömürlerinin uzatılması için yağmursuyu drenajının önemi çok büyüktür. Yağmur sularını drenaj sistemine alan giriş yerleri, cadde arkındaki akımı, yayalara ve motorlu trafiğe en az zarar verecek şekilde en az masrafla toplayıp uzaklaştırmak üzere hesap edilir ve projelendirilir. Yağmursuyu giriş yerlerinin dört ana tipi mevcuttur. Eğimi fazla olan karayolları için yüzeyden akan yağmur sularının daha hızlı bir şekilde drene edilebilmesi için şekil 13 de örnekler verilmiştir.

YOL EĞİMDÜ ZLEN MİŞ BİSİ KLET YOL U DR ENA J EĞİM BOR DÜRÜ YOL

(13)

3

CADDE ARKINA KONAN IZGARALI GIRIS

ARK VE BORDÜR GIRISININ BIRLIKTE CALISTIGI BIRLESIK GIRIS

BORDÜR TASINA BIRAKILAN GIRIS

(14)

4

Şekil 13 : Yağmur suyu giriş yerlerinin dört ana tipi. Kaynakça

SEÇKİN,Öznur Bülend,1997 Peyzaj Yapıları II, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Yayınları No:447

Ambose, James, m.s. 1991 Simplifield Site Enginering Professionel Architecture Universty of Southearn California

Prof.Dr.Güngör Uzun, Adana 1999 Peyzaj Konstrüksiyonu II,Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü

Avcuoğlu.M.B. 2008 Meskun Bölge Yollarında Yağmursuyu Drenajı . İTÜ. Fen Bilimleri Ens. Yüksek Lisans Tezi . İstanbul.