GENETİK,
İNSANIN ÖZGÜR VE ÖZERK OLUŞ KONUMUNU
TEHDİT EDER Mİ?
Dr. Şükrü Keleş, PhD
Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültsi
Genetik,
insanın özgür ve özerk oluş konumunu tehdit eder mi?
Dersin İçeriği
• Davranışsal genetik, klonlama, DNA veri bankaları, hem bireysel hem de toplumsal ayrımcılık
• Üremeye yardımcı teknolojiler (ebeveyn ve embriyo açısından)
• Gen tedavisi ve genetik araştırmalar
• Alana gösterilen uluslararası etik duyarlılık
1. Giriş:
Dersin Soruları
i. İnsanın özgür ve özerk oluş konumunun nasıl yorumlanabileceği;
ii. İnsanın özgürlük ve özerkliğine
müdahalenin genetik bilgileri üzerinden bugünlerini ve geleceklerini belirlemek suretiyle mi gerçekleşip
2. Genetik Kavramının Etimolojisi &
Tarihsel Kökeni
▪ İlk Çağ Yunan Felsefesi, “genesis”: oluş, doğuş, yaratılış, köken, varlığa geliş, değişim süreci…
▪ XII- XVIII. yy.
▪ XX. yy.
1902, kromozom; 1906, genetik: kalıtım bilimi;
1920, DNA & RNA; 1953, DNA çift sarmal
2. Genetik Kavramının Etimolojisi &
Tarihsel Kökeni
İnsan Genom Projesi (1990-2003)
Klasik Sağaltma Gen Tedavisi
3. Özgür ve Özerk Birey
Aydınlanma düşüncesindeki temel gelişmeler, özgür, özerk ve akıl varlığı özne sorunu
üzerinde yoğunlaşmıştır.
• Gramer öznesi
• Meşru politik özne
• Felsefi özne
• İnsani bir varlık olarak özne
David Hume (1711- 1776)
“Özgürlükten ne
anladığımızı belirlemeden insanın özgür olup
olmadığını saptamaya çalışmak yararsız bir
uğraştır.”
ÖZGÜRLÜK,
▪İstemenin
belirlemelerine göre eylemde bulunma
▪İsteme belirlenmeden eylemde bulunma
Immanuel Kant
(1724-1804) “Eyleminin temel ilkesi evrensel bir ilke olsa, yine de onu isteyebileceğin gibi eyle.”
“İster kendin ol, ister bir başkası olsun, her zaman insanı bir araç
olarak değil, bir amaç olarak görerek eyle.”
“Özgürlük ahlâkın olanağı, ahlâk özgürlüğün kanıtıdır.”
ÖZGÜRLÜK,
▪İnsan aklınca üretilen bir fikirdir.
▪ Eylemlerimizin
değil, istemelerimizin bir özelliğidir.
Özgürlük
I. Bir tür varlığı olarak insanın özgürlüğü, II. Kişilerin özgürlüğü (etik özgürlük),
III. Toplumsal özgürlük
Özerklik
Özerklik: autos (kendi, öz) ve nomos (kural ya da yasa) sözcüklerinden köken almaktadır.
Özerklik, kişinin kendi kendine serbestçe karar verme hakkıdır.
Özgürlük ve Özerklik ilişkisi
ÖZGÜRLÜK
İnsanın her türlü dış etkenden bağımsız olarak kendi istencine, kendi düşüncesine göre
karar vermesi durumudur.
ÖZERKLİK
İnsanın kendi hakkında karar verme, özgür istencini ve düşünme yeteneğini kullanarak verdiği bu özgün kararı
eyleme dönüştürme özelliğidir.
Özerklik
Sağlık Alanında Özerklik Kavramı
• Hastanın özerkliği (günümüzde hekim ve üçüncü kişilerin özerkliği…)
• Hastalık gibi geçici olabilecek sınırlamalar tarafından kısıtlanabilmektedir.
• Tıp etiği ilkesi, “Özerkliğe Saygı İlkesi”
• Aydınlatılmış Onam
• Yeterlik
4. Genetik Araştırmalar ile İlgili Uluslararası Belgeler
(Özgürlük ve Özerklik Açısından)
• Dünya Hekimler Birliği, “Helsinki Bildirgesi: 1964, 1975, 1983”
Tıbbi araştırmalar için etik ilkeler (Madde 1);
Tıbbi ilerlemeler insan deneklerle yürütülecek araştırmalara dayanmaktadır (Madde 5);
araştırmaların tehlike ve sakınca içerdiği
(Madde 8), bazı araştırma gruplarının istismara açık olduğu ve özel grupların korunmaya
ihtiyaçları olduğu (Madde 9) belirtilmektedir.
• Avrupa Konseyi, “Biyoloji ve Tıbbın
Uygulanması Bakımından İnsan Hakları ve İnsan Haysiyetinin Korunması Sözleşmesi (Oviedo, 1997)”
Bir kişinin kendi sağlığı hakkında bilgi edinmesi ve özel yaşamına saygı gösterilmesi hakkı
tanınmış (Madde 10), tıbbi ve araştırma amaçlarıyla yapılan genetik testlerin
sınırlandırılması kabul edilmiş (Madde 12) ve
üzerinde araştırma yapılacak kişiden aydınlatılmış onam alma zorunluluğu (Madde 16) üzerinde
durulmuştur.
• Birleşmiş Milletler, UNESCO, “İnsan Genomu ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (1997)”,
“Kuramdan Uygulamaya”: İnsan genomunun korunması amaçlanmıştır. Aydınlatılmış onamın alınması (Madde 5); hiç kimsenin ayrımcılığa maruz kalmaması (Madde 6); genetik verilerin gizliliği (Madde 7); hiçbir araştırmanın insanın temel hak ve özgürlüklerinden ve insan onurun gösterilen saygıdan daha üstün olmadığı (Madde 10); herkesin genetik ilerlemelere erişim hakkına sahip olduğu (Madde 12) ifade dilmiştir.
• Birleşmiş Milletler, Unesco, “İnsan Genetik Verileri Uluslararası Bildirgesi, 2003”
Düşünce özgürlüğüne hak ettiği değerin verilmesi (Madde 1); bireyin kimliğinin özgürlük boyutunu da içerdiği (Madde 3);
genetik verilerin özel konumu (Madde 4);
tanımlanmayan risklerin varlığı, ayrımcılık ve aşağılama yapmama (Madde 7), aydınlatılmış onam (Madde 8) üzerinde durulmuştur.
5. Tartışma
Genetik dalının temel amacı,
kalıtsal hastalıkların genetik temellerinin aydınlatılmasıdır.
5. Tartışma
Genetik müdahalelerin
hastalık etkeni olan genleri saptayıp sağaltmak amacından saparak
İnsanın özgür ve özerk oluş konumu için tehdit unsuru mu (?)
yoksa
insana avantajlar kazandıran uygulamalar mı (?)
Dersin Soruları
▪ İnsanın özgür ve özerk oluş konumunun nasıl yorumlanabileceği;
▪ İnsanın özgürlük ve özerkliğine müdahalenin genetik bilgileri üzerinden bugünlerini ve
geleceklerini belirlemek suretiyle mi gerçekleşip gerçekleşmeyeceği
5.1. Öjenik Uygulamalar
• Öjeni, eski Yunanca’da “iyi” anlamına gelen eu- ön eki ile “üretmek” anlamına gelen
gens’ten (eugenes: iyi doğum; eugeneia:
soyluluk) türetilmiştir.
✓ Pozitif öjeni
✓ Negatif öjeni
✓ Liberal (yeni) öjeni
5.1. Öjenik Uygulamalar
Liberal öjeniye göre,
üremeye yardımcı teknolojilerin kullanımı sırasında tedavi edici ya da düzeltici müdahaleler
arasında bir sınır bulunmamaktadır.
5.1. Öjenik Uygulamalar
Tıp (genetik), insanı sağaltmaktan uzaklaşarak, insanı mükemmelleştirme yönünde
bir eğilim mi göstermektedir?
Böylesi bir eğilimin dayanakları nelerdir?
Ve bu dayanaklar, felsefi ve etik açıdan haklı çıkarılabilir mi?
Pozitif ve Negatif Öjeni Arasındaki Sınır
• Net olmayan bir sınır!
• Kavramsal ve pratik sebeplerden ötürü oldukça bulanık!
Yine de,
Nesneyle kurulan ilişkiyi niyet açısından değerlendirerek söz konusu bulanıklığı
gidermek için bir dayanak bulduğumuzu iddia edebiliriz.
Niyet açısından bir değerlendirme
Negatif öjeni
Yöneldiği nesne-varlık
sağaltmak
Pozitif öjeni
Yöneldiği nesne-varlık
yaratmak
Gen tedavisinin etik boyutu
Gen tedavisinin sunduğu bilgiyi nasıl kullanmalıyız?
Tıbbın, teknolojinin sunduğu bilgiyi kullanma sorumluluğu vardır.
Hasta, bilimin sunduğu olanaklarla kendi özerkliğini yetkinleştirebilmektedir.
5.2. Ebeveyn Açısından Özerklik
Bir başka varlık hakkında karar vermek ebeveynin özerkliğinde nerededir?
Liberal Geleneksel
bakış açısı bakış açısı
5.2. Ebeveyn Açısından Özerklik
• Embriyo için
karar verme
• Embriyo yerine
5.3. Embriyo Açısından
Sınırlı Özerkliğin Temellendirilmesi
Nasıl kişilerarası bir ilişki?
“… öznel haklarını savunamayan doğum öncesi insanların hayatlarının korunması…”
(J. Habermas, 2003)
Potansiyel Kuramı
Kişi olma özelliğini taşıyan ve yok edilmesiyle bu potansiyelin gerçekleşmesinin kesin olarak engelleneceği kişilerin de kişi olma özellikleri
tam olarak gelişmiş kişilerle aynı ahlaki statüde olması gerektiğini savunmaktadır.
(Tooley, 1998)
Tür Üyeliği Kuramı
Normal erişkini kişi olan bir türün tüm üyelerinin kişi olarak kabul edilmesi
gerektiğini kabul etmektedir.
(Tooley, 1998)
5.3. Embriyo Açısından
Sınırlı Özerkliğin Temellendirilmesi
Embriyonun kendi varlığı ve doğası gereği içinde taşıdığı potansiyel, onun sınırlı
özerkliğini yaşama geçirebilmesi için uygun koşulların yaratılmasını gerektirmektedir. Bu
gereklilik, insan hakları başlığı altında en temel haklardan biri olan yaşam hakkını içererek, embriyonun kısıtlı da olsa özerk
oluş konumunun hukuksal zemindeki
Yaşayabilirlik Sınırı
Embriyo,
ne zaman hukuk sisteminin bir üyesi olarak kabul edilebilir?
Yaşayabilirlik sınırı, insan yaşamının başlaması için sıklıkla temel alınan ölçütlerden biridir.
✓ 12-16 hafta
✓ 20-28 hafta
Yaşayabilirlik Sınırı
• 10 hafta: Ülkemizdeki hukuk sisteminin çizdiği yaşayabilirlik sınırı
• Potansiyel ve Tür Üyeliği Kuramlarının birleştiği bir sınır mıdır?
• 10 haftadan öncesi?
Embriyodaki potansiyelin varlığını kabul etmek, bu varlığa yaşam hakkını tanımak için 10 hafta gibi
bir sınırı şart koşmakla tutarlı mıdır?
Embriyonun Yaşam Hakkı
• Her insanın yaşam hakkı vardır.
• İnsan embriyosu insandır.
• Öyleyse embriyonun yaşam hakkı vardır.
Embriyonun Yaşam Hakkı
• Potansiyel her insan yaşama hakkına sahiptir.
• Embriyo potansiyel insandır.
• Dolayısıyla embriyonun yaşama hakkı vardır.
Bilişsel Yeti Kuramı
“Bilinçlilik, seçim yapabilme, akılcı isteklerde bulunabilme, kendinin farkında olma, akılcı
düşünme yetisine sahip olma, zaman
duygusuna sahip olma, ahlâki değerlendirmeye dayalı seçimler yapabilme, ansal olanların ötesinde ilgileri olma, kendisi için bir gelecek
düşünebilme, başkalarıyla toplumsal ilişki ve iletişim kurabilme”
Yaşayabilirlik Sınırı, Potansiyel Kuramı ve Özerklik Arasındaki İlişki
Özerkliğin bir insanda açık bir biçimde bulunmadığı durumlarda bile kişide varoluşsal bir olasılık olarak
bulunduğunu kabul ediyorsak, bu görüşü, potansiyel kuramının kabul ettiği kişi adayı için de geçerli kılabiliriz.
Fetüsun rahme bağımlı oluşunu özerkliğin geçici bir sınırlandırılma biçimi olarak yorumlamak mümkündür.
Özerkliğin sınırlandırılmış olduğu böylesi bir durumda zaman faktörünün önemi, embriyonun doğumdan sonraki
yaşamını kendi belirleyeceği öncelikler doğrultusunda şekillendirebilme hakkının savunulmasından gelmektedir.
5.4. Genetik Araştırmalar:
Geleceğe İlişkin Özgür ve Özerk Oluş Kaygıları
Demokratik toplumlarda araştırma
özgürlüğünün düşünce özgürlüğünün bir yansıması olmasından yola çıkarak, genetik araştırmaların gelecekte etik açıdan kabul
edilemeyecek pozitif öjenik sonuçlar
doğurabileceği ihtimaline karşılık, bu türden araştırmaların engellenmesi ya da
yavaşlatılması kabul edilemez.
6. Sonuç ve Öneriler
Genetik,
insanın özgür ve özerk oluş konumunu sistemli ve sürekli bir biçimde olumsuz etkilemeye
başladığı zaman bir tehdit unsuru olarak değerlendirilmelidir.
6. Sonuç ve Öneriler
Sorun,
genetik dalındaki ilerlemeler ya da araştırmalar değildir;
araştırma sonuçlarının hangi amaçları gözeterek nasıl kullanılacağına ilişkindir.
Kaynakça
Habermas J. İnsan Doğasının Geleceği. (Ökten K.H., Translate.) Everest Yayınları, 2.
Baskı. İstanbul: 2003. p. 45-149.
Keleş Ş. Genetik İnsanın Özgür ve Özerk Oluş Konumunu Tehdit Eder mi? Türkiye Klinikleri J Med Ethics 2013;21(1):1-17
Tooley M. Personhood. Kuhse H, Singer P, eds. A Companion to Bioethics. 2nd ed.
Oxford Blockwell; 2009. p. 129-39.
Teşekkür ederim.
