TÜRKİYE İÇİN COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMİ TABANLI SU KALİTESİ VERİ ANALİZ SİSTEMİ GELİŞTİRİLMESİ
DEVELOPMENT OF A GEOGRAPHICAL INFORMATION SYSTEM for WATER QUALITY DATA ANALYSIS SYSTEM In TURKEY
Serkan Girgin, Zuhal Akyürek, Nurünnisa Usul Orta Doğu Teknik Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü, Ankara [email protected] , [email protected], [email protected] ÖZET
Günümüzde bilgisayar destekli veri analizi ve görselleştirme araçları, su kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yönetimi çalışmalarında önemli rol oynamaktadır. Özellikle Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) bu amaçla son yıllarda dünya çapında oldukça yaygın olarak kullanılmaktadır. Su kaynakları açısından kritik bir jeopolitik konumda bulunan ve su kaynaklarının geliştirilmesi için gerek orta gerekse büyük çaplı bir çok projenin yürütüldüğü ve geleceğe yönelik olarak planlandığı ülkemizde de bu tür çalışmalarda CBS kullanımı giderek önem kazanmakta ve yaygınlaşmaktadır. Ancak bu çalışmaları destekleyecek ve kolaylaştıracak, yerel koşullara uygun, yüksek nitelikli ve kolay ulaşılabilir hidrolojik veri setlerinin halen mevcut bulunmaması önemli bir eksiklik olarak dikkat çekmektedir. Benzer şekilde böylesi veri setlerini altlık olarak kullanarak, mevcut su kalitesi, akım gözlem, vb. hidrolojik ve çevresel veriler üzerinde gerek temel gerekse ileri seviyede analiz imkanları sunacak yerel analiz araçları da halihazırda mevcut bulunmamaktadır. Bu eksikliklerin giderilmesi amacıyla gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) ve Elektrik İşleri Etüd İdaresi Genel Müdürlüğü (EİEİ) tarafından toplanmakta olan su kalitesi verilerine CBS ortamında ulaşılabilmesini ve bu veriler üzerinde istatistiksel analizler yapılabilmesini sağlayan bir uygulama geliştirilmiştir. ArcView 3.2 ortamında AVENUE programlama dili kullanılarak geliştirilen uygulama mevcut verilerin yapısı ile uyumlu bir veri tabanı, veri tabanındaki verilere kolay ulaşım sağlayan grafik kullanıcı arabirimi, ve coğrafi analiz araçlarından oluşmaktadır. Uygulama sayesinde su kalitesi gözlem istasyonlarına ait genel bilgilere ulaşılabilmekte, aylık su kalitesi ölçümleri gerek tablo gerekse grafik olarak elde edilebilmekte, bu veriler üzerinde istatistiksel analizler yapılabilmekte ve çeşitli kriterlere göre su kalitesine yönelik tematik haritalar oluşturulabilmektedir. Uygulama ayrıca kullanıcı tarafından veri girişini kolaylaştıracak araçlar da içermektedir.
Anahtar kelimeler: Coğrafi Bilgi Sistemleri, Türkiye, Su Kalitesi Veri Analiz Sistemi ABSTRACT
Computer based data analysis and visualization tools play important roles in today’s water resources protection, development, and management studies. Geographic Information Systems (GIS) have been widely used in the last decades. Application of GIS to the water resources related studies is gaining importance and widespread in Turkey which is located at water critical geo-political region and has many on-going and planned medium and large sized water resources development projects.
However lack of high quality and easily accessible national hydrography datasets that could facilitate and support such studies attracts attention as an important deficiency. Likewise, analysis tools that could support basic and advanced analysis needs on locally available hydrologic and environmental data, such as stream flow and water quality measurements, do not exist. As a part of the studies that aim to lessen these deficiencies, an application has been developed to provide access to water quality data collected by General Directorate of State Hydraulic Works (DSI) and General Directorate of Electrical Power Resources Survey and Development Administration (EIEI) through GIS and support statistical analysis on these data. The analysis system that is developed using AVENUE scripting language of ArcView 3.2 features a database that is based on locally available water quality data, a graphical user interface that facilitates access to data, and a set of geographic analysis tools. By using the analysis system one can easily obtain information on water quality monitoring stations, prepare tables and charts for monthly water quality data, analyze these data statistically, and create water quality thematic maps based on several criteria. The analysis system also includes tools to facilitate new data entry.
Key Words: Geographical Information Systems, Turkey, Water Quality Data Analysis System
1. Giriş
Günümüzde bilgisayar destekli veri analizi ve görselleştirme araçları, su kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yönetimi çalışmalarında önemli rol oynamaktadır. Özellikle Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) bu amaçla son yıllarda dünya çapında oldukça yaygın olarak kullanılmaktadır. A.B.D. Çevre Koruma Ajansı (U.S. EPA) tarafından geliştirilmiş olan BASINS (Better Science Integrating Point and Non-Point Sources) [1] ve Avrupa Birliği için geliştirilen GREAT-ER (Geography-referenced Regional Exposure Assessment Tool for European Rivers) [2] uygulamaları, modelleme yeteneklerine de sahip CBS tabanlı su kalitesi yönetim sistemlerinin günümüzde ulaştığı noktayı gösteren örnek uygulamalardır.
Su kaynakları açısından kritik bir coğrafyada ve politik konumda bulunan, su kaynaklarının geliştirilmesi için gerek orta gerekse Güneydoğu Anadolu Projesi de dahil olmak üzere büyük çaplı bir çok projenin yürütüldüğü ve geleceğe yönelik olarak planlandığı ülkemizde de, su kaynakları ile ilgili çalışmalarda CBS kullanımı giderek önem kazanmakta ve yaygınlaş- maktadır. Ancak bu çalışmaları destekleyecek ve kolaylaştıracak, yüksek nitelikli, güncel ve kolay ulaşılabilir hidrografik veri setlerinin halen mevcut bulunmaması önemli bir eksiklik olarak dikkat çekmektedir. Her ne kadar gerek yurt içi, gerekse yurt dışı kaynaklardan çeşitli ölçeklerde sayısal veriler bulmak mümkünse de, bu sayısal verilerin mevcut haritaların taranarak sayısallaştırılmasından öteye gitmediği ve hidrolojik çalışmalar için son derece önemli olan süreklilik gibi özelliklere ve su akış yönü gibi bilgilere sahip olmadıkları görülmektedir [3]. Veri eksikliğine benzer şekilde böylesi veri setlerini CBS ortamında altlık olarak kullanarak, ülkemizde çeşitli kurumlar tarafından toplanmakta olan su kalitesi, sediman ve akım gözlem gibi hidrolojik ve çevresel veriler üzerinde temel ve ileri seviyede analiz imkanları sunacak, yerel veri formatları ile uyumlu veri analiz araçları da henüz geliştirilmiş değildir.
Bu konudaki eksikliklerin giderilmesi amacıyla gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında, CBS ortamında akım ve su kalitesi gözlem verilerine ulaşılabilmesini ve bu veriler üzerinde istatistiksel analizler yapılarak sonuçlarının gerek tablo ve grafik, gerekse CBS ortamında tematik haritalar olarak sunulabilmesini sağlayan bir analiz sistemi geliştirilmiştir. Bu makalede, akarsu akım gözlem verileri analiz bölümüne ait bilgilerin başka bir makalede detaylı olarak verildiği [4] bu analiz sisteminin su kalitesine yönelik bölümü hakkında bilgi verilmektedir. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) ve Elektrik İşleri Etüd İdaresi Genel Müdürlüğü (EİEİ) tarafından toplanmakta olan su kalitesi verilerine yönelik olarak hazırlanan analiz sistemi, Environmental Systems Research Institute (ESRI) tarafından üretilen ArcView 3.2 CBS yazılımı kullanılarak, AVENUE programlama dili ile geliştirilmiştir. Mevcut verilerin yapısı ile uyumlu bir veri tabanı, veri tabanındaki verilere kolay ulaşım sağlayan grafik kullanıcı arabirimi, ve istatistiksel analiz araçlarından oluşan uygulama sayesinde su kalitesi gözlem istasyonlarına ait genel bilgilere ulaşılabilmekte, aylık su kalitesi ölçümleri gerek tablo gerekse grafik olarak elde edilebilmekte, bu veriler üzerinde istatistiksel analizler yapılabilmekte ve çeşitli kriterlere göre su kalitesine yönelik tematik haritalar oluşturulabilmektedir. Bu makale kapsamında önce Türkiye’de DSİ ve EİEİ tarafından gerçekleştirilmekte olan su kalitesi ölçüm çalışmaları ve bu çalışmalar sonucunda elde edilen veriler hakkında bilgi verilmektedir. Daha sonra, geliştirilen su kalitesi veri analiz sisteminin yapısı ve veri tabanı hakkında bilgi verilmekte, analiz sisteminin sunduğu imkanlar ve analiz araçları detaylı olarak anlatılmaktadır.
Son bölümde ise, sistemin genel değerlendirmesi yapıldıktan sonra geleceğe yönelik gerçekleştirilebilecek çalışmalardan bahsedilmektedir. Geliştirilen uygulama, Türkiye yüzey suları için prototip bir ulusal hidrografik veri setini ve mevcut akarsu havzalarının CBS ortamında bölümlenmiş alt havza sınırlarını da oluşurmayı hedefleyen daha geniş ölçekli bir çalışmanın bir bölümünü oluşturmaktadır [3].
2. Türkiye’de Su Kalitesi Gözlem Çalışmaları
Ülkemize ait yüzey su kaynaklarında, her ikisi de Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’na bağlı bulunan Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) ve Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü (EİEİ) tarafından düzenli su kalitesi gözlem çalışmaları gerçekleştirilmektedir.
DSİ tarafından 1979 yılında 65 istasyon ile başlayan su kalitesi gözlem çalışmaları 2002 yılı sonu değerlerine göre 1090 istasyonda devam ettirilmektedir [5]. Gerçekleştirilen gözlem çalışmalarını, genel su kalitesi, içme suyu kalitesi, yer altı suyu kalitesi ve proje bazlı su kalitesi çalışmaları olmak üzere dört sınıfa ayırmak mümkündür. Gözlem istasyonlarının bu sınıflara göre dağılımı şu şekildedir: %62 genel su kalitesi, %30 içme suyu kalitesi, %6 yeraltı suyu kalitesi, %2 proje bazlı su kalitesi [5]. Genel su kalitesi gözlemlerinin amacı su kaynaklarının kalitelerinin belirlenerek, kirlenme görülen bölgelerin tespit edilmesidir. Bu gözlem istasyonlarında kirlilik durumuna bağlı olarak yılda 2, 4 veya 6 ölçüm yapılmakta ve debi, sıcaklık, pH, toplam çözünmüş ve katı madde, oksijen, azot, fosfat ve biyolojik oksijen ihtiyacı gibi parametreler ölçülmektedir. İçme suyu kalitesi gözlemleri halihazırda içme suyu amaçlı kullanılan veya ileride bu amaçla kullanılması planlanan su kaynaklarında gerçekleş- tirilmektedir. Bu istasyonlarda ölçülen parametreler genel su gözlemlerinde ölçülen parametrelere ek olarak ağır metaller ve içme suyu kalitesine yönelik parametreleri içermektedir. Yeraltı suyu kalitesine yönelik ölçümler ise yeraltı suyu kalitesindeki değişimleri belirlemek amacıyla seçili yeraltı suyu kuyularında, kendine özgü kalite parametreleri ile gerçekleştirilmektedir. Bu üç tür ölçüm istasyonu dışında kalan istasyonlar kurum içi veya kurum dışı çeşitli projelerin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla DSİ tarafından işletilen ölçüm istasyonlarıdır. Bu tür istasyonlarda ölçülen parametreler istasyondan istasyona değişiklik gösterebilmekte olup tek bir parametre listesinden bahsetmek mümkün değildir.
Ölçüm çalışmalarından elde edilen bilgiler DSİ tarafından 1987 yılına kadar yıllıklar şeklinde yayınlanmıştır. Biri 1985 yılında basılan ve 1981-1982 yıllarına ait verileri içeren, diğeri 1987 yılında basılan ve 1983-1984 yılına ait verileri içeren iki yıllık mevcuttur [6,7].
Yıllıklar, o dönemde aktif olan istasyonların listesi ile veri toplama ve analiz yöntemleri hakkında bilgiler ile başlamakta ve istasyonlara ait bilgiler ile devam etmektedir. Her istasyon için istasyon türünü içeren kod numarası, istasyon adı ve bulunduğu DSİ bölgesi bilgileri mevcuttur (Şekil 1). Gözlem istasyonunun konumu yazılı olarak anlatılmakla beraber, konum hakkında sayısal bilgi (enlem, boylam) mevcut bulunmamaktadır. Ancak her akarsu havzası için ayrı ayrı hazırlanmış gözlem istasyonları haritaları yıllık içerisinde yer almaktadır (Şekil 2). Su kalitesi parametrelerine ait değerler her istasyon ve ölçüm yılı için ayrı ayrı verilmiştir. Verilen değerler aylık ortalama değerler olup, bir ay içerisinde birden fazla ölçüm yapılmış olsa bile bu ölçümlerin değerlerine ayrı ayrı ulaşabilmek mümkün değildir. Ancak bir yıl içerisinde yapılan ölçümlerin sayısı bir kolonda ayrıca belirtilmiştir. 1987 yılından sonra gerçekleştirilen ve yıllık olarak mevcut olmayan su kalitesi ölçümleri istasyon bazında DSİ İçme Suları ve Kanalizasyon Daire Başkanlığı’ndan temin edilebilmekte veya yine aynı daire başkanlığı tarafından farklı akarsu havzaları için hazırlanmış olan su kalitesi raporlarından bulunabilmektedir. Ancak bu verilerin düzenli olarak depolandığı bir veri tabanı halihazırda mevcut değildir. DSİ tarafından, Avrupa Birliği ile de uyumlu olacak bir veri tabanı geliştirilmesi çalışmalarının devam ettiği belirtilmekle beraber [5], henüz net bir sonuç elde edilememiştir.
Ülkemiz su kaynaklarının kullanımı konusunda bir diğer önemli kurum olan EİEİ, 1970’den bu yana seçili akarsu akım gözlem istasyonlarında su kalitesi gözlem çalışmaları gerçekleştirmektedir. 2003 yılı verilerine göre EİEİ tarafından işletilen 92 su kalitesi gözlem istasyonu bulunmaktadır [8]. Bu istasyonlarda tipik olarak ayda bir örnekleme yapılmakta ve çeşitli su kalitesi parametreleri ölçülmektedir.
Şekil 1. DSİ Su Kalitesi Yıllığı örnek veri sayfası [7]
Figure 1. Sample page from DSI Water Quality Yearbook [7] Şekil 2. DSİ Su Kalitesi Yıllığı örnek havza haritası [7]
Figure 2. Sample watershed map from DSI Water Quality Yearbook [7]
Özel durumlarda ayda birden çok ölçüm yapıldığı da görülmektedir. DSİ’den farklı olarak EİEİ bütün su kalitesi gözlem istasyonlarında aynı su kalitesi parametrelerini ölçmektedir. Bu parametreler şunlardır: debi, sıcaklık, elektriksel iletkenlik, pH, TSS, tuzluluk, CO3--, HCO3-, SO4-,Cl-, Na+,K+,Ca++, Mg++, toplam sertlik, boron. Listeden de anlaşılacağı üzere EİEİ su kalitesi parametreleri olarak sertliğe sebep olan anyon ve katyonlar ile sedimana önem vermekte, tipik biyolojik ve kimyasal kirleticilerin ölçümlerini yapmamaktadır. Bu haliyle su kalitesi ölçümlerinin daha çok kurumun ihtiyaçları göz önüne alınarak yapıldığı anlaşılmaktadır.
EİEİ tarafından gerçekleştirilen su kalitesi ölçümlerinin sonuçları periyodik olarak “Türkiye Akarsularında Su Kalitesi Gözlemleri” kitapları şeklinde yayınlanmaktadır. En sonuncusu 1996 yılında yayınlanan bu kitaplar içerisinde, gerek halen çalışmakta olan gerekse gözlem çalışması durdurulmuş bütün EİEİ gözlem istasyonlarına ait bilgiler ilk çalışmaya başladıkları tarihten itibaren yer almaktadır [9]. Gözlem istasyonları akarsu havzalarına göre gruplandırılmış ve her istasyon için istasyon adı, kod numarası, drenaj alanı, yaklaşık yükseklik, gözlem periyodu ve konum bilgisi verilmiştir. Bu bilgileri takiben istasyonda gerçekleştirilen bütün su kalitesi gözlemlerinin sonuçları tablo şeklinde listelenmektedir (Şekil 3). Ayrıca ölçümlerden elde edilen su kalitesi parametrelerine ait uzun yıllar ortalamaları da ayrı bir tablo içerisinde özetlenmektedir. Gözlem kitapları içerisinde her havza için havza sınırlarını, havza içerisindeki önemli akarsuları ve su kalitesi gözlem istasyonlarının konumlarını gösteren haritalar da mevcut bulunmaktadır (Şekil 4).
3. Su Kalitesi Gözlem Verisi Analiz Sistemi
DSİ ve EİEİ tarafından toplanan ve formatı içeriği anlatılan su kalitesi verilerinin CBS ortamında analiz edilebilmesi için ESRI ArcView 3.2 CBS yazılımı kullanılarak bir veri analiz sistemi geliştirilmiştir. CBS yazılımının sağlamış olduğu temel coğrafi analiz ve kullanıcı arabirim fonksiyonları AVENUE programlama dili kullanılarak geliştirilmiş ve amaçlar doğrultusunda daha etkin ve kolay kullanılır bir sistem oluşturulmuştur. Analiz sisteminin temel özellikleri ve kullanıcılara sağladığı imkanlar şunlardır:
• Veri tabanı, haritalama ve istatistiksel analiz araçlarına tek bir kullanıcı arabirim üzerinden hızlı erişim,
• Su kalitesi gözlem istasyonlarına ait genel bilgilere harita ve kullanıcı arabirim pencereleri üzerinden ulaşım,
• Gözlem istasyonu bazında su kalitesi parametrelerinin zamansal değişiminin detaylı olarak incelenmesi,
• Su kalitesi parametreleri için aylık ortalamaların hesaplanması ve genel dağılımı gösteren histogramların oluşturulması,
• İstenilen su kalitesi parametresi ve zaman aralığı için istatistiksel bilgilerin hesaplanması,
• Hesaplanan istatistikler kullanılarak su kalitesi gözlem istasyonlarının tematik haritasının oluşturulması ve istasyonların belirlenen kriterlere göre sıralanması,
• Yeni veri girişini kolaylaştıran veri tablosu araçları.
Geliştirilen analiz sistemine ait örnek çalışma ekranı görüntüsü Şekil 5’de verilmektedir.
Şekil 3. EİEİ Su Kalitesi Yıllığı örnek veri sayfası [9]
Figure 3. Sample page from EIEI Water Quality Yearbook [9] Şekil 4. EİEİ Su Kalitesi Yıllığı örnek havza haritası [9]
Figure 4. Sample watershed map from EIEI Water Quality Yearbook [9]
Şekil 5. Su kalitesi veri analiz sistemine ait örnek ekran görüntüsü Figure 5. Sample screenshot of the water quality analysis system
3.1. Veri Tabanı Yapısı ve Veri Girişi
Analiz sisteminin ihtiyaç duyduğu bütün bilgiler DBASE 4 formatında veri tabanı tabloları şeklinde tutulmaktadır. Bu tablolar istasyonlar hakkında genel bilgileri içeren istasyonlar tablosu ve su kalitesi ölçümlerini içeren su kalitesi tabloları olarak ikiye ayrılmaktadır.
İstasyonlar tablosu, istasyon adı, konumu, çalışma süresi gibi istasyonlara ait genel bilgilerin kaydedildiği tablo olup, bu tablo içerisinde her istasyon kendine özgü 6 haneli bir kod numarası ile belirtilmiştir. Bu kod numarasının ilk hanesi gözlem istasyonunu işleten kurumu temsil eden bir rakam, sonraki iki hanesi gözlem istasyonunun içinde bulunduğu akarsu havzasının 01 ile 26 arasında değişen kod numarası, son üç rakam ise işletici kurum tarafından gözlem istasyonuna verilen kod numarasından oluşmaktadır. Su kalitesi ölçümlerine ait verilere bu kod numarası vasıtası ile bağlantı kurulmaktadır.
Su kalitesi parametrelerine ait ölçüm değerleri, her istasyon ve her yıl için ayrı tablolar şeklinde tutulmaktadır. Bu tablolar içerisinde her parametre için bir kolon ve her ölçüm için bir satır yer almaktadır. DSİ ve EİEİ tarafından yapılan su kalitesi ölçümleri genelde aylık ölçümler olup, bir istasyon için bir yıl içerisinde istisnai durumlar haricinde maksimum toplam 12 ölçüm değeri mevcuttur. Bu nedenle veri tabanı tabloları aylık ölçümler baz alınarak tasarlanmış ve kayıt sayısı 12 ile sınırlandırılmıştır. Su kalitesi parametrelerini temsil eden kolonların sayıları ve özellikleri ise gözlem istasyonunda ölçülen parametrelere bağlı bulunmaktadır. “Türkiye’de Su Kalitesi Gözlem Çalışmaları” bölümünde de bahsedildiği şekilde gözlem istasyonunu işleten kurum (DSİ, EİEİ) ve istasyon türüne (genel su kalitesi, içme suyu kalitesi, vb.) bağlı olarak bir istasyonda ölçülen su kalitesi parametreleri değişiklik göstermektedir. İstasyonlar arasındaki farklılıkların yanı sıra aynı istasyonda ölçülen su kalitesi parametrelerinde de yıldan yıla
değişimler görülebilmektedir. Dolayısıyla her istasyon için sabit su kalitesi veri tabloları kullanmak mümkün olamamaktadır. Bu nedenle veri girişi yapacak kullanıcının istasyonda ölçülen parametrelere göre bir veri tabanı tablosu oluşturması ve gerekli olan kolonları uygun ad ve özelliklerde bu tabloya eklemesi gerekmektedir. Su kalitesi istasyonlarında ölçülebilecek olası parametrelerin sayısının yaklaşık 80 olduğu göz önüne alındığında (analiz sisteminde halihazırda kayıtlı 79 parametre bulunmaktadır), bu işlemin deneyimli kullanıcılar için bile kolay olmayan bir işlem olacağı açıktır. Veri girişindeki bu zorluğu aşmak amacıyla sistem içerisinde bir Su Kalitesi Parametre Seçim Aracı (Water Quality Parameter Selectin Tool) yer almaktadır. Herhangi bir su kalitesi veri tablosu CBS yazılımında aktif iken, araç çubuğuna eklenmiş olan Parametre Seçimi düğmesine basıldığı taktirde Su Kalitesi Parametre Seçim Aracına ait pencere ekrana gelmektedir. Bu pencere üzerinde, biri aktif tablo içerisinde mevcut bulunan kalite parametrelerinin, diğeri ise bu parametreler dışında kalan ve tabloya eklenmesi muhtemel kalite parametrelerinin listesini içerecek şekilde iki liste kutusu yer almaktadır (Şekil 6). Liste kutuları arasında yer alan ok düğmeleri kullanılarak parametreleri iki liste arasında taşımak mümkündür. Bu sayede veri tablosuna kolaylıkla yeni su kalitesi parametreleri eklenebilmekte veya mevcut parametreler kolaylıkla tablodan çıkartılabilmektedir. Uygula düğmesine basıldığında, sistem otomatik olarak yeni eklenmek istenen kalite parametreleri için uygun ad ve özellikte kolonlar yaratmakta, çıkartılmak istenen kalite parametrelerini ise gerekli uyarılar yapıldıktan sonra onay alındığı taktirde silmektedir (Şekil 6).
Şekil 6. Su kalitesi parametrelerinin veri tablosuna eklenmesi Figure 6. Addition of water quality parameters to the database table
Her ne kadar liste üzerinden kalite parametrelerinin seçilmesi işlemleri kolaylaştırsada, tipik olarak bir su kalitesi gözlem istasyonunda ölçülen parametrelerin sayısının 10 ile 20 arasında değiştiği düşünüldüğünde bu işlem zaman zaman vakit alıcı olabilmektedir. Özellikle bir çok su kalitesi gözlem istasyonuna ait verinin ard arda sisteme girilmesi gerektiği durumlarda işlemleri hızlandırmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Bu ihtiyaç göz önüne alınarak DSİ ve EİEİ tarafından yaygın olarak ölçülen su kalitesi parametrelerini içeren hazır şablonlar hazırlanmış ve Su Kalitesi Seçim Aracı üzerinde kullanıcıların kullanımına sunulmuştur. Araç penceresinin altında yer alan Şablon (Template) liste kutusundan istenen su kalite parametresi şablonu seçildikten
Şekil 7. Hazır su kalitesi pa metre şablonlarının seçimi
DSİ
Eğe
it genel bilgiler Su Kalitesi İstasyon Bilgileri penceresi ile kullanıcıya aktarılmaktadır. Bu pencere, havza adı, işletmeyi yapan kurum, istasyon adı, ve sonra liste kutusunun yanında yer alan Yükle düğmesine basılarak, veri tablosuna eklenecek su kalitesi parametreleri listesinin şablon içerisinde yer alan parametrelere göre yenilenmesi ve şablon içerisinde yer almayan ancak veri tablosunda mevcut bulunan parametrelerin de veri tablosundan çıkartılması sağlanabilmektedir (Şekil 7).
ra
Figure 7. Selection of water quality parameter templates
Şu anki mevcut durumda EİEİ su kalitesi, DSİ genel su kalitesi, DSİ içme suyu kalitesi ve yeraltı suyu kalitesi istasyonlarında ölçülen parametrelere ait şablonlar kullanıcı tarafından seçilebilmektedir. İstendiği taktirde sistem tabloları değiştirilerek sisteme yeni su kalitesi parametreleri ve yeni şablonlar eklemek mümkündür. İster şablonlar kullanılarak isterse liste üzerinden seçim yapılarak tabloda yer alması gereken su kalitesi parametreleri belirlendikten sonra kullanıcının tek yapması gereken elde mevcut ölçüm değerlerine göre tablonun içeriğinin doldurulmasıdır.
3.2. Bilgi ve Analiz Araçları
Su kalitesi gözlem istasyonları hakkındaki bilgilere iki yöntem ile ulaşmak mümkündür.
r bilgi edinilmek istenen istasyonun kod numarası ve bulunduğu havza tam olarak biliniyorsa, İstasyon Seçim Aracı (Station Selection Tool) kullanılarak istasyon bilgilerine ulaşılabilir. Bu araç, üzerinde üç adet liste kutusu ve bir adet düğme bulunan bir pencereden oluşmaktadır (Şekil 8.a). Pencere üzerindeki liste kutuları kullanılarak işletici kurumu, istasyonun bulunduğu akarsu havzasını ve istasyon kod numarasını belirlemek mümkündür.
İstasyon kod numaralarını içeren liste kutusu, kullanıcının seçtiği kurum tarafından işletilen ve seçili havza içerisinde yer alan gözlem istasyonlarından, bilgileri veri tabanında kayıtlı olanları listeleyecek şekilde programlanmıştır. Dinamik özelliğe sahip bu liste kutusunun içeriği kullanıcı işletici kurumu veya havzayı değiştirdiği taktirde otomatik olarak güncellenmektedir.
İstasyon numarası seçildikten sonra yine pencere üzerinde yer alan Bilgi (Info) düğmesine basılarak gözlem istasyonuna ait bilgilerin yer aldığı pencereye ulaşılabilir. Gözlem istasyonu bilgilerine ulaşmanın bir diğer yolu ise hakkında bilgi edinilmek istenen istasyonu harita penceresinden seçmektir (Şekil 8.b). Bunun için gözlem istasyonlarına ait katman aktif hale getirildikten sonra araç çubuğunda yer alan Bilgi (Info) aracını kullanmak yeterlidir. Bilgi aracı seçili iken fare ilmeci ile harita üzerinde bir istasyon işaretlendiğinde sistem otomatik olarak o istasyona ait bilgileri içeren pencereyi ekrana getirecektir. Bu pencere İstasyon Seçim Aracı ile ulaşılan pencere ile aynıdır (Şekil 8.c).
Su kalitesi gözlem istasyonlarına a
kod
ım n selectio
akım gözlem istasyonu kodu pencere üzerinde olarak belirtilmektedir. Bu bilgi kullanılarak su k
Şekil 9. Su Kalitesi Özeti penceresi Figure 9. Water Quality Summary window.
numarası gibi bilgilerin yanısıra istasyon konumunun yazılı anlatımı, yaklaşık yükseklik, enlem ve boylam bilgilerini içermektedir. Gözlem istasyonunun bulunduğu noktanın drenaj alanı (km2), gözlem periyodunun başlangıç ve (eğer varsa) bitiş tarihi, gözlem süresi ve gözlem istasyonu hakkında yorum ve değerlendirmeler de bilgi penceresinde yer almaktadır (Şekil 8.c).
Şekil 8. Harita üzerinden ve İstasyon Seçim Aracı kullanılarak istasyon bilgilerine ulaş
Figure 8. Obtaining general information on monitoring stations though the map and statio n tool
Eğer su kalitesi gözlem istasyonu bir akım gözlem istasyonu ile aynı konumda yer alıyorsa, ayrı
alitesinin yanı sıra akım miktarı ile ilgili bilgiler ile bağlantı kurmak mümkündür. Akım verilerinin analizi için sistem içerisinde mevcut bulunan araçlar hakkındaki bilgiler başka bir makalede detaylı olarak verilmektedir [4]. Su kalitesi gözlem istasyonunda ölçülen parametrelere ait bilgilere ise Veri Özeti (Data Summary) düğmesi kullanılarak ulaşılabilmektedir. Bu düğmeye basıldığında Su Kalitesi Özeti (Water Quality Summary) penceresi ekrana gelmektedir (Şekil 9).
(a)
(b)
(c)
Su Kalitesi Özeti pencere ölçümü yapılan herhangi bir su kalitesi parametresinin seçilecek bir zaman aralığı için hesaplanan istatistiklerine ulaşmak müm
Figure 10. Automatic update of ality parameter statistics
Veri Özeti bölü nında bulunan
kay yısı belirtilmektedir. Eğer seçilen kriterlere uygun hiç bir kayıt veri tabanında yer alm
sinden, su kalitesi gözlem istasyonunda
kündür. Üst bölümünde istasyon kod numarası ve istasyonun içinde bulunduğu havza adının yer aldığı bu pencere üç adet liste kutusu içermektedir. Bunlarda ilki, hakkında istatistiksel bilgi edinilmek istenen su kalitesi parametresinin seçilebileceği Kalite Parametresi liste kutusudur. Ölçülen su kalitesi parametreleri, istasyondan istasyona değişiklik gösterdiği için su kalitesi parametre listesi DSİ ve EİEİ tarafından ölçülmekte olan bütün parametreleri içerecek şekilde hazırlanmıştır. Pencere üzerinde yer alan diğer iki liste kutusu ise istatistiksel bilginin hesaplanacağı zaman aralığını belirlemek amaçlı Başlangıç Tarihi ve Bitiş Tarihi kutularıdır. İçeriği kullanıcı tarafından değiştirilebilen bu kutuların varsayılan değerleri başlangıç yılı için 1950, bitiş yılı için ise içinde bulunulan yıldır. Bu sayede değişiklik yapılmadığı taktirde veri tabanında mevcut bulunan bütün verinin işlenerek, su kalitesi parametresinin genel durumunun kullanıcıya yansıtılması sağlanmıştır. Kullanıcı istediği su kalitesi parametresini ve hesaplama yapılacak zaman aralığını seçtiğinde analiz sistemi veri tabanını tarayarak ve belirtilen kriterlere göre veri tabanında mevcut bulunan bütün verilerin bir listesini oluşturmaktadır. Su Kalitesi Özeti penceresinin Veri Özeti bölümü elde edilen bu listenin özetini kullanıcıya aktarmak amacıyla oluşturulmuştur. Dinamik özelliğe sahip olan bu bölüm, kullanıcı su kalitesi parametresinde veya zaman aralığında değişiklik yaptığı taktirde otomatik olarak yenilenmektedir (Şekil 10).
Şekil 10. Su kalitesi parametresi ile ilgili istatistik bilgilerin otomatik olarak yenilenmesi water qu
münün en üst satırında, yapılan arama sonucunda veri taba ıt sa
ıyorsa bu durum özel olarak belirtilir. Bu satırın hemen altında arama sonucunda bulunan kayıtların en eski ve en yeni tarihli olanlarının tarihleri ayrı ayrı gösterilmektedir. Bu sayede arama sonucu bulunan kayıtların kullanıcının istemiş olduğu zaman aralığının ne kadarını kapsadığını görmek mümkün olmaktadır. Veri Özeti bölümünün geri kalan kısmında, bulunan kayıtların genel dağılımını özetlemek amacıyla hesaplanan 9 farklı istatistiğin (minimum, maksimum, aritmetik ortalama, orta değer (median), aralık, standart sapma, varyans, çarpılık (skewness) ve kurtosis) değerlerini bulmak mümkündür. Bu istatistikleri hesaplamak için kullanılan denklemler Tablo 1'de verilmiştir.
calculated by the analysis system Tablo 1. Analiz sistemi tarafından hesaplanan su kalitesi istatistikleri
Table 1. Water quality statistics
İstatistik Denklem
Maksimum (Cmax) Max(Ci)
Minimum (Cmin) Min(Ci)
Orta değer (Median)
⎪⎩
⎪ ⎨
⎧
+ +
=
+
= −
2 2) / 1 ) 2 / ( (
1 ] 2 / ) 1 [(
Cn C n
even n
C n odd
n
Aralık Cmax −Cmin
Aritmetik ortalama (Cavg) n n
i∑Ci
=1
Varyans (σ2) ( 1)
1
)2
( −
∑=n − n
i Ci Cavg
Standart sapma (SD) σ 2
Çarpıklık (Skewness) ( 1)( 2) 3
1
)3
( n n SD
n
i Ci Cavg
n ∑ − −
= −
⋅
Kurtosis
) 4 3 )(
2 )(
1 (
2
1 1
)2 (
) 1 ( 4 3 ) (
) 1 (
SD n n n n i
n
i Ci Cavg avg n
i C C n
n
−
−
−
∑= ∑
= −
−
−
−
+
⎟
⎠ ⎞
⎜ ⎝
⎛
C = su kai litesi parametresine ait ölçüm değeri, n = toplam ölçüm sayısı
Öz ını grafikler üzerinden
değ lendirmek de mümkündür. Analiz sistemi tarafından üç farklı grafik otomatik olarak oluş
rtalamalar Grafiği,
Bu graf r ısmında yer alan ve grafikler ile aynı adları taşıyan düğmeler kullan tedir (Şekil 11). Zaman serisi grafiği, kullanıcı tarafından seçi
et istatistiklerin yanı sıra, arama sonucu bulunan kayıtların tamam er
turulabilmektedir:
1. Zaman Serisi Grafiği, 2. Aylık O
3. Histogram Grafiği.
ikle e Özet Veri bölümünün alt k ılarak ulaşılabilmek
len başlangıç ve bitiş tarihleri arasındaki bütün kayıtların zamansal değişimini bar grafik şeklinde göstermektedir (Şekil 11.a) Dolayısıyla bu grafik kullanılarak su kalitesi parametresinin gerek yıllar içerisinde gerekse mevsimsel olarak ne şekilde değiştiği kolaylıkla incelenebilmektedir. Seçili zaman aralığı içerisinde veri tabanında kayıtlı veri bulunmayan aylar grafik üzerinde özel olarak belirtilmekte, bu sayede veri boşluğu olan tarihlerin hızlı bir biçimde belirlenebilmesine imkan sağlanmaktadır. Araç çubuğunda yer alan Bilgi (Info) aracı kullanılarak grafik içerisinde yer alan herhangi bir aya ait ölçüm değerinin sayısal karşılığı grafikten direkt olarak okunabilmektedir. Bunun için Bilgi aracı aktif iken kullanıcının istediği ayı seçmesi yeterli olmaktadır. Aylık ortalamalar grafiği arama sonucunda bulunan kayıtların aylara göre hesaplanan ortalamalarının bar grafik şeklinde çizilmesi ile oluşturulur (Şekil 11.b).
Bir ay için, seçili zaman aralığı içerisindeki yılların hiçbirinde ölçüm bulunamamış ise bu durum zaman serisi grafiğinde olduğu gibi özel olarak belirtilmektedir. Yine benzer şekilde Bilgi aracını kullanarak sayısal değerlere ulaşmak mümkündür. Ancak bu sefer Bilgi aracı sayısal ortalama değerin yanı sıra, seçilen ay için belirtilen ortalama hesaplanırken kullanılan ölçüm sayısını da ekranda göstermektedir. Bu sayede verilen ortalamaların yeteri kadar ölçüm kullanılarak hesaplanıp hesaplanmadığı, dolayısıyla ne kadar sağlıklı olduğu kontrol edilebilmektedir. Aylık ortalamalar grafiği, zaman aralığı geniş seçildiği ve yeterli veri olduğu
Analiz siste istiklerinin
yanısıra, bel ve bu
dağ
taktirde su kalitesi parametresinin aylara göre uzun-yıllar ortalamasını vermekte, zaman aralığı olarak tek bir yıl seçildiği taktirde ise tek bir grafik ile yıllık değişimi özetlemektedir. Bu açılardan oldukça faydalı bir grafiktir. Analiz sistemi tarafından oluşturulabilen son grafik ise arama sonucunda bulunan kayıtların zamandan bağımsız olarak kendi içinde dağılımını gösteren histogram grafiğidir (Şekil 11.c). Bu grafiği oluşturmak için arama sonucunda bulunan değerlerin maksimum ve minimum değerleri arasındaki fark 5 eşit aralığa bölünerek, her bir aralığa düşen ölçüm değerlerinin sayısı hesaplanmaktadır. Elde edilen sonuç, yatay eksen eşit aralıkların orta değerlerini, dikey eksen ise aralık içerisinde kalan ölçüm sayısını gösterecek şekilde bar grafik haline getirilmektedir. Bu histogram kullanılarak su kalitesi parametresine ait ölçüm değerlerinin kendi içlerindeki dağılımının şeklini görmek ve olası hatalı ölçümleri (outlier) belirlemek mümkündür. Yukarıda bahsi geçen zaman serisi, aylık ortalama ve histogram grafiklerinin görsel özellikleri (renk, başlık, vb.) CBS yazılımının fonksiyonları kullanılarak değiştirilebilmekte ve üretilen grafiklerin tamamı raporlama amaçlı olarak çıktı sayfaları üzerine (layout) yerleştirilebilmektedir.
(a)
(b) (c)
Şekil 11. Su Kalitesi Özeti penceresinden ulaşılabilen su kalitesi grafikleri Figure 11. Water quality graphs accessible from Water Quality Summary window
mi sayesinde istasyon bazlı olarak hesaplanan su kalitesi istat li bir su kalitesi parametresinin istasyonlar arasındaki dağılımını belirlemek ılımı harita şeklinde elde etmek de mümkündür. Bu amaçla Su Kalitesi Sınıflandırma aracı geliştirilerek CBS programına entegre edilmiştir. Su kalitesi gözlem istasyonları katmanı aktif hale getirildikten sonra araç çubuğunda yer alan Su Kalitesi Sınıflandırma düğmesine
Figure 12. Thematic mapping of water quality monitoring stations
Elde edilen h su havzaları
içerisinde hem coğ ır. Bu sayede
kirlilik problemi olan bölgeler kolaylıkla tespit edilebilmektedir. Belirtilen zaman aralığı basıldığında Su Kalitesi Sınıflandırma penceresi ekrana gelmektedir (Şekil 12). Su kalitesi isyasyonlarını çeşitli istatistiksel değerlere göre sınıflandırarak tematik haritalarını oluşturmak için ilk olarak kullanıcının sınıflandırma penceresinden bir su kalitesi parametresi seçmesi, daha sonra üç farklı grupta toplanmış sınıflandırma kriterlerini belirlenmesi gerekmektedir. İlk kriter değerlendirmenin yapılacağı zaman aralığıdır. Başlangıç tarihi ve bitiş tarihi liste kutuları kullanılarak hesaplama yapılacak zaman aralığını belirlemek mümkündür. Alternatif olarak, bu liste kutularının altında yer alan işaret kutusu işaretlenerek analiz sisteminin mevcut olan bütün veriyi kullanması da sağlanabilmektedir. Bu durumda liste kutuları ile belirtilen tarihler dikkate alınmayacak ve sistem gerekli hesaplamaları kayıtlı olan bütün veriyi kullanarak yapacaktır.
Tematik haritalama için su kalitesi ölçümlerinin istatistiksel bilgileri baz alınmaktadır.
Tablo 1’de verilen 9 istatistiğe ek olarak veri tabanında belirtilen tarihler arasında kayıtlı ölçüm değerlerinin sayısı ve ölçüm değerlerini kendinden daha yüksek ve daha düşük olarak iki gruba ayıran sınır değer seçenekleri de tematik haritalama için kullanıcının seçebileceği alternatifler arasında eklenmiştir. Böylece toplam 11 farklı istatistik ve değer kullanılarak tematik haritalama yapmak mümkün olmaktadır. Tematik haritalama için son kriter, sınıflandırmanın hangi yönteme göre yapılacağı ve toplam kaç sınıf yaratılacağı bilgisidir. Herbiri sınıflandırma için farklı değer aralıkları yaratan dört farklı sınıflandırma yöntemi kullanıcı tarafından seçilebilmektedir. Bu yöntemler eşit aralık (equal interval), doğal bölünmeler (natural breaks), quartile ve standart sapma (standard deviation) yöntemleridir. Sınıflandırma yöntemleri hakkında detaylı bilgi ArcView CBS Kullanım Kılavuzu’nda verilmektedir [10]. Varsayılan değeri 5 olan sınıf sayısı da kullanıcı tarafından seçildikten sonra Tematik Harita Yarat (Create Thematic Map) düğmesine basılarak işlem tamamlanabilir. Bu durumda analiz sistemi aktif projeye yeni bir su kalitesi gözlem istasyonu katmanı ekleyecek ve bu katmanı kullanarak sınıflandırma kriterlerine uygun şekilde, her sınıfın farklı büyüklükte dairesel semboller ile gösterildiği tematik bir harita yaratacaktır (Şekil 12).
Şekil 12. Su kalitesi gözlem istasyonlarının tematik olarak haritalanması arita sayesinde su kalitesi parametresinin yüzey su kaynakları ve
rafi hem de sayısal dağılımını görmek mümkün olmaktad
içer
istemi, kullanıcı dostu bir arabirim vasıtasıyla DSİ ve EİEİ tarafından işletilmekte olan su kalitesi gözlem istasyonlarına ait bilgilere CBS ortamında ulaşılabilmesi, ista erek grafiksel, gerekse sayısal olarak incelenebilmesi, öze
ınabiliyor olsa da, bu grafikleri ve haritaları istasyonlara ait bilgiler ile birleştirerek hazır raporlar haline getirecek raporlama araçları sistemin
2.
larına
3.
lıkları için oluşturularak birbiri arkasına isinde, belirtilen su kalitesi parametresine ait hiç bir ölçümü bulunmayan istasyonların özel bir sembol ile ayrıca belirtilmesi sayesinde veri eksikliği olan bölgelerin tespit edilebilmesine de olanak sağlanmaktadır.
4. Değerlendirme ve Sonuçlar
Geliştirilen analiz s
syonlarda gerçekleştirilen ölçümlerin g
t istatistiklerin hesaplanabilmesi ve elde edilen sonuçların tematik haritalar şeklinde sunulabilmesi amacını taşımaktadır. Yukarıdaki bölümlerde de detaylı olarak aktarıldığı üzere bu amaçlar göz önüne alındığında geliştirilen sistemin oldukça yeterli ve işlevsel olduğu söylenebilir. Bütün yönleri ile ele alındığında geliştirilen sistem ülkemizde toplanmakta olan su kalitesi verilerinin analizi için örnek bir CBS uygulaması oluşturmaktadır. Yerel olarak benzer çalışmaların ve analiz sistemlerinin daha önce mevcut olmadığı dikkate alındığında gerçekleştirilen çalışma ülkemizde CBS tabanlı su kalitesi yönetimi çalışmaları için önemli bir aşama olarak değerlendirilebilir.
Analiz sisteminin şu anki haliyle sahip olduğu özelliklerin geliştirilerek, çalışmanın bir ileri aşamaya getirilmesi mümkündür. Bu kapsamda gerçekleştirilebilecek ek çalışmaların bir bölümü aşağıda listelenmiştir.
1. Analiz sistemi tarafından oluşturulan grafiklerin ve haritaların her ne kadar CBS yazılımı kullanılarak çıktıları al
kullanılabilirliğini arttıracaktır. Mevcut verilerin DSİ ve EİEİ su kalitesi yıllıklarındaki düzenlere uygun tablolar şeklinde görüntülenmesi ve çıktısının alınabilmesi de faydalı olabilecektir. Bu sayede bir nevi sayısal su kalitesi yıllığı oluşturulması mümkündür.
Mevcut sistem belirtilen şekilde raporlama araçları içerecek şekilde geliştirilebilir.
Mevcut durumda analiz sistemi çeşitli istatistiksel değerleri kullanarak su kalitesi gözlem istasyonlarının tematik haritasını oluşturabilmekte, bu sayede hangi su kalitesi gözlem istasyonunda kirlilik problemi yaşandığı veya bir akarsu boyunca gözlem istasyon göre kirliliğin ne şekilde değiştiği hakkında bilgi verebilmektedir. Her ne kadar noktasal tematik haritalar bu amaç için yeterli olsa da, çizgisel ve alansal tematik haritalar aracılığıyla daha görsel sonuçlar ve ek bilgiler edinebilmek mümkündür. Örneğin istasyonlardaki bilgiler kullanılarak istasyonların içerisinde bulundukları akarsu havzalarının tematik olarak haritalandırılması, hangi akarsu havzalarında veya büyük bir havza içerisindeki hangi alt havza bölümlerinde su kalitesi ile ilgili problemler yaşandığını kolaylıkla ortaya koyabilir. Bu havzalar içerisinde bulunan kirlilik kaynakları incelenerek problemin esas nedeni belirlenebilir. Benzer şekilde istasyonlardaki bilgiler kullanılarak akarsu ağını oluşturan akarsuların tematik olarak haritalanması ve bu sayede hangi akarsu parçalarında ya da kollarında kirlilik sorununun olduğunun tepsit edilmesi mümkündür. Mevcut durumda analiz sisteminin sağladığı bilgiler kullanılarak CBS yazılımının kendi sunduğu imkanlar dahilinde kullanıcı tarafından gerçekleştirilebilen bu tür tematik haritalamaların kolaylaştırılması ve su kalitesi istasyonlarının tematik haritalanmasına benzer şekilde analiz sistemi üzerinden tek seferde yapılabilmesi ileride gerçekleştirilebilecek çalışmalardan biridir.
Analiz sisteminin sağladığı imkanlar kullanılarak su kalitesi ölçümlerinin zamansal değişiminin incelenmesi için yapılabilecek çalışmalardan biri, zaman serisi ve aylık ortalama grafiklerinin farklı zaman ara
gösterilmesi ile elde edilebilecek animasyonlardır. Böylesi animasyonlar su kalitesinde yıllara bağlı olarak görülen değişimin incelenmesi aşamasında oldukça faydalı olabilmekte ve algılamayı kolaylaştırmaktadır. Ayrıca bu tür animasyonlar efektif sunum
Ge
olması i kolaylaştıracak araçlar içermesine rağmen,
kurumlardan verinin elde edilmesi ve sisteme girişinin yapılması vakit alıcı bir işlem olmayı sürd
NS), ttp://www.epa.gov/OST/BASINS
araçları olarak kullanılabilmektedir. Böylesi bir animasyon için şu anki durumda kullanıcı tarafından bütün grafiklerin teker teker hazırlanması ve bu grafikler kullanılarak harici bir program vasıtasıyla animasyonun hazırlanması gerekmektedir. Bu işlemin tek aşamada gerçekleştirilebilmesi için analiz sistemine ek fonksiyonlar eklenmesi ileride yapılabilecek çalışmalardan bir diğeridir.
liştirilen veri analiz sisteminin başarısı büyük oranda analizler için yeterli verinin mevcut na bağlıdır. Analiz sistemi veri girişin
ürmektedir. Özellikle uzun zaman aralığına yayılı veya geniş coğrafi kapsamlı çalışmalar oldukça uzun bir veri derlenmesi süreci gerektirmektedir. Yurtdışında bir çok ülkede olduğu gibi su kalitesi verilerine sayısal olarak ulaşılabilmesi ve veri derleme sürecinin kısaltılabilmesi için DSİ ve EİEİ gibi ilgili kurumların katkısı ve desteği şarttır. Günümüz koşullarında su kalitesi yönetimi ve modellemesine yönelik çalışmaların tamamen bilgisayar ortamında gerçekleştirildiği düşünüldüğünde, sayısal su kalitesi verilerine ileride gerçekleştirilecek birçok çalışmada ihtiyaç olacağı çok açıktır. Gerek DSİ’nin, gerekse EİEİ’nin eğer mevcut ise sayısal ortamda bulunan su kalitesi verilerini standart veri tabanı ortamlarında kullanıma sunmaları, halihazırda sadece basılı ortamda mevcut olan verileri ise sahip oldukları imkanlar dahilinde sayısal ortama aktarmaları bu konuda önemli katkılar sağlayacaktır. Veriler sayısal ortamda mevcut olduğu taktirde, sunulmakta olan çalışma kapsamında geliştirilmiş olan su kalitesi veri analiz sisteminin kullanmakta olduğu veri yapılarına çevrilmesi veya analiz sisteminin kurumların veri yapılarını destekleyecek şekilde geliştirilmesi mümkündür. Her iki durumda da analiz sisteminin kullanım alanının büyük oranda artması ve geniş bir kullanıcı kitlesi tarafından su kalitesi verilerine yönelik çalışmaların kolaylıkla gerçekleştirilebilmesi söz konusudur.
5. Kaynaklar
1. U.S. EPA, Better Assessment Science Integrating Point and Nonpoint Sources (BASI
h , Ziyaret tarihi: 10.05.2004
2. Geography-referenced Regional Exposure Assessment Tool for European Rivers (GREAT- ER), http://www.great-er.org, Ziyaret tarihi: 14.04.2004
Girgin, S., 2003, “Development of National Hydrography Da
3. taset, Watershed Boundaries
i Bilgi Teknolojileri, Aralık 2003, 4.
tos 2004, San Diego, A.B.D.
zasyon Dairesi Başkanlığı, Haziran 2003, Ankara
7. üğü
8. kce/hidroloji/hidro_index.html
and GIS-based Water Quality/Quantity Data Analysis System for Turkey”, Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Jeodezi ve Coğraf
Ankara
Girgin, S., Akyürek, Z., ve Usul, N., 2004, “Development of GIS-based Stream Flow Data Analysis System for Turkey”, Proceedings of 2004 ESRI International User Conference, 9- 13 Ağus
5. Baltacı, F., 2003, “Türkiye’de İçmesuyu Sektörü ve Çevre”, Türkiye’nin Kıta İçi Su Kaynaklarında Kirlilik Etkileri ve Çözüm Önerileri – Bildiriler, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) İçmesuyu ve Kanali
6. DSİ, 1985, “Su Kalitesi Gözlem Yıllığı (1981-1982)”, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) İçmesuyu ve Kanalizayon Dairesi Başkanlığı, Ankara
DSİ, 1987, “Su Kalitesi Gözlem Yıllığı (1983-1984)”, Devlet Su İşleri Genel Müdürl (DSİ) İçmesuyu ve Kanalizayon Dairesi Başkanlığı, Ankara
EİEİ, Hidrolojik Çalışmalar, http://www.eie.gov.tr/tur ,
9. i”, Elektrik İşleri Etüt İdaresi
10. Users Manual”, Environmental Systems Research Institute Inc., Ziyaret tarihi: 28.04.2004
EİEİ, 1996, “Türkiye Akarsularında Su Kalitesi Gözlemler Genel Müdürlüğü, Hidrolik Etütler Dairesi Başkanlığı, Ankara ESRI, 1999, “ArcView 3.2
Redlands, A.B.D.
