DEPREM E DAY ANlKLI YAPI TASARIMINDA MiMARi PLANLAMANIN ÖNEMi
ÖZET
Murat TAŞ•
/Ju çalışmada, .wm yaşadığımız depremlerden so11rn yapı üretim .siirecimle mimari
plaıılammım 11e kadar ii11emli olduğu açıkla11mıştır. Meslek adamı olarak mimarlarm,
~:elece{:ill mimarları olacak mimarlık öğrencilerini11, yapı üretimi komısımdaki diğer teknik elemalllarm ve tabi ki kullamcılamı bu ko11uda bilgi salıibi olmaları amaçlamnışttr. Ayrıca
tm ('alışmada !7 Af:u.~to.\' izmit ve !2 Kasını Diizce Depremlerinden so11rtıki gözlemlere daymlllartık, Depreme Daymilkit Yapı Üretimim/e Mimari Pirılilama Kriterlerinili tma lıatları mılattlmaya çalışılnuştır.
ANAHTAR KELiMELER Depreme Dayanıklı Yapı Tasarımı. Mimari Planlama Yapı Üretimi
ABSTRACT
AN IM PORTANT OF ARCIDTECTURE ON THE EARTHQUAKE RESISTANT BUILDING DESIGN
/11 tlıi.1· .1·tudy, after we .mrvived /asi eartlıqııakes, lt lıad been explained tlıaı arclıitectııral
design is very imporlallt in Ifte process of bııilding prodııction. ll lıad bee11 aimed that arcltitecl.ç as busi11es.wnan, arclıitectııral student who will be arclıitects of fııtııre, tlte ot/ter teclmical employers wlıo are studyi11g aboul bııildi11g production and of coıırse ııser have it({ormation about tlıis issue. 111 additio11, i11 1/ıis study, by based otı observatio11s ajter
eartlıquakes of Tlıe Aug11st 17 /zmıt and Tlıe November 12 Duzce lı ad been stııdied ıo bei11g explained basic poinı of Principles of Arclıiteclural Desig11 on Tlıe Earılıquake Resi.~tant
liniirting Productimı .
KEYWORDS: Eaı1hquakc Resistant Building Design. Architectural Design. Buildiııg Productioıı.
ti[:r.(;iir. J:Aiimur, Ulwlaj: Ürtiııer.,·it,oxi, Mt11ıentfi\·Jik -ılfimarltlı' Ft~kflltL-si, Alimarlık /Jiiltlmii /61159 Görükle 1Jurs11
1. GiRiŞ VE KONUNUN ÖNEMi
Deprem. yerkabuğundaki değişik katmanların. yerin dcrinliklerinde oluşan yüksek ısı değişinıleri nedeni ilc birbiri üzerine kayarak oluşan bir doğa olayıdır. Yeryüzünde konut.
köprü. sanayi. buraj gibi değişik amaçlar için insan eliyle yapılan her türiii yapı dcpn.:nıin neden
olduğu bu yer sarsıntısından ctkilcnmektedir. Oluşan bu yer sarsıntısının şiddetine göre
yapılarda değişik hasarlar olmakta ve bunun sonucunda da biiyük can kayıpları oluşmaktadır.
Bu nedenle deprem olması muhtemel bir yerde yapılacak yapıların deprcmc dayaıııklı olarak
yapılınası kaçınılmazdır. Türkiye dünyadaki iki önemli deprem kuşağından biri olan /\lp-
1-liıııalaya (1\lpid) Deprem Kuşağı üzerinde bulunması hedcni ilc her an deprem olma riski yüksek bir iilkcdir. Türkiye yakın geçmişte 1992 l?.rzincan. 1998 Adana, 17 Ağustos 1999 İzmit ve 12 Kasını 1999 Diizcc de çok şiddetli deprem etkisinde kalıp. çok sayıda can ve ınal kayıplarına uğraıııanın yanı sıra ulusal kalkınıııamızı engelleyici pek çok sosyal olaylar dizisini de beraberinde getirmektedir. 17 Ağustos depreminin neden olduğu ekonomik kaybın 7 milyar dolar olduğu tahmin edilmektedir. ÖzclliiJe aşırı hızlı ve kontrolsüz bir kentsel gelişmenin yaşandığı biiyük kentlerinıizdc deprcıııc dayanıklı yapı yapmanın gerekliliği son dereec önemli bir gcrs;cktir.
Bir yapının tasarımı başta mimar olmak üzere. inşaat mühendisi. makine. clektrik-cld.;troııik.
jeoloji mühendisi gibi çeşitli meslek mensuplarının birlikte çalışmaları ile oluşan bir süreçtir.
Ülkemiz alışkanlıkları nedeni ilc ortak çalışan bu ekibin yönlendiricisi nıiıııardır. Tasarıın;ı yansıması gereken her türiii bilgi, mimar tararından ilgili meslek gruplarının proje üzerinde ortaya koydukları koşullar olarak tasarıını etkilemektedir. Mimari tasarım bu bilgiler
tloğrultusuııa paralel olarak gclişmelidir. Ne yazık ki ülkemizde birkaç büyük yapı uygulaması tlı~ımla. gen:kli bu koordinasyon sağlanmadan proje üretilmektcdir. Eksik bilgi ilc donatılmı~
projelerin yapını sırasında biiyiik sıkıntılar yarattığı bilinmektedir. Görünüşte yapı tamamlanmış.
ayakta duruyor gibi gözüksede zaman içerisinde kullanım sırasında yapının hasara uğraması ve deprem gibi yer sarsıntılarının ortaya çıktığı durumlarda da maaleser telakctler ik karşı karşıya kalınmaktadır. Proje üretiminde mimar meslek, grupları içerisinde bir koordinatör giircvi yükleniyorsa. özellikle yapıyı ayakta tutan taşıyıcı sistem ve dig:er mühendislik konuları ile ilgili yeterli bilgi ve deneyi me sahip olmalıdır. Mimari tasarım tamamlandıktan sonra taşıyıcı sistemin bu tasanma entegre edilmesi son dereec kusurlu bir davranıştır. Çünkü yapının sağlanılık koşulunu yerine getiren taşıyıcı sistem mimarın düşünmek zorunda olduğu işlevsellik.
ekonomiklik ve estetiklik gibi ·kavramlarla da örtüşmesi ve değerlendirilmesi gerekir. Yine
ülkcmi;~.dc birçok mimar taşıyıcı sistem konusundaki bilgilerinin yetersizliği nedeniyle inşaat
ınüh..:ııdislı:riıı..: ad..:ıa ı..:slim olmakta ve onları yapının sağlamlığı dışında düşünmek zorunda
olduğu i~kvsdlik . ..:konoıııiklik v..: ..:st..:ıiklik konularında yöıılcııdircm..:ım:kıedir.
llugiiıı..: kadar g.üzkıııkııcıı dcpr..:ııı hw;arlarıııda. yapının d..:pr..:m davranışında mimari tasarıının
biiyük nıl oynadığı sapıaıııııışlır. Yaşanan son d..:prcnıkrdc d..:preme uygun olmayan ıninıari biçiıııknııı..:yc sahip yapıların ağır hasar gördükkri ve haııa lamamen yıkıldıkları gözlenmiştir.
Bu n..:d..:nk artık d..:pr..:ııı dayanımının mimari tasarım aşamasında oluşmaya başladığı lliııı
çcvrdcn.:c kahul cclilıııdidir.
llu konuyu d..: alıııaııı11.1n amacı. yapının clı:prem dayanımının oluşmasında öıı..:ınli bir rol
iislkıı..:n mimarlanı v..: bu ıııcskğ.in eğitimini alan mimarlık öğrencilerine mimari tasanın sırasında d..:prem..: uygun olmayan mimari yaklaşımların neler olduğunu ve buna karşı alıııabikcck iinl..:mlcr hakkında t:kir vermektir. Üniversitelerimizin mimarlık bülünıil:rinin
birçoğunda bu konu ilc ilgili eğitim verilmemesi ünemli bir kayıp olmasına karşın. bazı mimarlık hiiliiııılerind..: bu konunun eğitimi ilc ilgili d..:rsler v..:riliyor olması da son d..:reee güzel hir gdi~medir.
2. DEI'REMiN ÖZELLiKLERi VE YAPlYA ETKiSi
1 kpr..:ııı yerin b..: ll i dcrinliklerinde bir şok dalgası olarak ortaya çıkar. Oluşan bu deprem
dalgaları y..:ryü;r.ünc ulaşınadarı line..: değişik zemin özellikleri taşıyan ortamlardan geçer. Bu
ortanılar d..:prcııı dalgalarını etkilcy..:rck onların yayılma iizdlikl..:rini değiştirir. Bu değişiklikler yapıları sallayan dalgaları daha cıh.isiz yapahilcc..:ği gibi. aksi n..: yapıyı· daha fazla ctkileyee..:k kritik bir duruma da sokabilir. Zemin suyunun yüksek koııa olduğu ve taşııııa gücü düşük g.cv~ck z.cıııinlcrdc yapılar bu dalgalardan olumsuz ..:ıkilcıınıcktc, kaya ıürii sağlanı zeminlerde is..: yapı daha az ctkilcıımcktedir.
lkprcıııdc zeminde oluşan dalgalar yapılarda tiırcşiııı..: ıı..:dcn olur. Dcprcmiıı yapıya etkisi dinamik bir cıkidir. /\ncak rüzgar vb. dinamik elkilerden farklı olarak yapıda eylemsizlik kuvvetleri oluşur. Yapıda oluşan b!ı kuvvcıler yapının ağırlığına. yapının gcoıııcırisinc. yapıda kullanılan ınalzcıııcyc ve taşıyıcı sisıeın dengesine bağlıdır. Yapıda oluşan ıiırı:~iııı yapının
iizclliklcrinc bağlı olarak söııümleııir.
J. OEf>REME DAYANlKLI YAPI KAVRAMI VE TEMEL iLKELERi
Dcprcım: dayanıklı yapı kavramının ana amacı, dinamik bir yer hareketi olan deprcmin yapıda oluşturduğu yatay eylemsizlik kuvvetlerinin yapıda en az hasar oluşturacak biçimıje. uygun ve sürekli bir taşıyıcı sistem aracılığı ile güvenli olarak zemine aktarılabilmesinin sağlanmasıdır.
Bu nedenle deprem sırasında olması beklenen yapısal davranışlar şu şekilde olmalıdır:
1. Sık sık oluşabilecek düşlik şiddetli depremlerde. yapı davranışı doğrusal elastik sınırlar içerisinde kalmalı ve yapıda hiçbir hasar olmamalıdır.
2. Orta sıklıkla oluşabilecek orta şiddetli depremlerde taşıyıcı sistemde hasar olmamalı, taşıyıcı
olmayan eleınanlarda da onarılabilecek ölçüde sınırlı hasar kabul edilebilmektedir.
3. Scyrck oluşabilecek şiddetli depremlerde ise yapının önemli bir hasar görsc bile. tlinıli ilc
g.iiı,:mcsi ve can kaybtııa neden olması önlenınel id ir.
Depremde yapıda olması beklenen yapısal davranışlar ancak şu üç koşulun yapıda sağlanması
ilc mümkündür:
a. Dayanım
b. Rijitlik c. Süncklik
DAYANlM
Dayanını yapıyı oluşturan elemanların ve bu elemantarla oluşturulan yapının belirli bir taşıma
gücüne sahip olmaları demektir. Özellikle yapıyı ayakta tutan kolon, kiriş. döşeme gibi taşıyıcı sistem elemanlarının kesitleri çok iyi hesaplanmalıdır. Ayrıca kesitleri belirlenen bu elemanların. bu kesitte maruz kalacakları yük etkisine dayanabilmeleri için kullanılan malzemelerinde (ahşap, betonarıne. çelik) taşıma güçlerinin belirlenmesi gerekir. 13unun iı,:imk laş11mı gücü yüksek kaliteli beton. kaliteli donatı çeliği, kaliteli yapısal çelik ve kaliteli ahşap malzemeler kullanılmalıdır. Tabi yapıda kullanılan bu eleınanların kaliteli bir işgücü ve uygun teknoloji ilc uygulanmaları gerekmektedir.
RiJiTLiK
Rijitlik yapıyı oluşturan elemanların deprem vb. bir yük altında uğrayabilecekleri yer tkğiştinne ve dönme gibi del(ırına~yonlara karşı koyabilmesidir. Deprem kuvvetleri etkisi ile yapılar
yatayda iitdcnıncyc çalışacaklardır. Bu ötelenıneniıı en aza indirgenmesi için yapının rijit olarak
tasarl;.ınması gerekir.
• IXı~cy ta~ıyu.:ıların rijit olabilmesi için noktasal kolonlar yerine yapıda yatay deprem
kuvvetlerine kar~ı koyabilecek her iki doğrultuda perde taşıı.:ıyıcılar kullanılmalıdır. Çelik ve alı~ap sistemlerde dü~cy taşıyıcılar birbirlerine çapraz diyagoııallerle bağlaıımalıdır.
• l>ü~cy ta~ıyıı.:ılara yük aktaran kiriş ve dö~eıııe;: gibi yatay taşıyıcı eleınanların da rijit biçimde
tasarlanımıları gerekir. Düşey taşıyıcı ve kirişlerle oluşturulan çerçeveler de rijitliğin sağlanınası önemlidir. nu da özellikle kirişli döşeme sistt:mlcri oluşturulabilmektedir.
Asnıolcn ve kirişsi;r. döşeme sistemleri büyük yanal ötelenıııelere maruz kalmaktadır.
Maaleser hıı sistemler ülkemizde büyük uygulama olanakları bulmuştur. Asmolen ve kirişsiz dii~eınc uygulaınalarında yatay t:h:maııların rijitlikleri çok düşük olduğupeları yatay deprem kuvvetlerini alahilecek kapasitede perde vb. düşey taşıyıcılar düzeııleıııııelidir.
• Yatay deprem kuvvetlerinin düşey taşıyıcılam aktaran diğer bir eleman da döşemclerdir. 13u nedenle dii~eıııclcr de yeterli rijitlik dayanırnma sahip olmalıdır. Döşemelerde oluşturulan
büyük ho~luklar döşemenin rijitliğin i azaltarak sağlıklı görev yapmasına engel olurlar.
• Diişcy taşıyıcıların plandaki konumları ve büyüklükleri ta<;arlanırken katlardaki rijitlik
siıııetrisiııiıı olabildiğince sağlanııı~ına dikkat edilmelidir. Bu durunıda o kat için planda bir rijitlik merkezi oluşacaktır. Aynı zamanda yapının yerçekiminden kaynaklanan bir de ağırlık merkezi bulunmaktadır. Bu iki merkez. yapı yatay deprem kuvvetlerine maruz kaldığında hurulıııa olmanıası için mümkün olduğu kadar birbirine yakın tasarlanmalıdır.
SÜN~:KLiK
Siiııeklik bir malzeıııeniıı, yapı eleınanının veya yapının etkisinde olduğu bir yük nedt:ııi ile
ta~ııııa gücünde önemli bir azalma olmaksızın büyük eleformasyon yapabilme özelliğidir. Düşey
yiiklcre ka~ı süneklik çok önemli rol oynamakla birlikte deprem gibi yatay yükler sözkonusu olunca süncklik. dayanını ve rijitlik kadar önemli olmaktadır.
l>eprcıııdc ayakta kalabilmenin koşulu yapının göçrneksizin belirli bir dayanıının bulunması ile birlikte eııcı:ii yutabilme kapasitesinin, diğer bir deyişle sünekliğinin sağlanmış olmasına bağlıdır. Ancak bu yapısal davranışlar birbirinden bağımsız değil, birbirlerinin tamamlayıcısı
olduklarından birlikte diişiiııülınclidir. Dolayısıyla süncklik için önemli bir cncıji yutabilme kapasitesine sahip bir yapı eleınanının aynı zamanda yeterli dayanıma ve rijitliğc de sahip olması gerekmektedir.
Oikcıııizdcki yapıların biiyük bir kısmında uygulanan bctonarmc iskelet sistenılerclc süncklik.
doğru boyutlandırımı. dcıaylanclırıııa ve yeterli cıriyc ile sağlanabilnıekteclir. Bu sisıeınlcrdc siinckliği arllınıhilıııcnin en etkin yolu sarınal türü enine cloııatılarla düşey (kolon. perde). yaıa~
(kiri;;) ıa;;ıyıcıların sargılanmasıdır. Özellikle şiddetli dcprcııılcrdc ıııalsallaşmanın oluşabileceği düşey taşıyıcılar ve kirişlerin birleşme yerlerine yaklaşıldıkça cıı·iye aralıkları sıklaştırılınalıclır.
Elriycler kesme ve kayma gerilıııelcri allında açılınanıaları için uç noktaları betonun içerisine girecek biçimde ve gerekli pas payı bırakılarak doğru clelaylaııclırılıııalıdır. Son yaşıınan Kocaeli ve Diizce Deprenıleri 'nde yaşanan ha-;arların biiyük bir böliiıııiinclc bu eletayın doğru uygulanmadığı tespit cdilıııişlir.
4. DEPREM DAYANIMINDA MiMARiNiN ÖNEMi
Ozelliklc 17 /\ğuslos Kocaeli ve 12 Kasım Düzce Depremleri'nde hasar gören yapılar incch.:ndiğinde hasar ve yıkılıııaların iki önemli neden üzerinde yoğunlaştığı göriilıııiişliir.
llirincisi. zcıııinclcn kaynaklanan m:deııh.:r: ikincisi ise yapıdaki zayıflıklar ve noksanlıklardan kaynaklanan ncdcnlcrclir. Konumuz uzmanlık alanımız gereği yapıdan kaynaklanan hasarlar
ii1.crincdir. Yapıdan kaynaklanan hasarların büyük bir bölümünün nedeni ise başta mimari
tasarım sırasında şekillenen yapı geometrisinin ve düşey taşıyıcıların yanlış düzcnlcnıııcsi. taşıyıcı yapı elcıııanlarının boyutlarının. malzeme kalitesinin. donatı detaylarının yanlı;;
dü1.enknmesi ve yapını sırasında gerekli denelimin yapılınamasındaıı kaynaklandığı g.iizlcııılcnııı iştir.
(iiiriiliiyor ki. yapıların deprem dayanıını blıyük ölçüde mimari tasarını sırasında şckilkncn yapı g.eometrisi ilc ba~laıııakıa ve oluşmaktadır. nu nedenle daha mimari tasarım noktasında deprem dayanımına ters dii~en bir geometrik düzenlemenin yapılınası büyük bir yanlı~lıktır. Mimar laraJ'ından hazırlanan proje üzerinden in~aal mühendisleri taral'ından verilen verilen ıa;;ıyıeı sistem kararları da yapının deprem dayanııııına ters düşen geometrisini düzeltmck üzerine ulacağından ortaya anlamsız bir zorlaımı ve ekonomik olmayan çözümler çıkmaktadır. Nasıl ki.
bir uc,:ağın uçması için l(ırınunun aerodinamik kurallanı ters düşmeyecek konuında olması gerekiyorsa. yapının g.coıncırisinin tk deprem dayanımına ters düşmeyecek konumda
tasarianınası kac,:ınılıııazdır. Yapıda aranması gereken koşulun insanların can güwnliği olduğu dii~iinülürse mimarlara dü~cn soruınluluğun ne denli önemli olduğu da açıkça ortaya çıkacaktır.
5. llEPREME DA YANIKLI MiMARi PLANLAMA iLKELERi
5.1. YAPI PLANI iLE iLGiLi DÜZENLEMELER VE FORM YAKLAŞlMLARI
Son depremlerde ya~anan yapısal hasarlar incelendiğinde geometrik bakınıdan düzensiz olan
yapılarııı düzenli ve asal forıniara yakın yapılara oranla daha çok hasara uğradıkları giizleıııknnıi~tir. Forımı düzensiz yapıların deprem davranışlarının düzcltilım:sinc çalışılarak yapılan ta~ıyıcı sish.:ıııiıı de depremde çözüm olmadığı gözlenmiştir. 13u nedenle mimari
tasarınıda geometrinin düzensizliğin i azaltmak sağlıklı çözüm olarak gözükmektedir.
!'landa simetrik çii7.ünılcr genelde düzenli olarak kabul edilir. Ancak yapı simetrik olmasına kar:;;ın plandaki a:;;ırı çıkıııtılar kö:;;c noktalarında yığılıııa gerilmclcri olu~turaeağından düzensiz
yapı obırak sınıllandırılırlar. Bu c,:ıkıntıların toplanı yapı boyuna göre bdirli bir oranda
yapılınaları gerekir. Bu oranın üstüne zorunlu olduğu tasarımlarda yapı planda kritik
ııokt;ılarındaıı dilatasyon derzi ilc ayrılmalıdır. Dcrz aralığı iki yapının depremde yatay
dcplasıııan yaparak birbirine çarpıp yıkılmasını önlc.:yceek büyüklüktc bırakılmalıdır. Ayrıca llili~ik ııi;.aııı düzt:ıılcııen yapılarda birinin yatay taşıyıcılarının diğerinin düşey taşıyıcılıırına
dcnk gclcrck hiçiıııdc dlizcnlcnıncıııcsine dikkat edilmelidir. Çünkü bu durum depremde birhirlcriylc çarpı~an yapılarda birinin yatay taşıyıcıları diğerinin düşey taşıyıcıianna vurarak
kırılınasına neden olmaktadır. Son depremlerde pek çok bitişik nizaın yapının bu sebeple
yıkıldığı tcsbit edilıııi~tir.
5.2. YAJ>II)A DÜŞEY DÜZENLiLiGiN SACLANMASI
Yapılardaki yük ilctiıııi yapının üst katlarından aşağı doğru artan bir özellik gösterir. Yüklcrin /.emin..: giivcnli bir biçimde aktarılabilmesi için yapının düşeydc dt: düzenli tasarianınasının gerekliliği ortaya c,:ıkınaktadır.
• Yapılar dt:prcnıdt: tiL:vrilnıt: tt:hlikcsi ııcdt:ııi ilc eni. boyu ve yüksekliği arasındaki oranın iyi
hclirh.:ıımcsi gt:rckir. Yüksekliği nedeni ilc ııarin olarak tasarlanan yapıların adeta zemine
aııkastrc hir kolon gibi çalışması gercktigi düşüıılilıncliclir. Yaşadığımız son dcprcııılcrdc
özdliklc /\dapa;~•ırı hölgt!sindı.: gevşı.:k zemin özellikleri nedeni ilc depremde zcıııiıı sıvıla~arak birçok yapllllll temeli ilc beraber devrildiği gözlemlenmiştir.
• Yiııı.: yapıların dü~ey dengelerini zorlayacak üst katiara doğru gittikçe artan çıkıııtılardan kaçınmak gerekmektedir. Bu tür yapılar uygulandıklarında ilk etapta her ne kadar ayakta duruyor gibi dengede gözüksc de olası deprem kuvwıleri karşısında dengesi çok çabuk howlarak devri lım:kıedir.
• Yapılarda iist katiara gidildikçe ani daralmalar oluşuyorsa, bu da depremde yapıyı olumsu/'.
olarak etkiler. Çünkü dcprcmdt: yapının yüksek bölümü ağırlığı nedeni ilc alçak bölümü ilc
ayrı ayrı oturmaya ve çalı~maya zorlanacaktır. Bu nt:denle bu zorlamayı ortadan kaldırmak
için yapı bu bölümden dilatasyon dcrzi ile ayrılmalıdır. Yine daha önce değindiğimiz dilatasyoıı der.~:i kurallarına dikkat edilmelidir. Bu konuda başka bir uygulama ise yapının dü~eyck yükleri zemine emniyetli olarak aklarabilmek için bir takını oranlar içerisinde
kalınarak yapınlll yükselmesini sağlamaktır.
(,.MiMARi I'LANLAMA-TAŞlYlCI SiSTEM-DEPREM iLiŞKiSi
6.1. YAI>I PLANINDA DÜŞEY TAŞlYlClLARlN DÜZENLENMESi
Yapı l{ırınları mimari tasarımda düzenli olarak tasarlanmış olsa bile özellikle yapının rijitliğini olu~turaeak düşey taşıyıcı sistem elemanlarının da bu düzt:ni bozacak biçimde düzcnlenmelcri gerekir.
Ta~ıyıeı sistem elemanlarının düzenlenmesi ilc oluşan rijitlik merkı.:zi yapının ağırlık merkezine
yakın olmalıdır. /\radaki nıesatenin büyük olması durumunda yapı depremde belirli bir nokta
etrafında dönıncyı.:. burulmaya zorlanır. Bunu engellemek için planda perde. şeklinde düşey ıa~ıyıeılar kullanarak gerekli denge kurulmalıdır. Perde taşıyıcılar ise yapının belirli noktalarına ckğil. yapınlll bütününde siıııetri oluşturarak denge sağlayacak biçimde tasarlanmalıdır. Pı.:rde ta~ıyıeı kullanılması zorunlu bölgelerde perde yapmaktan kaçınınanıak, onu mutlaka bu sistemi
dcııgcleyici pcrdcleri yapının diğer noktalarında tasartamak gerekmektedir.
Yapıda p..:rde ~eklinde düşey taşıyıcılarla birlikte kolonlarda birlikte kullanılabilir. Yine perde
la~ıyıeılar burulmaya karşı daha etkili olması için yapıııın merkezi yerine dış yüzeylerine veya
yakııı hiilgdere yerleştirilmelidir. Düşey taşıyıcılarda dikkat edilmesi gereken diğer önemli bir konu da kısa kolon etkisi yaralacak uygulaınalardan kaçınmaktır. Depremde kısa kolonlar diğer
kolonlara oranla yer deği~lirınek için daha büyük kesme kuvvetleri almaya zorlananık hasar
!,!iiriir.
(ı.2. YAI'JI)A DÜŞEY DOGRULTUDA TAŞlYlCI SİSTEM RiJiTLiGiNiN SACLANMASI
Yapıların her katında oluşan rijitlik merkezinin belirli bir ellişey doğrultu lizcrimk olması ist~:ııir. Bu nedenle dliş~:y taşıyıcıların sürekli olarak tasarianmaiarı gerekir. ~:oğu kez
liıııksiyonu gereği l'cınin katlardaki kat yüksekliği diğer katlardan daha liızla olur. lliiylc
durııııılarda diğer katlardaki ellişey taşıyıcılarla aynı hoyuıta tasarlanan düşey taşıyıcılar zcıııiıı
kaııa yumuşak kat dediğimiz bir konuma neden olmaktadır. Yapılar depremde yumuşak katın olduğu biilgclcrdc ınalsaliaşarak göçmckt..:dir. 11u durumun getirdiği sakıncayı gid..:rım:k için
yumuşak kattaki düşey taşıyıcıların kesitleri arttırılarak katlar arası rijitlikler dengelenmelidir.
l>liş..:y taşıyıcılam yiik aktaran kiriş v..: döşeme gibi yatay taşıyıcı elemanlarının da rijit olarak
tasarianınası g..:rckir. Kiriş doğrultularındaki rijitlik dli7.ensizlikl..:rinden kaçınılmalıdır. Dlişcy taşıyıcıların kirişlere oturtulımısı gibi son dcreec yanlış uygulaınalardan da kaçınılmalıdır. Düşey taşıyıcılanı l~ırklı cks..:ncl kuvvctkr yliklcyecck nırklı doğrultuda kirişlerin bağlanmasından da
ııılinıkiin olduğunca kaçınılmalıdır. Yine kirişkr üzerinde burulma oluşturabilecek kirişe kiriş sarılanınası uygulanıaları yapılınanıalıdır. Katlar arası rijitlik düzensizliklerine yol açacak
~ıkınalar da sakınca oluştururlar.
Katları birbirine bağlayan nıerdivenlerdc de d..:prcnıde oluşan deplasnıanlarda katlar ara;;ında liırk olduğu için biiyük hasarlar oluşmaktadır. Bu durumu engellemek için merdivenlcrin katlanı otıınltığu noktaların kayu.:ı ıncsnet olarak düşünülmesi doğru olacaktır.
7. TAŞlYlCI OLMAYAN YAPISAL ELEMANLARlN DÜZENLENMESi
• Hiilıııc l>uvıırları: llölın..: duvarları düzenlendiği katlarda rijitliğc yardımcı olurhır. l~u n..:dcnlc katlar arası rijitlik düzensizliği oluştumcak farklı bölme duvarı uygulaınaları ınliıııkiin nlduğ.ttıH;a yapılnıaıııalıdır. <;erçevc aralarında olmayıp döşcım: üzerine oturan
lıiilıne duvarları deprem sarsıntısında kolaylıkla yıkılnıaktadır. 13unlar çerçeve içerisine
alınarak yıkılınaları güçlcştirilebilir. Biilıne duvarlarda duvıır iirgii kurallarına dikkııt
edilmelidir. ~·ok yüksek hiilme duvarlarında belli arıılıklarla yatay lıatıllar yapılmalıdır. Dış
duvarlarda yapılan ısı yalıtınıı uygulaınalarındıı iki duvıır arıısı strııpor uygulııınasındıın va;.geçilnıclidir. l>cprenıdc hu duvarlar iki liırklı duvar gibi çalı~arak yıkılnıaktadır. Duvarlar konusunda diğer bir hususta duvar kaplamalarıdır. Deprem sırasındaki a~ırı ötdcnnıelerden dolayı tuğla. nıerıner. granit, seramik vb. ağır duvar kaplanıaları yerlerinden kurtularak düşüp
can kayıplarına neden olınakıııdır. Bu elemanların bağlantıları iyi yapılnııılıdır.
• Çatılar ve Bacıılar: Üzeilikle taşıyıcı sistemden bağımsız olmak tasarlanan çatılar yapının salıııınııııa ayak uyduraıııayarak ) ıkı lmaktadır. ~·aııl;ır dcprcnıdc yapı ilc biriilde hareket edchilccck biçimde detaylandırılınalıdır. Çatı üzerine çıkarılan bacalar narin olduklarıııdan
yine salıııınıa ayak uyduraıııayarak yıkılnıaktadır. Bu eleınanların sarsınııda yıkılarak can
kayıplarına neden olmayacak ~ekilde düzenlenmesi gerekir.
• (;iydirıııe cam cepheler ve pcnccrelcr: Depremdeki iitdcıımelerdc ve bunılınalarıııdan olunıstıi'. etkilenen ünemli bir eleınan da giydirıııe cam cephcleri ta~ ı) an strüktürleri yapıya bağlandıkları noktada han:ketli biçimde ınesııetlenınelidir. Pcııccrdcr de ise canıların patiayıp kırılınamsı için caını taşıyan eknıanlarla emıı arasındaki csnenıcyi iingüreeck detaylar uygulanmalıdır.
• Asıııa T:ıv:ınl:ır: Asına tavanlar depremde hasar görse bile tamamen yerlerinden kurtularak
dü~ındcri engdknıneliclir. l3ağlantı eleınanları sağlanı olmalı ve detaylar doğru uygulanmalıdır.
• Yüksek Mohily:ılar: Depremde sarsıntı nedeniyle devrilmesi muhtemel yüksek rallar.
dolaplar. üst üste duran cv e:;;yaları vb. eşyaların bulundukları yen; sahitlcnerek devrilmeleri ve dü~ınelcri engcllenıııclidir.
R. SONlJÇ VE ÖNEiliLER
• Mimari planlanıada deprem dayanımımı ters düşecek geometrik formlardan kaçınılmalıdır.
• Mimarlar deprem konusunda hassas konularda başta inşaat mühendisleri olmak iizerc diğer nıeslck mensupları ilc birlikte çalışarak proje ürctınelidirlcr.
• lkprcnı dayanıım için özellikle yapıııın dayanım. rijiılik. siincklik gibi ko:;;ullarıııın sağlanınası gerekir.
• Yapının ıa~ıyıcı sisteminin deprem dayanımını azailacak hatalı uygulamalardan kac,:ııııııak )!erekmektedir.
• Ta:;;ıyıeı olmayan yapısal clcnıanlarııı depreıııdc hasar VL-rme~ C\Xk hic,:iıııdc dctaylandırılıııahırı sağlanınal ıd ır.
• YiirL·scl depremsL·IIiğin saplanarak zemin ko~u·llarına uygun tasarını yapılmalıdır.
• Yapıda kaliteli ıııalzı:ıııeler kullanılmalı ve bu malzemeler uygun hir yapını tekniği ilc umıan ki~ilcr tanıl'ıııdan uygulanmalıdır.
• lkpn:nılc ilgili yiinetıllL'liklcr giitdcn gec,:irilcrek son dcpreııılcrdcn edinilen ıccriihelcr mimar ve ıııiilH;ııdiskriıı ortak c,:alı~nıaları sonucu giinccllc~ıirilmclidir.
• (>zellikle iinivı..:rsitelcrin mimarlık biiliiııılerindı.: eğitim gören mimarlık öğrcncilcriııc bu knııuııuıı ıııiımıri tasarını açısındaıı iiıu:ıııi 'urgulanmalı ve bu konuda cğ.itiııı verecek dersler
dii;.enlcnnıel i dir.
Tam göçme 1 BAHÇECiK Çarpışmanın tüm dokuya ağır etkisi 1 GÖLCÜK
Deniz kıyısı zemin ve yolun sular altında kalması 1 GÖLCÜK
Yumuşak kat etkisi 1 ULAŞLI
Burulma ve üst üste göçme 1 ULAŞLI Düzenlenmiş sahil şeridinin ve yapıların ağır hasarı/ GÖLCÜK
