14. Ha ft a
MÜHENDİSLİK EKONOMİSİ
Yrd. Doç. Dr. Tahir AKGÜL
• Amortisman Hesap Yöntemleri
AMORTİSMAN
• İşletmeler ürün veya hizmet üreterek kar elde etmek üzere kurulurlar. Bu kurulan işletmelerin ürün ve hizmetleri üretebilmeleri için tesis, tezgah, araç ve gerece gereksinimleri vardır. İşte bu ürün ve hizmet üretiminde kullanılan yatırım varlıkları “Sabit Yatırım Malları” olarak adlandırılmaktadır. Zaman içinde bu sabit yatırım mallarında kullanımdan kaynaklanan eskime ve yıpranma söz konusu olur. Bu eskime ve yıpranmadan ötürü meydana gelen düşüşe de amortisman adı verilir.
• Amortisman; bir duran varlığın bölümlere ayrılarak parça parça bitirilmesi, sona erdirilmesi, akışının durdurulması şeklinde tanımlanabilir.
• Amortisman terim olarak değer azalması anlamına gelmektedir. Fakat değer azalması oldukça geniş kapsamlıdır. Ekonomi içinde değer azalması ya piyasa değerinin azalması ya da kullanım değerinin azalması olarak anlaşılır.
• Muhasebe içinde ise; amortisman her ekonomik yıl baz alınarak varlığın (tezgah, bina, alet, edavat, araç) maliyetinin sistematik olarak zamana (amortisman ömrü) dağıtılmasıdır.
Bu bakış açısıyla amortismanı üç grupta ele alabiliriz;
• Piyasa değerinin azalması (Modası geçme)
• Kullanım değerinin azalması (Yıpranma)
• Bir varlığın maliyetinin ekonomik ömrü süresinde hurda değeri düşüldükten sonra bir hesaba sistematik olarak ayrılmasıdır.
Kısaca amortisman; taşınamaz varlıkların, sabit değerlerin (fixed asset) kullanımla ve zamanla değer kaybetmesidir.
Amortisman Çeşitlerinin Şekilsel Gösterimi
• Üretim sonucu, varlıkların eskimesi, yıpranması fiziksel amortisman olarak adlandırılır. Örnek vermek gerekirse; yeni alınan bir tezgah veya otomobil ilk yıllarda verimli olarak çalışır. Ama bir süre sonra arızalar ortaya çıkmaya başlar ve verim düşer.
Dolayısıyla fiziksel amortisman kullanım ve zamanın bir fonksiyonudur. Bu amortisman çeşidinde varlığa uygulanan tamir-bakım stratejileri önem taşır. Bakım uygulanan varlıklar bir derece yeni kalır. Bunun yanında bakım uygulanmayanlar ise zamanından önce problem yaratmaya başlar.
• Fonksiyonel amortisman/İşlevsel yıpranma, genellikle varlığın teknolojisinin eskimesi (modasının geçmesi) veya ürettiği üründe yaşanan talep kaymasından kaynaklanır. Bu amortisman çeşidinde varlık yıpranmış halde değildir. Örneğin; Geleneksel bir torna tezgahına sahipsiniz ve bu tezgahla hazırlık zamanları yüzünden günde 100 parça işleyebiliyorsunuz. Ama bilgisayar kontrollü bir tezgahla hazırlık zamanları neredeyse sıfırlanıyor ve işlediğiniz parça sayısı 500’e çıkıyor. Böyle bir durumda torna tezgahı gelişen teknoloji karşısında verimliliğini kaybetmiş olur.
• Talep kaymasını anlatmak içinde merdaneli çamaşır makinesi ile otomatik çamaşır makinesi örneği kullanılabilir. Günümüzde merdaneli çamaşır makinesine neredeyse talep kalmamıştır denilebilir.
Bu makinenin üretiminde kullanılan tezgah, araç ve gerece de gereksinim yoktur ve modası geçmiştir. Bu durum talep kayması olarak adlandırılmaktadır.
• Fiziksel amortismanla fonksiyonel amortisman arasındaki en önemli fark, fiziksel amortismanın önceden tahmin edilebilir ama fonksiyonel amortisman için bu pek kolay değildir. Bu nedenle fonksiyonel amortisman mühendisler için büyük önem taşır. Bu konuda sorun yaşamamak için mühendisler yeni teknolojileri takip etmelidir.
NELERE AMORTİSMAN UYGULANIR?
• İşletme içindeki varlıklara amortisman uygulanabilmesi için, bir yıldan fazla kullanılması gerekir.
• İnşa halindeki binalarda, imal edilmekte olan makine ve tezgahlarda, kullanıma hazır hale gelmedikleri için amortisman ayrılması söz konusu olamaz. Ancak, bir katı veya bir bölümü tamamlanmış bir binanın
kullanıma alınmasıyla o katın veya bölümün maliyeti baz alınarak amortismana tabi tutulabilirler.
• Türk Vergi Usul Kanununa (VUK) göre; boş arazi ve arsalar amortismana tabi tutulmazlar. Fakat tarım işletmelerinde ekim, dikim, üretim için kullanılan tarım alanları (meyvelikler, zeytinlikler, vb.), bu tür alanlardaki yollar, arazi ve arsa üzerindeki binalar amortismana tabi tutulabilirler. Özetle; bir iş veya hizmet üretmek için kullanılan şeylere, bir yıldan uzun veya belli bir kullanım ömrü olan varlıklara, zaman içinde eskiyen, tükenen veya kullanım dışı kalan varlıklara amortisman uygulamak mümkündür.
Vergi Usul Kanununda duran varlıklardan amortismana tabi olanlar genel bir çerçeve çizilerek verilmesi gerekirse;
– Gayrimenkuller,
– Tesisat ve makinalar,
– Gemiler ve diğer taşıtlar, – Alet, edevat ve mefruşat, – Demirbaş eşya,
– Sinema filmleri amortismana tabi tutulur.
Amortismana Tabi İktisadi Kıymetler İçin
Faydalı Ömür Listesi
1.2. Fabrika, atölye, istasyon, terminal, garaj, hangar, kantar dairesi, kazan dairesi, pompa dairesi, elektrik santral binaları ile emsali hizmetlere mahsus binalar
Faydalı Ömür (YIL)
Normal
Amortisman Oranı
1.2.1. Beton, kargir, demir, Çelik 40 2.50%
1.2.2. Yarı kargir 25 4.00%
1.2.3. Ahşap 15 6.66%
1.2.4. Kerpiç 10 10.00%
1.2.5. Galip malzemesi sac, Çinko, teneke 10 10.00%
1.2.6. Polyester izolasyonlu çadırlar (4) 4 25.00%
1.3. Belirli bir kısmı işyeri olarak kullanılan meskenler 50 2.00%
1.4. İkamet olarak kullanımdan kiralık hale getirilen evler 50 2.00%
1.5. Gergili membran sistemleri (4) 6 16.66%
Daha fazla bilgi için Kaynak: http://www.maligundem.com/gundem/pratik_vergi_04.asp
Türk Vergi Usul Kanununa Göre Kullanılan Amortisman Metotları
Türk Vergi Usul Kanununa göre; bir varlığın amortismana tabi tutulmasında değişik amortisman yöntemleri uygulanabilir. Bu yöntemler Normal Amortisman/Doğrusal Amortisman (eşit tutarlar yöntemi), Hızlandırılmış Amortisman yöntemi (Azalan Bakiyeler Yöntemi) ve Fevkalade Amortisman yöntemlerini kapsar. Biz bu çalışmada; Normal Amortisman ve Azalan Bakiyeler Amortismanını inceleyeceğiz. Eşit tutarlar amortisman yönteminde, varlığın hizmet süresi boyunca, her yıl sabit bir tutar amortisman olarak ayrılır.
Hızlandırılmış amortisman (Azalan bakiyeler) yönteminde varlığın hizmet süresi boyunca her yıl azalan tutarlarda amortisman ayrılır.
Mükellefler, bu yöntemlerden herhangi birini amortisman ayırmada serbestçe seçme ve kullanma hakkına sahip değildir. Vergi Usul Kanununa göre azalan bakiyeler yöntemini kullanma hakkına sadece bilanço esasına göre defter tutan mükellefler sahiptir. Mükelleflerin fevkalade amortisman yönteminden yararlanmasında ise VUK 317. maddesinde belirtilen şartlar aranmaktadır. VUK 317. maddesinde;
• Yangın, deprem, su basması gibi afetler neticesinde değerini tamamen veya kısmen kaybeden;
• Yeni icatlar dolayısıyla teknik verim ve kıymetleri düşerek tamamen veya kısmen kullanılmaz bir hale gelen;
• Aşırı çalışmaya tabi tutuldukları için normalden fazla aşınma ve yıpranmaya maruz kalan;
Değerlere, varlıklara, “Fevkalade ekonomik ve teknik amortisman nispetleri" uygulanır.” denilmektedir.
Normal Amortisman / Doğrusal Amortisman / Sabit Amortisman
Amortisman yöntemleri arasında hem en yaygın hem de en basit olanıdır. Bu yöntemde her yıl için sabit bir amortisman payı ayrılır.
Yıllık amortisman payı ise; varlığın toplam amortisman payı (Amortisman uygulanan varlığın maliyeti) ekonomik ömrüne bölünerek bulunur.
• Öncelikle amortismanla ilgili temel kavramlar değinilecek olursa;
• Amortisman uygulanan varlığın maliyeti (C) (satın alma maliyeti)
• Ekonomik ömür (n) (Amortisman süresi)
• Yıllık amortisman payı (Ay)
• y yılı sonundaki Defter Değeri (DDy)
• Varlığın ekonomik ömür sonundaki hurda değeri (HDn)
• y yıl boyunca amortisman paylarının toplamı (A*y)
• Bir sayısı ekonomik ömre bölünerek uygulanacak yıllık amortisman oranı (AO) belirlenir.
• Teorik olarak, bir varlığın satın alma maliyetinden ekonomik ömür sonundaki tahmini hurda değeri düşüldükten sonra amortisman oranı ile çarpılarak yıllık amortisman payı hesaplanır.
• Bu metotta tahmini bir Hurda Değeri, yılsonu Defter Değerlerine sahip olmak gerekir. Fakat bazı durumlarda tahmini Hurda Değeri, pazardaki değeri ile aynı olmayabilir (varlığın satışa çıkarıldığında pazardaki alıcıların ödemek için uygun gördüğü rakam ile aynı olmayabilir).
• Örnek 2
Bir imalathane 90.000TL değerinde tezgah almış ve 5 yıl ekonomik ömür biçmiş. Tezgahın 5 yıl sonundaki hurda değeri ise 7.000 TL olarak belirlenmiştir. Doğrusal amortisman yöntemi kullanarak tezgahın amortisman miktarını hesaplayınız ve grafik üstünde gösteriniz.
• Bir varlığın herhangi bir zamandaki defter değeri, ilk maliyetinden o zamana kadarki birikimli amortisman maliyetinin çıkartılmasıyla bulunur.
• Genel olarak, y yılı sonundaki defter değeri
(dönem sonu defter değeri);
• Örnek 3
Satın alma maliyeti 90.000 TL, hurda değeri 7.000 TL, yıllık amortismanı 16.600TL ve ekonomik ömrü 5 yıl olan bir varlığın 3. yıl sonundaki defter değeri kaç TL’dir.
Azalan Bakiyeler Amortismanı / Hızlandırılmış Amortisman
• Azalan bakiyeler metoduna göre amortisman uygulanan varlık, ekonomik ömrünün ilk yıllarında, son yıllarına nazaran daha fazla oranda değer kaybetmektedir.
• Defter değerine uygulanan amortisman oranı varlığın yıl başındaki defter değerine uygulandığı için, her yıl için ayrılan amortisman miktarı farklılık gösterir ve yıldan yıla değişir. Genellikle varlığın kullanım ömrü bu metodun kullanılması halinde normal amortisman metodunda olduğu gibi önceden belirlenir ve amortisman oranı olarak da genellikle normal amortisman metodunun iki katı kullanılır.
• Örnek 4
• A makinası 20.000 TL’ye alınmıştır. Bu makinanın kullanıldığı ortamdaki ömrü 10 yıldır. AO= %20 alarak, azalan bakiyeler metodunu kullanarak 5. Yıldaki amortisman miktarını, dönem sonu defter değerini ve ayrılan toplam miktarı bulunuz. A makinasına ait amortisman miktarlarını tabloda gösteriniz.
• Tablodan da görüldüğü gibi ilk 4 yıl içinde yatırım tutarının yaklaşık %60’ı masraflara aktarılmaktadır.
Bu metot sayesinde ilk 4 yıl içinde yüksek miktarda amortisman ayrılarak, giderler artırılmakta ve vergi matrahı olan kar azalarak daha az vergi
ödenmektedir. Bu sayede yatırım için amortisman yoluyla fon oluşturulmaktadır. Fakat ilk yıllarda
verginin düşmesine karşın sonraki yıllarda
artmaktadır. Bu metodun cazip yanı, yatırımları
enflasyona karşı koruması ve yatırımı özendirmesidir.
Bu sunuda Yrd.Doç.Dr. Alper GÖKSU tarafından hazırlanan ders materyalinden istifade edilmiştir.
