- EZiN DANl~MANI DOC. DR.B0LENT YORULMAZ

K.K.T.C

YAKIN DOGU ONiVERSiTESi

FEN EDEBiYAT FAKULTESi

. TURK DiLi VE EDEBiYATI BOLOMO

FALAKA iNCELEMESi

ARZU KURTDERELi

4C

950901

HAZiRAN 1999

EZiN DANl~MANI : DOC. DR.B0LENT YORULMAZ

GiRi$

Ahmet Rasim'in cocukluk ve okul amlarr (1927).

istanbul'da 1870'1erde yazarrn okuduqu mahalle mekteplerini canli aynntilarla tarutrr. Sadelik ve i9tenligiyle dikkati ceker, Ote yandan okula baslarken di.izenlenen ayin olayi, o zamanki hocalar, falaka ile dayak gibi konularla anlatilanlar egitim tarihi i9in belgesel bir kaynak olusturur.

"Falaka", Ahmet rasim'in turli.i hasanuklarta dolu cocukluk ve ilk gen9lik yrllarma ili~kin arulanrn kapsar. Yazarrn o cana yakrn i.islubunu taath mizahmm bi.iti.in ozellikleriyle izlendigi "Falaka" Ti.irk am edebiyatrrun da seckin bir ornegidir.

Genel indekste belirtilen sayfa numaralarr eserin istanbul 1927 tarihli basimma aitttir.

iCiNDEKiLER

ONSOZ

.

GiRi$

.

YAZARIN HAYATI.

.

Kihk Kiyafet

ile ilgili maddi Unsurlar Vasrta ile ilgili maddi Unsurlar

Okuma ile ilgili maddi unsurlar

Okul

Bilinmeyen Kelimeler

.

Gene

I indeks

.

ONSOZ

Mezuniyet calrsmasi Yakrn Dogu universitesi Fen Edebiyat Fakultesi Turk Dili ve Edebiyati Bolumu Yeni turk debiyati kapsarm dahilinde yaprlrrustrr,

<;ah~ma Ahmet Rasim'in Falaka adh eseri aynntrh olarak incelenmis, Bu kapsam icerisinde bilinmeyen kelimeler cikartrhp tahlil edilmistir, Bu cahsrnada beni yonlendiren her turlu yardrrru ve elestiriyi esirgemeyen mezuniyet cahsrnasr damsmarnm D09. Dr. Bulent Yorulmaz'a tesekkur ederim.

.

AHMET RASIM (1864-1932)

istanbul'da, fatih'in Sanquze] mahallesinde dogmu~tur. Babas, daha o dogmadan, annesini brrakrp gitmi~ti. Bu yuzden rsim, o gelenekli ama yoksul anguzel mahallesinde zorluklar icinde buyudu. Biraz cami avlulannda yaramazhktan sonra, bir akraba himmetiyle ozel ogrenim gordu. Sonra Darussataka'ya yazildr. Cok sevdigi bu okulu birincilikle bitirdi. Konaklarda i~c;ilik ederek, dikis dikerek velhasil oglu ugrunda sacrru supurge yaparak didinen annesi Ne'vber Harnm, ahmet Rsim'in en buyuk sevgilisi ve hattralanru sukran ve sayg, hisleriyle dolduran kadmdir. Oglunu sade yuyutrnekle, okutmakla kalmarms, Turk ve musluman terbiyesinin buyuk inceliqiyle, olgun birinsan yetistirrnistir.

Rasim, Darussafaka'y: bitirdikten sonra (1883) bir iki y1I Pesta ve Telgraf Nezareti'nde memruluk, birkac y1I ogretmenlik ve omrungn son gunlerinde (1927-1932) istanbul rnebusluqu yaprmassa da, bunlar gec;ici gorevleridir. Esasta o, tam elli y1I gazetecilik yaprrustrr. Bu bakrrndan Turk basrrrurun en surekli yazan buyuk bir gazetecisidir. "Babiali Caddesi" ne adeta karasevdas, vardrr,

Basin hayatna giri~i, Ahmet Mithat Efendi'ye hayranlf 91 ve onun verdigi hevesle olrnustu, Ustadi gibi halk zevkini oksayan ve hizmet askryla yazan kalemi, elli y1I sevilerek okunmustur. istibdat, mesrutiyet ve cumhuriyet devirlerinin hemen butun gazetelerinde fikra, sohbet ve hikayeleri crkrrustrr.

1.

Dunya Harbinde yapt191 romanya seyahati bir yana (Bu gezinin ilgi ceker intibalan iromanya Mektuplan'ndandir).Ahmet Rasim, istanbul'dan aynlmarnrstrr. Sevdigi ve her koce bucajnrn tarnd191 istanbul'dan ayrrlmarmstrr. Sevdigi ve her kose bucaqrru tarnd191 istanbul sehrinin bjr c;ag,rn, hareketli ve cekicl renk dolu tablolar halinde sunan bu degerli yazar, 21 Ey:lul 1932 de vefat etmis, Heybeliada mezarhqrna gomulmu~tur.

Ki§iligi:

Ahmet Rasim, yazrlan kadar ki~iligi ile de un yaprrus, zamarnnda geni~ sayg, ve ilgi toplanrrus yazrcrlardandrr, Yetim ve yoksul fakat su katrlmarms bir Turk muhiti icinden yetismesi, onu aynca degerlendirmi~ halka yaklasan, dertten anlar, alafrangahktan uzak, bir insan haline qetirmistir. Bir yarn ile rinddir, ate yarn ile milletine faydah olmaya c;ah~1r. Sohbeti ararur, durustlugu sevilir ... lddiasrz ve gosteri~siz adamdrr.

Pek de kuwetli olmayan bir ogreniminden sonra Rasim, cok okuyarak, gezerek ve sohbetlere, Alemlere katilarak yetismistir. Kaleminin zamanla ac;1ld191rn ve en guzel sohbet' lerini bircok hikaye, roman denemelerinden sonra yazd191rn goruyoruz. Ahmet Rasim, dil ve uslup guzelligi basta olmak uzere butun yazrctlrk gucunu istanbul sehrine ve bu sehrin halkrru iyi gozlemlemesine borcludur, Gerc;i sonradan Fransizca ogrenmi~, eserler de cevirmistir. Arada bir delili isbath makaler de yazrmstrr ... Ancak asil kudretini sehir, insan ve sive tasvirlerinde gostermektedir. Alafrangahga da , allameliqe de ozenmernistir. Hayatmda oldugu gibi yazrsmda da frenkperestlikten tiksinrnis, yabanci edebiyatlann taklidine yanasmamrs yanasanlan da .enkidlerine hedef yaprmstrr,

Haytmda cok krrqmhklar olrnussa da umut ve inane, sonmernlstlr. Temiz imarnrn halk'a da vermeye c;ah~m,~t,r. l.inci Dunya Harbi gunlerinde crkan "Ey Turk Uyan!" baslikh makale serisinde halka sunulrnus ince teselliler, ogutler vardir. Ahrnet Rasim, tenkidin en acrsrru bir

izah tulu altrnda yaprms ama asla gec;imsiz ve kine, olmarrustrr. Bu yuzden, istibdat ansurunun kus uc;urtmad191 demlerde bile o, faydah yazrlanru surdurebilmi~tir.

Alcak gonullu, yuce ruhlu ve her seyde once namuslu bir

msand!

Kimseye ovguler osenmezdi ve iktidarlann hosuna gitmek icln mazlum insanalara sogmezdi. Halkm gucune iden hicbir siyasi goru~u savunmadi. Bu yuzden, bircok harblerden ve karga~ahk gunlerden

acrk

ahnla

crkabildi,

Yillarca yoksulluk cekti

ise de "Onun hakkmda hie; kimse: "Filan yerden

haksiz crkarlar saglanm1~tir."

Diyemedi. Namuslu ve asil gezeteci tipinin az bulunur ornegi oldu.

Fikirleri:

Ahmet Rasim uzun

yrllar,

her konu ve her ti.irde calakalem

yazarak ya~am1~ bir

gazetecidir. Gi.inlerin geli~ine ve olaylann

akrsma

uyarak yazrrustrr. <;ogu

yazilarmdan

fikirden

ziyade tavsiyeler veya sadece tasvirler, latifeler ve

uslup berakhgmdan baska tasast bulunduqu soylenmelidlr.

Cok

yazrsmda

fikir yi.iri.itmekten,

hi.iki.im vermekten de sakmrrustrr. Sadece tasvir

eder, i'ma eder, yorumdan ve isbattan uzak durur. Tabian

daha cok,

gi.izel ve renkli uslupla

tablolar

cizmeye,

etrafmda

akrp giden ti.irli.i yasarnlardan cesniler

sunmaya

yatkmdrr.

Olaylan ve

manzaralan tesbit etmekten hoslarur. Falaka, Gecelerim, Fuhsu

Atik gibi kitaplardaki

yazilar,

dusunecek insanlara ve sosyologlara fikir malzemesi doludur.

Ancak, i.isti.inde israrla durdugu bazi gori.i~ler vardir, Bunlardan

birkacmr,

kendi

ci.imleleriyle sunuyoruz:

"Okuyucuya fayda temin etmek. Orta seviyeleri memnun edecek acrk seciklik,

makul

olmak ve di.i~i.indi.iri.ici.ili.ik gibi makbul hassalar" onun yazuannda bastaci ettigi ilkelerdir.

Boylecek

Mithat Efendi'yi izleyen Ahmet Mithat Efendi'yi izleyen Ahmet Rasim, yine onun gibi

Yerli bir edebiyat taraf91hg1 etmektedir. Bu yolda Servetifi.inuncular ile

cekisme

halindedir. Ona

gore:

"Cerc;evesi

Fransrz,

kag1d1

Nemce,

Mi.irekkebi <;in, kalemi iran, tasawur ~ekli frenk,

yaztsi Turk olan bir ~ekl-1 edebiye, milletin tekami.il ve terakki-1

edebisi gozi.iyle

bakrlamaz."

Nitekim alafrangaya ve taklide fazla

kapilan

servetifi.inuncu c;agda~lan, onun blrcok

yazilannda alay hedefidlr,

Ahmet Mithad Efendi'nin "Dekadan" deyimiyle ve kendi icad ettigi "

Topatan" sozi.iyle onlara

catar.

Ti.irler:

Ahmet Rasim, edebiyat konusuna giren ve girmeyen

(totojiraf,

elektrik, Eski Romahlar,

Sarf-1 Farisi, imla, Kavimlerin garip adetleri. Hesap

Kitabi,

dilbilgisi vb.)

bircok

konu ve ti.irlerde

eserler

yazmrs, okul kitaplan hazrrlarms, cevlriter

de yaprrustrr.

Boylece

yayirnlanrms eserlerinin

sayrst

yi.izi.i bunnaktadrr.

(Ahmet Rsim Bibliyografyas1

icin Agah Sim

Levend, Ahmet Rasim,

1965 adh eserin sonuna bakrlrnahdrr.)

Edebi eserleri, en cok,

Hikaye, Roman, Tarih, $.iir, Seyahat, Fikra, Hatrra ve

Makale

ti.irlerinde toplanabilir.

Tarih ti.iri.inde en gi.izel eseri resimli ve

Haritah

Osman

II tarihi (4 cilt, 1910)

dir. Matbuat

Tarihine Mehhal: ilk Bi.iyi.ik Muharrirlerden $inasi (1927) adh eseri de konusunda bi.iyi.ik deger

tasrrnaktadrr.

Roman ve

Hikayeleri:

Daha cok acemi yazarhk c;aglannm verimli olan ve c;ogu pek romantik, pek havai asklan

duygulu-realist bir dekor

icind anlatan roman ve hikayeleri zamanlannda cok okunmus

ve

birkac

kere

basilmrs

olmakla birlikte, Ahmet Rasim'in kudretini gostermekten uzak eserlerdir.

Bunlardan blrkacr:

ilk Sevgi (1890)

Gi.izel Eleni (1890)

Afife (bi.iyi.ik hikaye) 1892)

Hamarnci

Olfet'in bir devrin gizliliklerini, bir insarun derinligini ele ah~, ile kuwetli bir eser oldugu

gori.ilmektedir.

Frkra

ve sohbetieri kadar c;ekici olan Seyahat yazilanrn Romanya Mektuplan'nda

toplarrusnr.

$iirleri:

Es~i biclrnlerde yazrlrrus Gazelleer ve $ark1lar'dan ibarettir. A<;1k dilleri ve hafit-asrkane duygulanyla Nedim tarzrnda clan bu siirler, zamanlarda bestelenmls ve cok sevltmlelerdlr. Cogu gi..ini..imi..ize kadar gelen bu sarkrlann bazrlanru besteleyen de Ahmet Rasim'in kendisidir.

Ahmet rasim'in, Baba Yaver, Kebabci Zade Nida vb. Takma adlarla yazd191 mizahh manzumeleri de vardir. Bunlan, sohbetleri arasmda serpistirir. Zaten kendi buldugu veya baskalarrndan ald191 c;ogu komik, kimisi ciddi manzum parcalanru yazilannda kullanmak, onun

bir ozelligidir. ·

Ahmet rasim'in asrl degerini gosteren ve onu oli..imsi..iz krlan kudretli yazilan ise Frkralar,

Hatiralan

ve Sohbet

yazrlandrr, 0

ancak bu son ti..irlerdeki eserleriyle edebiyat tarihine gec;mektedir.

Hatira kitaplanrnn baslicalan: Darussafaka ve gazetecilige baslama gi..inlerini anlatan Gecelerim (1927), ilk okul c;ag1rn ele alan Falaka (1927), istanbul'un eski sefahat alemlerini anlatan Fuh - 1 Atik (1922), Sultan Hamid Devri Bab1ali'sini tarntan Muharrir $air Edip (1924) vb.drr.

Fikra ve makalelerini: Makalat ve Mi..isahabat (1907) Menakib-i islam (1907) Tarih ve Muharir (1910) $ehir Mektuplan (Dort cilt 1910-1911) Cidd

Q

Mizah (1918) E~kal-1 Zaman (1918) Gi.ili..ip Aglad1klanm (1926) Muharrir Bu Ya (1927) adh eserlerinde toplarmsnr. Kitap halinde cikmayan hatrra ve yazilan daha coktur,

Frkra, makale ve hatrralannda elli y1ll1k istanbul hayatrrun nice cazip olaylan, insan ve manzara tasvirleri butunrnaktadrr: Kenar semtler c;ar~1 pazarlar, gazete idarehaneleri, mahalle mektepleri, mesireler $ehzadeba~1 eglenceleri, tiyatrolan, Ramazan gori..ini..i~leri, Kapahcarsi, bi..iyi..ik magazalar, arabact duraklan, trneler, $irketti Hayriye vapurlan, kebapcilar, meyhaneler, kahvehaneler yahlar tekkeler, ki..ibera konaklan ... Velhasil bi..iti..in canhhg1 ses ve renkleriyle bugi..in kaybolan bir istanbul, onun eserlerindedir.

Bi..iti..in aynntilanyla gosterilen bu cevreler cansiz ve insansrz degildir:

Garipler, aydmlar, ki..ilhanbeyler, zi..ippeler, ecnebiler ... Devrin meshur simalan: aktorler, kantocular, yazarlar, besteciler, c;alg1c1lar, ci..iceler, kahveciler ... Kadm pesindeki gene; mirasyediler, ak1ll1 di..izgi..inli..i "Fuhs-t cedit" yosmalan, "Fuhus-t atik" kokanlari, salvarh ve feraceli muhabbet tellallan,

bohcaci kadmlar,

yankesiciler,

usaklar, pasalar,

gazete sahiplerinden mi..ivezzie kadar bi..iti..in Babiali tipleri, kabadayilar, sankh degnekli mektep hocaln, mubaassnlar. Krsacasi her siruftan, her cinsten, her soy ve tabakadan clan bu ki~iler konusrna, kavgalan, nezaketleri Ahmet Rasim'in yazilannda kaynasir dururlar.

Oslup:

Ahmet Rasim'in hemen bi..iti..in yazarhk gi..ici..ini..i i..islubuna borclu oldugu soylenebilir, Zaman zaman ya~ad191, gozledigi bir krsrruru gi..ini..i gi..ini..ine kimisini sonradan hatirlad1g1 bi.iti..in o cevrelerle, vakalan ve klsileri istanbul dilinin en zengin kelime ve deyimleriyle anlatmak gi..icune sahiptir. Sozluk hazinesi bitmez tukenrnez gibidir.

0

kadar ki, kulland191 kelime ve deyimlerin bir

rsrm, ondan once yazi diline gec;memi~. buqun hala sozluklere girmemi~tir. Harekete, giyime, yerneqe dair i~itilmemi~ fiil, isim ve sifatlar kullanmrstrr, Argonun her ti..irlusunu yerli yerine

oyrnustur.

Bu si..irekli hareket ve oynasma halinde clan,

steak

ve nukteli dil Ahmet Rasimin ~cuklugunu dolduran Fatih-sanguzel-Aksaray c;evresinden, bir de etrafmda konusulan her seye

ulak kabartmasmdan ve onlan not etmesinden ileri geliyor.

Ahmet Rasim'in burada bize sundugu, realist bir metottur. Osluptaki bi..itun basarisr, hie apmac191 ve ozentlsl olmayan sozlerl tam ustahkla tesbit etmesinden doguyor. Coguna bir uhavereyle ba~lad191 ve bazrsi sirf soyle~meler Qzerine kurulmus F1kra

ve

hat1ralanndaki tahkiye uslubu da oyleslne canh ve krsadir. Dilde hicblr sadelik akrmma kantmaksrzm, sirf

Cevdet Pasa'dan ve Ahmet Mithat Efendi'den gelen bir ahskanhkla Rasim, bu canh Turkceyl kullanrrustrr. (Romanlarrnda, kulfetli ve yapmacrk bir anlatrs, ara srra, gorulur.)

Bu uslup rahat, hafif ve sendir. Zarif uyanrk bir mizah, hemen butun yazrlanna yaynrrustrr. Olaylarrn, manzara ve ki~ilerin ilgi ceker oluduqu kadar da sivri ve gulunecek yanlarrnr gostermekte ustadrr.

-A- Aba Aba Haydari Adi Fes Ala ca Al ipekli rnendil Altmh fes Amerikan don

Armudiye Altrnl: nazarllk Atlas Ayakkabi

-8-

Bas ma Basma pantalon Ba~ortu Bayramllk giyisi B0h9a Burma sank -C- Canfes Ceket Cub be

-c-

Crkm

<;ifte etek ferace Citare

Corap

<;uka -D- Don ~E-

KIYAFET iLE iLGiLi UNSURLAR

24

54

65

111

110

30

83

34

65

24, 83

54,65

65

127

34

22, 35, 36, 73, 86, 137

21,122

39

140

24,43, 74, 91,114

37,56

113

83

24, 34, 36, 83, 111, 113

65

65

36, 64, 88, 137

65, 76,83

-F- Fanila Fes

132

29, 34, 36,66, 76, 80,103,140

-G- Galo~ Gales kundura

Gatos potin

63,64

34

36

-H-

Hrrka

Hilali gomlek

24, 65

36

_,_

lpek

89

lpekli mend ii

110

ipekli mintan

36

-K- Kadife

65

Kapama

83

Kavaf i~i yemeni

65

Kavuk

54, 71, 81, 82

Kese

111

Keten bezi

65

Keten mendil

64

Klapdan bag1

39

Klapdanh ipek islemell cevre

65

Kumas

65

Kundura

76, 88,113

Kur~unicQbbe

88,121

Kulah

75

-L-

Lahar sah Lapcin Lastikli konc Lata Lika

34, 36, 54

65

63

43,55

122

-M- Mend ii Mest Mest kundura Mintan

132

7 4, 111

24,65

24, 65

-N- Nazarlrk

₃₆

Nazarlrk fesi

₆₄

-0-

Okcesiz mest

₄₃

Orme

₈₃

-P-

Pabu9 Panto Ion Po tin Posteki

-S-

Saat cebi Sank

-$-

$al $alaki $alaki hrrka $al kusakl:

Sa

Ivar Salvar bozmasi $am alacasi nazarlrk $ayak -T- Takke Takunya Tavus

Ti.iyi.i

Terlik

Tokah kay1~

65

76

30, 40, 63, 111,128, 140

29

24

24,43,46,64,66, 65, 80, 88, 94, 95, 97,113,114

24,65, 110

29

43

54

54, 76

65

65

65

65, 76, 83

65

122

65

140

Tosya ~alt ku~ak Tura

-'<-

Yastik Ya~mak Yemeni

24

75, 76

22

34, 113 65,76

OKUMA iLE iLGiLi UNSURLAR

A.

Abanoz gibi simsiyah

karrus

kalem 110

Aharh rnesk kag1d1 122

Amme kitabi 94

Arapca kitabi 91

Ayn 41

8.

Ba 90

Bab 42, 109

Bac42

Bat42

Beb 109

Besmele-1

$erife 24, 37

C.

Cab 55

Caben 55

Ca-ceb

yazih rneskler

122

Cebin 55

Cim 44, 47

c.

D.

Dal

44

Divit 122 ,

E.

Ebced 59 Elif

27, 37, 41, 90, 101

Elifba 4 7, 54, 94, 104, 139 Elhamdulillahi

103

Emir defteri

129, 137, 138, 146

F.

Fezake mansur 98

H.

Ha

47

Hattat 11 O Hokka 89, 91

i.

llahi mecmua

122

K.

Kad Fetehallah

37

Kaf

42

Kag1t

89, 138

Kalem 89, 90, 91,122,128,138

Kalerntras 89, 138

•

Kamrs Kalem 89

Kitap 138

Kuran-1

Azimussan 114

Kuran-1 Kerim 43, 46

L.

Lika 122

M.

Makta 110

Menevi~ 110

Me~k

Mukawa kag1d1 130

Mushaf30, 57, 59, 61, 94,105,106,112,114,121,126,127

Mushaf elif 43

Mushaf -, ~erif 110

Mi.ihre 121

Mi.ikafat defteri 146

Mi.irekkep 89, 91, 98, 122, 138

Mi.irekkep

sisest 89

N.

Nasara 109

Nasara Yansuru 98

R.

Rahle 22, 29

Risale 138

s.

Sahife 57

Se 44

Sin 24, 42, 120

T.

ToM

Tebareke~9,59,81, 94

Y.

Yasin 110

Yazma mushaf 110

z.

zou

89, 90

OKULLAR

A.

Agakap1s1 Mektebi 143 Akdeniz Medresesi 93 Aliyye 146

c.

Cukur9e~me Mektebi 79, 86

D.

Daru~~af~ka 30, 127, 129, 138, 140

H.

Hafiz Pasa Mektebi 88, 91, 94, 125, 136, 146

i.

[dadi 146 italyan K1z Mektebi 148

R.

Ru~diye 140, 146

s.

Srbyan Mektebi 143, 146, 148

T.

Tezqahcilar Mektebi Turk Mektebi.

...I

VASITA iLE iLGiLi UNSURLAR

A.

Araba 35, 36, 88, 96

At127

M.

Midilli 35, 36, 37, 54, 66

0.

Otomobil

T.

Tramvay ·

KIYAFET iLE iLGiLi UNSURLARI_N ACIKLAMALARI:

-A-

Aba : Yunden dovulerek yaprlan kahn ve kaba kumas, Eskiden cuppe, hirka, potur, 9ak~ir. kalcrn ve terlik yaprminda kutlarulrrdr. Bugun de memleketimizin bazi bolgelelerinde kullanurnaktadrr.

Atk, Omuza (bazen basa) alrnan her 9e~it kurnastan yapilabilen (ipek, dantel, yun, kurk) ortu, kaskol.

Ayakkabr _{Ayag1 orten ve koruyan giyim esyasr.}

Atlas _{Yuzu ipek tersi pamuk parlak k1ymetli bir cins ipekli dokuma}

Alaca : Cok sayida renkleri ve desenleri birbirine karismrs, acrkh koyulu pamuk ve ipek kansrrm veya yalrnz pamuktan dokunan bir cins kumas,

-8-

Basma : Basma'dan yaprlmrs giyecek.

Bohca : lcine camasir, elbise v.b konularak baglanan dart ko~e kumas Bayramhk giysi:Bayramlarda giyilen giyisi.

-C-

Cuz : Yirmi sayfadan ibaret yazma eser.

Cuz Kesesi Eskiden mektep cocuklanrun Tebareke ve Amme gibi Kur'an cuzlerini veya elifbayi mektebe goturmek icln boyunlanna astrklan canta vazifesini goren deriden veya kumastan srrrna islemeli kese

Cubbe (Cuppe): Yenleri geni~. uzun ve bol bedenli dugmesiz elbise. Cumba : Tamimlerin okundugu, kursu bicirninde ahsap crkma.

Canfes . ince, parlak uzerinde desen bulunmayan, ama a91kh, koyulu iki renkli gibi gorunen tok ipekli kurnas

Ceket Kollu, onden ilikli, bedeni kalcaya kadar orten, gomlek, kazak veya yelek ustune giyilen elbise.

-c-

<;,km : Uclan dugumlenmi~ ve icinde oteberi bulunan mendil cevre v.b; bohca veya baglanm1~ paket.

Corap Ayaga giyilen orme giyecek.

-D-

Don _{Vucudun belden a~ag1sma giyilen i9}

_camasm,

_{elbise, camasrr.}

-E-

Entari : Kadmlar kaftarnn altmdan giyinir. Uzun kollu ucetek

sektinde dikilir. Yaka, duz ve

kapahdrr. On etekler sahrur.

-F-

Fes K1rm1z1 renkte kece kumastan

yaprhr.

ince orulmu~ saclann uzerine giyilir. Kadmlar kullanmaz gen9 kiz ve erkekler kullarnr.

-G-

Galos : Tabarn tahtadan

yaptlmis

deri

ayakkabi.

Gales

vapmunda

daha 90k gurgen ceviz ve kaym agac, kullaruhr,

-H-

Hirka

Oz. Kadmlann elbise uzerine giydikleri, yun vb. Den orulmu~ veya kalm kumastan diki'mis, onden acrk kollu giyecek.

Eskiden erkeklerin cubberun altma ve gecelik elbisesinin uzerine giydikleri dize kadar veya daha uzun kahn kumastan veya i9in pamukla

kalmlastmtarak

haztrlanrms giyecek.

-i-

lpek : Out yapraklanyla beslenen bir 9e~it bocegin ordugu kozadan elde edilen ve kurnas yaprmmda kullarnlan ince parlak tel.

-K-

Kundura : Ayag1 orten ve d1~ etkilerden koruyan nesne.

Kavak : Pamuktan yapilan ve etrafma sank dolanan erkek ba~l191.

Kurk : i~lendigi zaman giyecek esyasi, garnitur ve aksesuvar olarak kullarnlan, ince ve

srk

tuylu hayvan postu; bu posttan yap1lm1~ giyim esyasr.

Kone Ayaga giyilen ~eylerin, ayak bileginden

baldrra dogru crkan kisnu.

Ki.ilah : Eskiden erkeklerin giydigi; kecedsn yapilma, ucu sivri basuk,

Kapama Medrese ogrencilerinin ve yeni9erilerin giydikleri elbiselere verilen ad.

Ku§ak : Kadmlann ve erkeklerin bellerine baglad191, her turlu ensiz dokuma veya orgu.

Kese Cepte tasinan ve iclne para, tutun v.b. seyler koymak icin kullarnlan kurnas veya orgu, ku9uk torba. Bazi seylerin uzerine ge9irilen k1llf.

-L-

Lapta Yakasi ve kollan setre biciminde uzun ulema cuppesi, Lapcrn Tabarn mesinden yaprlrms mest.

Lika Murekkep hokkalarma konulan bururncuk kirpmtrs: ve ham ipek. (Karms kalemlerin gereginden 90k murekkep almamasi ve hokka devrilince murekkebin akmamasi i9in rnurekkepten once hokkaya konurdu. Murekkep tortusundan kahlasan lika, cikanhp yikarur, curuyunce de degi~tirilirdi.

-M-

Mintan Mest ayakkabr.

Mushaf : Sayfalar halinde duzenlenmis ~ey, kitap

Mendil Burun silmek, yuz kurulamak v.b islerde kullarnlan, kenarlan 9ekilmi~ veya lslenmis, ku9uk kare biciminde dokuma.

Yakasiz, uzun kollu erkek gomlegi.

Ozerine ayakkabi veya lastik giyilebilen, krsa konclu coraba benzer yurnusak

-N-

Nasara isa Peygamber'in dogdugu Nasira kasabasmdan olanlar. Musluman idaresindeki hristiyan halka verilen ad.

-R-

Risa le Mektup. Rah le mas a.

Bilim veya sanata dalr yazurms kucuk kitap veya dergi , brosur

Ozerinde kitap okunan veya yazi yazrlan, bazilan acrhr kaparur, alcak, ku9uk

-5-

Sank : Kavuk, bark, fes, kulah, serpus v.b. bashklar uzerine sanlan tulbent, agbani veya sala verilen ad. Sarrlrs sekillerine gore sank 9e~itli adlar ahrd1; Silme Sank, Dardaqan Sank, Burma sank v.d. Ulema padisahlar, vezirler ve bazi devlet adamlan 9e~itli sekillerde beyaz tufbent sank sararlardr. Ce~itli tarikatlara mensup seyhler tac veya sikke denen kulahlanna beyaz,

krrmrzt,

siyah ve ye~il, kara tulbentten sanklar sararlardr, Bu sanklann sanh~ ~ekli ve rengi onlann bagh bulundugu tartkati gosterirdi. Halk ve asker serpuslarina beyaz tulbent, agbani ve sal brrakrlan ucuna taylesan denirdi.

-$-

$al

(Kusak) :

Yaklasik

1

metre boyunda yun ipinden dokunrnus veya ayn ayn 3 parcarun boyuna eklenmesi ile meydana gelmi~tir. Kenar uclan puskulludur. San, yesll, mavi, beyaz,

~

"'~,,,.~~s r

11 Iv.~ / /'l> '<& '/1 h I •,,· •.

c, .

%

' /' .. ·,:" ',(r-..· \, " ' _, ''..<'\ \

l'

.>' ·,,Ii,,'\

kahverengi v.b. renklerle dokunmustur, Kadm ve gen9 kizlann etekleri{(aika$~~ffipt~m1~j) kaftarnn ustune kc~ krsrm sag yana glecek sekilde bele sanhr. Uclan sikrstml] ;~; ); Daha 90k Hindistan'da dokunan, ozel motifleri olan ve boyun atkrsi, h1rka,\gtti.i v.b.

~~~f

yapmak ta kullarulan bir cesit degerli yun kumas, ~,,:c-·

$alvar : Genellikle bol agh, bele uckurla baglanan geni~ ust donu. -

$alaki : $ah andiran, yunlu taklidi bir kumas turu. (Salakiden yorgan yuzu, elbise, lurka yapihrdr. Buhurlu, Cerkeziye, Lahoraki gibi cesitleri vardi)

$ayak : Kaba bir sekilde dokunmus, dimi cesidinden dayarukh yunlu kurnas.

-T-

••

Takke ince kurnastan ve 9ogunlukla yanm kure biciminde yapilan baslik.

Takunya Tabaru tek parca tahtadan meydana gelen ve usten bir kayrs parcasiyla ayaga taktlmasi saglanan ayakkabr.

Terlik : Ev icinde giyilen geni~ ve hafif ayakkabr,

Tura : Bazt oyunlarda ucu dugumlenerek vurulan mendil veya kusak.

-V-

Varak : Yaprak,

Yazrh

kag1t. Altm gumu~ v.b.madenlerden dovulerek 90k ince hale getirilmi~ yaprak.

-Y-

Yasmak : Eskiden kadmlann feraceyle birlikte kullandrklan ince kumastan yap1lm1~ iki parcah bas ve yuz ortusu.

Yaghk : Buyuk mendil, cevre

Sofrada el yuz silmek i9in oturanlann onune konan buyukce bez, pecete,

Yemeni : Ozeri elle boyanarak ya da kahpla basilarak desenlendirilmls genellikle kadm bas ortusu olarak kullarnlan kare bicimli, buyuk9e tulbent

OKUMA iLE iLGiLi UNSURLARIN ACIKLAMASI

-A-

Ayn: Aym,

Abanoz gibi simsiyah ka1§ kalem: Siyah enkli karms kalem

Aharh mesk kag1d1: Yuzeyi parlat1lm1~ kag1t

Amme

: Herkese ait.

-8-

Ba

: Arap alfabesinin ikinci harfi

Bab : Kap:

Besmele-1 ~erife : Kutsal Besmele

-C-

Ca - ceb yaz1h me§kler: Cemaziyelewel yaz1II me~kler

Cab: Arabaci ic;in yuksek oturma yeri

Cebin: Korkak

Cim : Arap abecesinin beslnci harfi

-0-

Dal

Arap alfebesinin 8. Harfi

Divit

Murekkep ve kalem koma yeri olan bele asilan yazi

takirrn

-E-

Ebced

Elif

Elifba

Elhamdulillahi

Sekiz harften birincisi

Arap alfabesinin ilk harfi

Elifbe

Tannya ~ukur

-F-

Fezake mansur: Sen yard1mc1sm.(yard1m

sahibisin)

-H-

Ha

Hattat

Hakka

Onuncu hart

Guzel yazi yazan

Murekkep

kapt

-i-

ilahi: Mecmua: lcinde ilahiler clan mecmua

-K-

Kad Fetehallah: lnancrn sonu Kaf: Yirmibesincl hart.

Kuran-1 Azimi.i§§an: Buyuk Kuran Kuran-1 Kerim: Muslumanlann din kitabi

-L-

Lika : Ham ipek

-M-

Makta Kesim noktas, Menevi§ Renk dalqalanmasi Me§k Su kabt

Mushaf Sayfalardan olusan kitap Mushaf-1 $erif : Kuran-1 Kerim demektir. Mi.ihre : Topcuk

-N-

Nasara : Musluman egemenligindeki hristyanlar Nasara Yansuru: Yardrrn ediyor, yardrm etmek.

-R-

Rah le mas as 1.

Risale

Ozerinde kitap okunan sabit ya da acrlrp kapanabilen ku<;uk alcak mobilya. Ders

Bilim ya da sanatla ilgili ku<;uk kitap, brosur, mektup.

-S-

Se Dorduncu hart Sin Onikinci hart

-T-

Te Oc;uncu harf

Tebareke: Sana rnubarek etsin

-Y-

OKUL UNSURLARININ

ACIKLAMALARI

D.

DariiHafaka

: ist.'da oksuz ve yetim yocukarm

e§itimini

sa§lamak amac,yfa a91lan ilk

paras,z yat,J, lise. Cemiyet-i Tedrisiye-i islamiye tarafmdan 1863'de padi§ah ferman,

ile

kurufdu.

Amac.,

Kapal,9ar§l'daki

esnat

9ocuklann, eQitmekti. OQretim

dili

1953 y1hndan bu

vana

ingilizce'dir.

••

i.

idadi

Haznl,k okulu. ilk Ornekleri 1883'de a91lan ve amac, Dariilfiinun'a OQrenci

yetir§tirmek clan lise dengi oku/.

R.

Rii§diye

Eskiden ibtidai ve

idadi

aras,nda alt, y1lhk eQtim veren kurum.1838'de

VASITA iLE iLGiLi UNSURLARIN ACIKLAMASI

M.

Midilli : KC1<;:uk boylu at.

Midilli'nin en belirgin ozelligi boyudur; bu boy 1-1,45 m arasrnda degi~ir, hatta bazi hallerde 1 m'den daha azdrr. Midilli'nin bast ku9uk ensesi kalrn yelelerle kaph ve kuwetlidir. Ufak olmasrna ragmen 90k saglam ve cesur bir hayvandir. Bir 90k rrk: vardir: Landes midillisi, shetland adalarr midillisi, Galler ulkesi midillisi, connemara midillisi, cushendall midillisi, izlanda midilllisi. Midillilerin yapt1g1 isler 90k degi~iktir ve boylarrna gore degi~ir.

T.

Tramvay

GENEL iNDEKS

-A-

Aba

24

Aba Haydari 54 Adi Fes 65 Agakap1s1 Mektebi 143

Aharll mesk kag1d1 122

Akdeniz Medresesi

93

Alaca 111 Al ipekli mend ii 110 Aliyye 146 Altmh Fes 30 Altm varak 122 Amerikan don 83 Amme 94 Araba

35, 36, 88, 96

Arapca kitabi 91

Armudiye -altinll nazarllk 34

At127

Atlas 65

Ayakkab,

83,24

Ayn 41

-8- Ba 90 Bab 42, 109 Bac42 Bal murmr 122

Basma 65, 54

Basma pantolon 65

BaJ ortu 127

Bat 42

Bayramlrk giyisi 34

Be 27, 44, 90

Beb 109

Besmele-r

serite 37, 24

Boh9a 22, 35, 36, 73, 86,137

Burma sank 121, 122

-C-

C a yazrh rnesk 122

Cab 55

Caben 55

Canfes 39

Ceb yazrh mesk 122

Cebin 55

Ceket 140

Cim 44, 47

Cumba 29

Cubbe 24, 43, 74, 91, 114 Cuz 30, 55, 57, 61, 80, 81, 89, 103, 105, 106 Cuskesesi21, 39,41,43,44,48,53, 54,56,61, 72

-c-

Crkm

37, 56 Cic;ekli kalemtras 11 O

Cifte etek ferace 113

Citare 83 Corap 111, 113, 24, 34, 36, 83 Cuka 65 Cukurc;e~me Mektebi 79, 86 -D-

D

al 44 Daru~~afaka 30, 127, 129, 138, 140 Divit122, 110 Don 65

-E-

Ebced 59 Elbise 64, 88, 137, 36 Elhamdulillahi 103 Elif 27, 37. 41,90, 101 Elifba 47, 54, 94,104,139 Elifba cuz 37

El

yazrnast cuz 53

Entari 65, 76, 83 Evamir 129, 137, 138, 146 (Emirler Defteri) -F- Fanila 132 Fes 29,34, 36, 66, 76, 80,103,140 Fezake mansur 98

-G-

Galo~ 63,.64 Galo~ kundura 34 3alo~ potin 36

H-

fa

47

iaf1z Pasa Mektebi 88, 91, 94, 125, 136, 146

iattat

11 O Irrka 24, 65 iilali gomlek 36 lokka 89, 91, 122 jadi 146 ahi mecmua 122 iek 89 1ekli mintan 36

ipekli Mendil 110 italyan mektebi 148

-K-

Kad Fetehallah 37 Kadife 65 Kaf 42 Kag1t 138, 89 Kalem 89, 90, 91,122,128,138 Kalerntras 89, 138 Karrus kalem 89, 110 Kapama 83

Kavaf i~i yemeni 65

Kavuk 74., 81, 82, 54 Kese 111 Keten bezi 65 Keten mend ii 64 Kitap 138 Klabdan bag1 39

Klabdanll ipek islemef cevre 65

Kuma~ 65 Kundura 76, 88,113 Kuran-1 Azimussan 114 Kuran-1 Kerim 43, 46 Kur~unicubbe 88,121 Kursum salvar 24

Ku~ak 75, 83 Ki.ilah 75 -L- Lahar sah 34, 36, 54

Lapcin 65

Lastikli konc 63

Lata 43, 55

Lika 122

-M-

Makta 110

Mendil 132

Menevi~ 110

Mest 74, 111

Mest kundura 24, 65

Midilli 35,·36, 37, 54, 66

Mintan 24,65

Mukawa kagrdr 130

Mushaf 30, 57, 59, 61, 94,105,106,112,114,121,126,127

· Mushaf elif 43

Mushaf-r ~erif 110

Mi.ihre 121

Mi.ikafat Defteri 146

Mi.irekkep'89, 91, 98, 122, 138

Murekkep ~i~esi 89, 122

-N- Nasara 109 Nasara Yansuru 98 Nazarhk 36 Nazarllk Fesi 64 -0- 0tomobil 96

-6-

0k9esiz mest 43

Okuz arabasi 79, 87

Orme 83

-P-

Pabu9 65

Pantolon

76

Patin 30, 40,63, 111, 128, 140

Posteki 29

-R-

Rahle 22; 29

Risale 138

Ru~diye 140;146

-S-

Saat cebi 2 Sahife 57 Sank 24, 43, 46, 24, 64, 66, 65, 80, 88, 94, 95, 97,113,114 Se 44 Sibyan mektebi 143, 146, 148

Sirmah cuz kesesi 30, 37

Sin 24, 42, 120

-$-

$al 24, 65, 110 $alaki

hrrka

29 $alaki

hrrka

43 $alku~akll 54 $alvar 54, 76 $alvar bozmasi 65

9am alacasi nazarllk 65

$ayak 65 -T- Takke 65,76, 83 Takunya 65 Tavus Tuyu 122 Te 44 Tebareke 29, 59, 81, 94

Tek ath araba 35

Terlik 65 ·

Tezqahcrlar Mektebi 36. 79

Tokah Kay1~ 140

Tosya $ah kusak 24

Tramvay

96

Tura 75, 76 -Y- Yasin 110 Yastik

zz

Yasmak 34, 113 Yazma mushaf 110 Yazmakhk

91

Yaprstirma 122 Yemeni 65, 76

-2-

Zi.ilf 89, 90 -- ii!l'J

KAY

TUNCELi ANKARA KO.L TORO

ALiKAYA

MEYDAN LAROUSSE

B0Y0K LAROUSSE

TURK EDEBiYATI

AHMET KABAKLI

-