VAHYİN GEÇMİŞ VÂRİSLERİ

(1)

(2)

(3)

YEHÛD ve NASÂRÂ

VAHYİN GEÇMİŞ VÂRİSLERİ

Kamil Yavuz Engin

işaret

(4)

Eserin adı ve Yazarı

Yehûd ve Nasârâ Vahyin Geçmiş Vârisleri Kamil Yavuz Engin

1. bsk. İstanbul 2014

Dr. İsmet Uçma Mizanpaj Ertuğrul Özalp

Dizgi-Tashih K.Y.E.

Kapak Y

Yuunnuuss KKaarraaaassllaann Baskı-Cilt

Step Ajans Reklamcılık-Matbaacılık LTD. ŞTİ.

Göztepe mah. Bosna cad. No: 11 Mahmut Bey Bağcılar-İst.

Tel: (0 212) 446 88 46—Fax: (0 212) 446 88 24 Sertifika no: 12266

ISBN

378-350-???????????????????????????????????????????????????????????? Sertifika no

15826

Mizanpaj programı: QuarXPress Karakter: Utopia Metin: 10 pt. Satır arası: 13 pt.

Paragraf arası: 1 mm.

Dipnot: 8 pt. Satır arası: 11 pt.

İşaret Yayınları

Ankara cad. No: 31/63—34410 Cağaloğlu–İstanbul Tel: (0 212) 519 17 28—528 30 61-62-63

Faks: (0 212) 528 30 59 [email protected]

(5)

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ ...17

KISALTMALAR ...20

GİRİŞ...23

YAHUDİLİK (YEHÛD)...41

A. GİRİŞ ...41

1. Yahudi kimdir? ...46

2. Tora ile var olan Yahudiler ve Yahudilik ...51

3. Tanah'a göre Yahudiler ve Yahudi tarihçesi...59

3.1. Terah oğlu Avram ...59

3.2. Arz-ı Mev‘ûd...64

3.3. Esaret Yurdu Mısır'dan çıkış ...66

3.3.1. On felaket ...68

3.3.2. Çıkış mı kaçış mı? Çölde kırk yıl ...69

3.3.3. On Emir ...71

3.4. Şoftim dönemi: Yeni nesil, yeni millet, yeni ülke...72

3.5. Krallar (melekhim) dönemi ...74

3.5.1. Yahudi Monarşisi ...75

3.5.2. İlk Bet ha Mikdaş ...75

3.5.3. Melkhut Yisrael-Melkhut Yahuda, ilk Tora derlemeleri ve golah ...78

3.6. Dönüş, 2. Bet ha Mikdaş dönemi ve Tanah'ın redaksiyonu...84

3.6.1. Keneset ha Gedola, Kutsal Soy ve Yahudilik ...86

3.7. Helenist dönem, Makabiler, Roma, Tanah'ın tamamlanması ...87

3.8. Mesîhî kıyamlar, ikinci sürgün, Mişna ve Talmud dönemleri...90

3.9. Klasik dönem (ortaçağ) ...91

3.10. Reform (aydınlanma) dönemi ...94

3.11. Siyonizm ...96

3.12. Yahudi ulusu ve İsrâîl'in geleceği ...101

4. Kur’ân'a göre Yahudiler...102

4.1. Kur’ân'da Hz. Mûsâ'nın sade bir sergüzeşti...103

4.2. Kur’ân'daki kıssaların amacı ve Tanah ile mukayese ...108

4.3. İsrâîloğulları'nın Kur’ân'da niteliklerinin çerçevesi ...111

4.4. Kur’ân, Kitabın İzleyicilerine sorumluluk yükler...115

4.5. İsrâîliyat ...116

(6)

4.6. Sonuç: Ehl-i Kitap ve İslâm...117

B. YAHUDİ İNANÇ ESASLARI...119

1. Emunot (Âmentü)...123

2. Tanrı inancı ...124

3. Melek inancı...129

4. Peygamberlik inancı...133

4.1 İş ha Elohim, Oveda ha Elohim, Banim ha YHVH ...133

4.2. Tanah'ta adı geçen naviler ...136

4.3. Yahudilikte Tanrı'nın navilere vahyi iletme yolları ...137

4.4. İbn Meymûn'da nübüvvet ...140

4.5. Sahte peygamber belirtisi ve cezası ...141

5. Âhiret ve kurtuluş inancı...142

5.1. Yahudilik'teki âhiret hayatının genel hatları ...142

5.2. Tanah'ta âhiret ...143

5.3. Talmud'da âhiret...144

6. Kader inancı ...147

6.1. Rabbinik gelenekte iman esası olarak kader ...148

6.2. Özgür irade ve senelik kader anlayışı...149

7. Mesîh inancı...150

7.1. Karizmatik kurtarıcı kültü...150

7.2. Dâvûd soyundan bir kral Mesîh ve Levili Kohen Mesîh...150

7.3. Mesîh liderliğinde Yahudi Tanrı hâkimiyeti dönemi ...153

7.3.1. Har Magiddon ve Gog-Magog ...154

7.4. Kurtarıcı beklentilerinin değeri ...156

8. İsrâîloğullarının seçilmişliği inancı...157

8.1. Ahit Halkı...157

8.2. Seçilmişlik sorunu ...162

8.3. Bney Noah; goyim, ‘amim...163

8.3.1. Şeva mitsvot bney Noah/Lex Gentium...164

8.4. Sonuç ...166

C. YAHUDİLİK'TE KUTSAL KİTAPLAR ...168

1. Tanah ve bölümleri...171

1.1. Tora ...173

1.1.1. Bereşit (Genesis/Tekvin) ...173

1.1.2. Şemot (Exodus/Çıkış)...174

(7)

1.1.3. Vayikra (Leviticus/Levililer) ...174

1.1.4. Bamidbar (Numeri/Sayılar) ...174

1.1.5. Dvarim (Deuteronomium/Tesniye) ...175

1.2. Neviim ...176

1.2.1. Yeşu (Yehoşua/Yûşâ)...176

1.2.2. Şof(e)tim (Hâkimler) ...176

1.2.3. Ş(e)mael (Samuel/Yişmael) ...176

1.2.4. Melekhim (Krallar)...177

1.2.5. Yeş’ayahu (Yeş’aya/İşaya) ...177

1.2.6. Yirmiyahu (Yeremya) ...178

1.2.7. Yehezkiel (Hezekiyel) ...178

1.2.8. Şnaim Asar (Oniki Peygamber/oniki kitapçık)...178

1.3. Ketuvim ...179

1.3.1. Tehilim (Mezmurlar/Zebur)...179

1.3.2. Mişley Şlomo (Süleymân'ın Meseleleri/Özdeyişler)...179

1.3.3. Şir ha Şirim (Ezgiler Ezgisi) ...179

1.3.4. İyov (Job/Eyüb)...179

1.3.5. Kohelet (Vaiz) ...179

1.3.6. Ruth...180

1.3.7. Ester ...180

1.3.8. Eykhah (Ağıtlar/Yeremya'nın Mersiyeleri) ...180

1.3.9. Daniel...180

1.3.10. Ezra ve Nehemya ...181

1.3.11. Divrey ha Yamim (Tarihler)...181

2. Talmud ve bölümleri ...182

2.1. Seder Zera’im ...183

2.2. Seder Mo’ed...184

2.3. Seder Naşim ...184

2.4. Seder Nezikin ...184

2.5. Seder Kodaşim ...185

2.6. Seder Tohorot...185

2.7. Mesahtot Kıtanot 1 ...186

2.8. Mesahtot Kıtanot 2 ...186

3. Tanah tefsir faaliyetleri/Talmud'un oluşturulması...188

4. Tanah külliyatının otantik (aslî) oluşu ...193

İ Ç İ N D E K İ L E R

(8)

4.1. Metin (nüsha), tarihî, edebî ve kaynak eleştirileri ...194

4.2. J-P kaynakları örneği ...196

4.3. Kohenci müdahale örnekleri ...198

4.4. Tanah akımları ve yazımı ...201

4.5. Edebî eleştiri: Tutarsızlık örnekleri ...205

4.6. Kur’ân açısından ortak kıssalar ve anlatımlar...211

4.7. Tevrât metinlerinin nihaî şeklini alması ...214

D. MABET ve İBADET UYGULAMALARI...215

1. Mişkan, Bet ha Mikdaş, Bet ha Keneset (Havra) ...215

2. Aron ha Kodeş, Ner ha Tamid, Teva ...216

3. Menora, Magen David, Şene Luhot ha Edut ...216

4. Mabette ve cemaatte din görevlileri ...217

4.1. Mabet dönemi din adamları Kohanim ...218

4.2. Cemaat dönemi din görevlileri...221

4.3. Diğer dinî roller...222

4. Tarihte mabet ve meclis olarak Sanhedrin Kurumu...223

5. İbadet (‘avoda) uygulamaları...225

6. Günlük ibadet ...227

6.1. Tefilot ...228

6.2. Tefilin ve Talit ...230

6.3. Kavana ...231

7. Haftalık ibadet Şabat ...231

7.1. Şema İsrael Duası ...232

8. Yıllık ibadetler ve bayramlar (Hagim) ...233

8.1. Roş ha Şana ...234

8.2. Yom Kipur...236

8.3. Sukot ...238

8.4. Simhat Tora ...238

8.5. Hanuka ...239

8.6. Tu Bişvat ...240

8.7. Purim ...240

8.8. Pesah...241

8.9. Omer ...242

8.10. Şavuot ...242

8.11. Teşa be Av...244

(9)

8.12. Yom ha ‘Atsmaut...244

9. Yahudilik'te diğer dinî uygulamalar...245

9.1. Mezuza...245

9.2. Brit Milah, Pidyon ha Ben, Bar Mitsva...246

9.3. Hac ...248

9.4. Oruç ...248

9.5. Kurban ...250

9.6. Kaşer ...251

9.7. Ondalık ve Tsedaka...252

9.8. Kadın ve ibadet ...253

9.9. Kiduşin ve Nisuin...255

9.10. Ölüm ...256

9.10.1 Kadiş...258

E. YAHUDİLİK'TE MEZHEPLER...259

1. Eski/klasik Yahudi mezhepleri ...259

1.1. Hasidim (Hasidiler) ...259

1.2. Peruşim (Ferisiler) ...262

1.3. Sadukim (Sadukiler) ...262

1.4. İssiyim (Esseniler)...262

1.5. Kanaim (Kanailer/Zelotes)...266

1.6. Şomronim (Şomerim/Samiriler) ...267

2. İslâm sonrası Yahudi mezhepleri ...269

2.1. Rabbinik (Rabbanî) Yahudiler...269

2.2. Karaim (Karaylar)...269

2.3. Îsevî Yahudiler (İseviyye)...272

2.4. Yudganiler...273

3. Çağdaş Yahudi mezhepleri ...273

3.1. Ortodoks Yahudiler...274

3.2. Muhafazakâr Yahudiler ...275

3.3. Reformist Yahudiler ...276

3.4. Yeniden Yapılandırmacılık ...276

BAZI SÖZLER ...277

TANRI YAHUDİLERİN YAHVE'Sİ MİDİR? ...279

HRİSTİYANLIK (NASÂRÂ) ...284

A. GİRİŞ ...284

(10)

1. Tarihçe ...284

1.1. Hz. Îsâ veraseti ve Mesîhî bir hareket ...284

1.2. Çarmıh...287

1.3. Celile gölünden Roma okyanusuna ...288

1.4. Mesîhi tutkuyla bekleyen münzeviler...291

1.5. Kilise babaları ve Helenist Hristiyan teolojisinin oluşumu ...292

1.6. Tanrı'nın “pasioner ve irrenditist” hizmetkârları...295

1.7. Büyük Bâbil (Roma) ile nikâh (çatışmalar)...298

1.7.1. Mesîh'in şahsiyeti, Tanrılığı ve İznik Konsili ...301

1.7.2. Aryus hareketi ve kırılma ...303

1.7.3. Çatışmalı bir akide: Teslis...305

1.8. Konsiller dini, Roma Hristiyanlığı ve Doğu Ortodoksları...311

1.9. Roma Katolik ve Ortodoks kırılmaları...314

1.10. Katolisizm...316

1.10.1. Engizisyon, aforoz...316

1.10.2. Diğer Katolik konsilleri: Dua et, para ver ve itaat et! ...319

1.10.3. II. Vatikan Konsilinin “öteki” ile ilgili kararları ...322

1.11. Uygarlık tiyatrosunun baş figürü ...324

2. İncîllerdeki Îsâ ...325

2.1. Hangi Îsâ...325

2.2. Dört Îsâ tipolojisi ...328

2.3. İncîllerdeki Îsâ biyografisi...328

2.3.1. Îsâ'nın doğumu...328

2.3.2. Peygamberliği ve çağrısı: Tanrı'nın Egemenliği İncîli...332

2.3.3. Havarileri, şakirtleri ve mucizeleri ...335

2.3.4. Bet ha Mikdaş'a baskını ve tehdit olarak Îsâ hareketi ...337

2.3.5. Son yemek, ihanet, tutuklanma, işkence ve çarmıh...338

2.3.6. Yeniden dirilme ve göğe alınma ...344

3. Tebliğleriyle ilgili en meşhur hitabeti: “Dağ Vaazı”...345

3.1. İlâhî müjdeye nail olanlar ...346

3.2. Hukuka uymada ihtimam...346

3.3. Rav (Haham/Hoca) Îsâ'nın duası...347

3.4. Yalnız Tanrı'ya kulluk etmeli...348

3.5. Yargılamamak, kusur aramamak ve erdem ...348

4. İlk Hristiyanlar ...348

(11)

5. Havariler-Resuller...354

5.1. Îsâ hareketinin tanıkları ...354

5.2. Rİ bölümü ve Havariler ...357

5.3. Beyne'l-milel Mesîhîlik'e geçiş ve Pavlus ...363

5.4. Havariler Konsili ...365

5.5. Pavlus hizbi ve işleri ...367

6. Hristiyanlığın mimarı Pavlus...370

6.1. Giriş...372

6.2. Pavlus'un mektupları ...374

6.3. Kimliği ve dünyası ...384

6.4. Kişiliği ve Hristiyanlığı ...391

6.5. Faaliyetleri ve fikirleri...399

6.6. Avrupa kültürü Pavlus'un evlatlığıdır ...415

7. Kur’ân'a göre Hz. Îsâ ve Hristiyanlar ...417

7.1. Hristiyanlığa bakış açısında dört temel madde ...417

7.2. İmran ailesi, Hz. Meryem ve Hz. Îsâ ...417

7.3. Şubbihe lehum...420

7.4. Hz. Îsâ Tanrı değildir, müjdesi de Ahmed'dir...421

7.5. Nasrânîlerin ve Ehl-i Kitabın nitelikleri...423

7.6. Hristiyanlığın pozisyonu...425

B. HRİSTİYANLIK'TA İNANÇ ESASLARI...427

1. İman Esasları ...428

1.1. Kredo (Credo)...428

1.2. İznik-İstanbul İman Esasları ...428

2. Öğreti ...429

3. Aslî Suç ve Mesîh Kurbanı ile kefaret ...430

4. Tanrı inancı ...433

4.1. Westminster Büyük İlmihalinin Tanrı tanımı...434

4.2. Tevhid ve teslis arasında ...434

4.3. Helenistik kompozisyon: Îsâ'nın münacaatı...435

4.4. Teslis (trinity) ve hulul (inkarnasyon) ...437

4.5. Nasıl “bir” Tanrı...439

4.6. Teslisin tarihçesi...440

4.7. Teslisin eleştirisi ...443

4.7.1. Teslis karşıtı ve Tevhide yakın duran Hristiyanlar...444

(12)

5. Melek inancı...446

5.1. Şeytan ve kötülük...447

6. Peygamber inancı ...450

7. Âhiret inancı...451

7.1. Maranata: Parousia ve milenyumculuk...451

7.2. A‘râf...453

7.3. Ölülerin kıyamı, Mesîhî yargılama ve ödül-ceza ...453

7.4. Mesîhî kefaret, cennet ve cehennem ...455

8. Kader inancı ...456

8.1. Ezeli seçilmişlik ve ezeli lanetlilik ...456

8.2. Kader ve özgür irade...457

9. Mesîh inancı ve eleştirisi...458

9.1. Mesîh inancının değerlendirilmesi ...459

9.2. Mesîh ve âhir zaman ...463

9.3. İslâm geleneğine yansıyan Mehdi ve Mesîh anlayışı...465

9.4. Kur’ân'da vaadedilen ve son Peygamber...469

C. KUTSAL KİTAPLAR ...469

1. Hristiyanların itibar ettikleri Yeni Ahit külliyatı ...472

1.1. Tarihî (Biyografik) Kitaplar...473

1.1.1. İncîller...473

1.1.2. Resullerin/Habercilerin/Elçilerin İşleri ...475

1.2. Talimî (Doktriner) Kitaplar ...475

1.2.1. Mektuplar ...475

1.2.2. Vahiy...478

2. Kanonizasyon ...478

2.1. Usûl ve tarihçe ...479

2.2. İncîl buluntuları listesi ...481

2.3. Apokrifler...481

3. Yeni Ahit külliyatının otantik (aslî) oluşu ...482

3.1. İncîllerin düzenlenmeleri ...482

3.2. Sinoptikler, Yuhanna İncîli ve kaynak eleştirileri...487

3.3. Vahiy algıları ve aslîlik ...491

3.4. İncîllerin çelişkilerine örnekler ...493

3.5. İncîl elyazmalarındaki farklılıklar ...495

3.6. Kur’ân ve İncîller...497

(13)

D. KİLİSE ve SAKRAMENTLERİ ...499

1. Seçilmiş Yeni Ahit Halkı...501

2. Görülmeyen Kilise ...502

3. Sacramentum/Mysterion...503

3.1. Vaftiz ...504

3.2. Kuvvetlendirme...506

3.3. Evkharistiya ...506

3.4. Rahip takdisi ...509

3.5. Günah çıkarma ...509

3.6. Hastalara Yağ Sürme...510

3.7. Nikâh veya Evlilik...510

E. İBADETLER...512

1. Komünyon (Missa) Ayini...513

2. Haç işareti...513

3. Rabb'in (Îsâ'nın) duası...515

4. Diğer dualar ...515

5. Oruç ve Hac...519

5.1. Oruç ...519

5.2. Hac ...521

6. Ondalık, sunu ve sadakalar...522

7. Kadın ve ibadet ...525

F. BAYRAM GÜNLERİ ...528

1. Noel zamanı ...529

1.1. Epifani/Teofani ...530

2. Paskalya devresi ...531

3. Pazar günü kutlamaları ...533

4. Diğer kutlama günleri ...533

4.1. Meryem Ana Günü ...533

4.2. Kutsal Haç Günü...534

4.3. Annonciation...534

4.4. Ascension ...534

4.5. Pentekost ...535

4.6. Transfiguration ...535

4.7. Assomption ...535

5. Kutlamaların değerlendirilmesi ...537

(14)

G. HRİSTİYANLIK'TA MEZHEPLER...543

1. Yaşayan temel mezhepler ...545

1.1. Doğu Ortodoksları ...545

1.1.1. Süryaniler ...547

1.1.2. Ermeniler (Gregoryenler)...548

1.2. Katolikler ...549

1.3. Ortodokslar ...558

1.4. Protestanlar ...560

2. Diğer bazı mezhepler ve tarikatlar...562

2.1. Ebiyonitler ...562

2.2. Marunîler...565

2.3. Bazı Katolik tarikatlar ...566

2.3.1 Fransiskenler ...566

2.3.2. Dominikenler ...566

2.3.3. Cizvitler...567

2.3.4. Asopsiyonistler (Assomptionalism) ...568

2.4. Reforme (Protestan) Kiliseler...568

2.4.1. Angilikanlar ...569

2.4.2. Luterciler ...569

2.4.3. Evangelizm/Evanjelizm...569

2.4.4. Presbiteryenler ...572

2.4.5. Baptistler, Anabaptistler...572

2.4.6. Uniteryenler ...573

2.4.7. Kuveykırlar (Quakers)...576

2.4.8. Metodistler ...576

2.4.9. Mormonlar ...577

2.4.10. Adventistler ...578

2.4.11. Pentekostalistler...578

3. Bazı Senkretist hareketler ...579

3.1. Yehova Şahitleri...579

3.2. Moonculuk hareketi ...582

3.3. Sayentoloji Kilisesi...583

4. Diğer bazı oluşumlar...584

HRİSTİYANLAR İLE İLGİLİ BAZI ÂYETLER...584

Tanrı Elçisi'nin Heraklius'a mektubu ...586

(15)

ONUN ÖĞRETİSİ HRİSTİYANLIK MIYDI? ...586

KUR’ÂN'IN TANIKLIĞI ve UYARISI ...589

KİTABİYAT ...595

KRONOLOJİ (ZAMAN DİZİNİ) ...619

A. ORTADOĞU KRONOLOJİSİ...619

B. YAHUDİ KRONOLOJİSİ...624

C. HRİSTİYAN KRONOLOJİSİ ...638

(16)

(17)

ÖNSÖZ

Dostlarımızla tefsir çalışmaları yaparken Kur’ân ve Ehl-i Kitap, malum vahiy dinlerinin ilk iki büyük üyesi olan Yahudilik ve Hristiyanlık geleneklerini daha bütüncül öğrenmek maksadı ile benden bu dinler hakkında seminer ver- mem rica edilince dinler tarihi özeti ölçeğinde bir çalışma hazırladım.

Bu çalışma, elinizdeki kitabın iskeletini oluşturmuştu. Benim dinim iyidir ve diğerleri tamamen yanlıştır, anlayışından ötede büyük ölçüde “dinler tarihi”

disiplini içinde bu dinleri anlamaya çalışmak, arkalarında yatan kültür ve tec- rübeleri temel olarak görmek önemliydi. Çok bilgi aktaran fakat detaylı başlık ve alt başlıklar ile açılmış “hülasa” bir kitap olmasını hedefleyerek pek çok kay- naktan ve kitaptan yararlandım; meraklısını yönlendirmek için dipnotta bakı- labilecek, yararlanılabilecek ve karşılaştırılabilecek bazı kitapları da adres gös- terdim ve “kitaplık”ta listeledim. Ayrıca, Kutsal Kitaplarda anılan peygamberler dizisinin bıraktığı mirası ve yaşanan değişimleri göstermeye çalıştım.

Bilgi, dil ve köken bağlantıları ve zenginliğini arttırmak için ansiklopedi ve sözlüklerden yararlanarak dipnotlarda kavram, isim ve yerlerin açıklamalarını yaptım. Anlattığım bilgileri, klasik dinler tarihi bilgileri dışında adres, kaynak ve dipnotlar ile destekledim. Özellikle kutsal kitap metinlerine, Kitab-ı Mukaddes ve Kur’ân'a dayalı açıklamalara önem verdim. Ancak, düzeltilmiş standart sü- rümlerinden (Holy Bible, Revised Standard Version vd) anlaşıldığı kadarıyla, Ki- tab-ı Mukaddes çevirilerinin tam isabetli olduğu söylenemez, zira gelecek eleş- tirileri önlemek amacı ile ifadeler yumuşatılabilmiştir. Buna rağmen çoğu kere ana metni görebilmeyi yeterli saydım. Kutsal metinlerde Kitab-ı Mukaddes Şir- ketinin eski ve yeni çevirilerini, bazen RSV, NRSV, KJV, KJ21 gibi İngilizce tercü- melerle kıyaslayarak bazı yerlerini yeri gelince düzelterek kullandım.

Dipnotların fazlalığı sıkıcı gibi görünse ve çoğu kere göz ardı edilse de kita- bın psikolojik olarak bir solukta okunmasını ve daha fazla malumat almak iste- yen meraklıların ayrıca hazır bilgi ve detay bulmalarını sağlaması açısından ol- dukça yararlı ve önemli gördüm. Maksadım, kitabın asıl metninin ayrıntılarla boğulmaması, aynı zamanda dipnot zenginliği ile ansiklopedik doyuruculuğa sahip olmasıdır. Buna rağmen çok kişinin dip ve son notları okuma eğilimi ol- madığından zaruri ayrıntıları metnin içine ekledim. Bütün kaynak kutsal metinlerinin (KM ve Kur’ân) doğrudan görülmelerini yararlı bulduğum için dü- zenlediğim ek bölümü, kitabın hacmini daha fazla büyütmemek için çıkardım.

Sadece bir kısmını metin içine veya dipnotlara tam metin yerine kısaltarak ila- ve ettim.

İslâm'a kadar Hz. İbrâhîm'in çocuklarının dinî mirasını taşıyan Yahudilik ve Hristiyanlığı tarihçelerinden başlayarak özetledim, kutsal kitaplarını tanıt-

(18)

tım ve bilimsel eleştiri ve araştırmalarının verileri ışığında Kitab-ı Mukaddes'in bazı hakikatleri yansıtmasına rağmen hatalı, eksik, gizlenmiş ve değiştirilmiş yönleri, yani insan müdahalelerinin ürünü olduğu hakkında “kutsal kitap” eleş- tirilerini de ekledim. İnanç esaslarını, mabet ve ibadet uygulamalarını, önemli gün ve törenlerini özetledim, mezheplerini tanıttım. Ayrıca, her iki din ile ilgili önemli ve bilgilendirici olacak bazı ayrıntı ilaveler yaptım.

Karşılaştırmalı olarak “İlâhî Dinler”i, ya da ilahiyatta karşılığı olmayan ve bize sunulan moda deyimi ile “İbrâhîmî” Üç Dini (Yahudilik, Hristiyanlık ve İs- lâm) göz önünde bulundurup ilgili, bağlantılı ve çatışan konularını yeri geldik- çe açıkladım. Teamüllere aykırı durarak sıralamalarda Romen rakamı kullan- madım. Kavram ve terimlerde dil sorumluluğu duymakla birlikte kelimelerde daha rahat davranarak eski-yeni çatışmasına girmeden –bazen Türk dilleri ve eşanlamlılar da dâhil– Türkçe'de yaşamış ve yaşayan kelimeleri kullandım.

Konumuz olan vahiy dinleri ile ilgili ad ve kavramların İbranî, Aramî, Ara- bî, Grek, Latin ve hatta İngiliz vd dillerindeki ifadelerine de mukayese için yer verdim. İbrânîce'de başta k ve b harflerinin ortada ve sonda h (Tanak/Tanah, Halaka/Halaha vd) ve v (Abraham/Avraham, Horeb/Horev vd) harfleri, bazen de kh şeklinde veya h transkribi ile yazdım; bazen de “peltek se”leri s/th, tz okunuş- larında ts (ç/z) yazmayı tercih ettim; okuyuşlarda ha belirtme takısının A (Bet ha Mikdaş/Bet A Mikdaş vd) olarak telaffuzlarını bazen / işareti ile yanına yazıp ba- zen de sarf-ı nazar ettim. Çoğu bilinen uzun hecelerde şapka kullanmadım.

Yahudiliği ve Hristiyanlığı nesnel (afakî/objektif ) olarak incelemeye, dışa- rıdan bakış ile olduğu gibi görmeye ve anlamaya, ama eleştirel bakmaya çalışıp şüphe ve tereddütlerim ile ilgili yorumlar yaptım, bazı kanaatleri ve varsayım- ları belirttim. Tarih ve bu iki din konularında konuşmaların metin ve kaynakla- ra göre izafi olduğu, çoğu kere “varsayımlara” dayandığı ve kesinlik ifade etme- leri hakkındaki şüphelerimi, yani, tarihin ve kutsal metinlerinin ortalama ger- çekleri sakladığını ve birçok şeyin “göründüğü gibi olmayabileceğini” zaman içerisinde ihtiyaçlardan doğan bazı müdahalelerin izlerini taşıdığını hep his- settim.

“Herşey”ini değil elbette ama 4.000 yıllık geleneğin (vahiy ve kültürünün) yeri gelmişken açıklama dipnotları ile dolu, öz(et) olarak “birçok şey”ini bu ki- tapta bulabileceksiniz. Konunun bilimsel ağırlığının farkında olan çalışmamız, bu kadar büyük bir zaman diliminde gelişen Yahudilik ve Hristiyanlık hakkında mütevazı temel bir adım olacaktır.

Sonuçta okuyucuya Hz. İbrâhîm ve takipçilerinin bıraktığı izlerde dolanan ve onların mirasçılarından olduğuna inanan bu iki dini, az söz ile anlatma ve birbirini tamamlayan bir bakışla inceleme yükümlülüğünü üstlenmiş bir “reh- ber/el kitabı” derlemesi sunuyorum. Bu kadar büyük bir zaman dilimini özet-

(19)

lerken bazı eksiklerin bulunabileceğini itiraf etmek gerekir ki bunun mazur ve makul görüleceğini umuyorum.

Bu vesile ile bize türlü mihnetlerle insanları sahte tanrılardan, sahte dinler- den kurtarmak ve onlara “hidayet” yolunu göstermek için hayatlarını vakfeden insanlığın öğretmenleri, yüce rehberler ve kutlu savaşçılar olan “Tanrı Elçile- ri”ni; bilgeliklerini, bahadırlıklarını ve eserlerini en derin sevgi ve saygı ile se- lamlıyorum.

Haklarını yüklendiğim kıymetli eşim Aysel Engin ile sevgili yavrularım Ay- ça Gülsün ve Bilge Bahadır'a; bana bu kitabın hazırlanmasında destek olan de- ğerli akademisyenlerimizden Ömer Faruk Harman Hocamıza, Hacı Mûsâ Taş- delen, Fuat Aydın, Hamza Üzüm Hocalara; başta Necmi Hamza ve merhum Ab- dülkadir Kibar olmak üzere tüm tefsir yârânına ve gönül dostlarıma teşekkürü bir borç biliyorum.

Ö N S Ö Z

(20)

KISALTMALAR

Age/agm : Adı geçen eser/makale (ihmal edildi).

Ank. : Ankara.

Ar./Aram. : Aramice/Aramca.

Arap. : Arabça.

AÜİFD : Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi

Bk. : Bakınız/bakılabilir.

BT : Bâbil Talmudu.

C. : Cilt

ç. : Çeviren.

Çık : Çıkış

Dan : Daniel (KM'deki bölümlerin ilk harfleri kullanılarak kısaltıldı).

DEÜİFD : Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.

DİA : Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.

DİB : Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı.

DT : Doktora Tezi.

DY : Metin dipnotta yazıldı.

Ed. : Editör

EF : Edebiyat Fakültesi.

Efes. : Pavlus'un Efeslilere Mektubu.

EJ : Encyclopedia Judaica.

ER : Encyclopedia of Religion

ERE : Encyclopedia of Religion and Ethics

Fil. : Pavlus'un Filimon'a Mektubu.

Filip. : Pavlus'un Filipililere Mektubu.

Fr. : Fransızca.

FÜİFD : Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.

Gal. : Pavlus'un Galyalılara Mektubu.

Gr. : Grekçe/Yunanca.

GÜÇİFD : Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi.

Hab : Habakkuk

Hâkim : Tanah, Hâkimler bölümü.

Haz/haz : Hazırlayan.

Hz. : Hazreti/saygıdeğer.

(21)

i. : İktidarı; iş (kral/vali/haham/patrik vd) başında olduğu süre.

İA : İslâm Ansiklopedisi, MEB çevirisi.

İAD : İslâm Araştırmaları Dergisi.

İFAV : MÜ İlahiyat Fakültesi Vakfı.

İbr./İbran. : İbrânîce.

İbrânî : Yeni Ahit, İbrânîlere Mektup.

İFAV : MÜ İlahiyat Fakültesi Vakfı.

İmrân : Âl-i İmrân/Âlu İmrân sûresi.

İng. : İngilizce.

İst. : İstanbul.

İtal. : İtalyanca.

İÜ : İstanbul Üniversitesi.

Kit. : Kitabevi.

KM : Kitab-ı Mukaddes (Tr)/Tevrât-Zebur-İncîl... (Holy Bible).

Kol. : Pavlus'un Koloselilere Mektubu.

Kom. : Komisyon/yazarlar.

Kor. : Pavlus'un Korintlilere Mektubu.

Kral. : Tanah, Krallar (Melekhim) Bölümü.

Krş. : Karşılaştırınız/karşılaştırılabilir.

KT : Kudüs Talmudu.

Lat. : Latince.

Lev : Levililer (İbr Leviyim).

Luk : Luka

Mar : Markos

Mat : Matta

md : Madde

Mez. : Tanah, Mezmurlar Bölümü (Zebur).

MÜ : Marmara Üniversitesi.

MY : Metin üzerinde yazıldı.

Neh : Nehemya

Pet : Petrus'un Mektubu.

Rİ : Yeni Ahit, Resullerin (Elçilerin) İşleri Bölümü.

Rom. : Pavlus'un Romalılara Mektubu.

s. : Sayfa (çoğunlukla ihmal edildi, yalnız rakamı gösterildi).

S. : Sayı

K I S A LT M A L A R

(22)

SBE : Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Sam. : Tanah, Samuel Bölümü.

Say : Sayılar

Sel. : Pavlus'un Selaniklilere Mektubu.

SÜDT : Selçuk Üniversitesi Dinler Tarihi Bölümü.

SÜİFY : Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.

Sür. : Süryanice.

Tar. : Tanah, Tarihler (Divre ha Yamim) Bölümü

TDV : Türkiye Diyanet Vakfı

Tek : Tekvin

Tes : Tesniye/Yasanın Tekrarı

Tim. : Pavlus'un Timoteus'a Mektubu

Tit : Pavlus'un Titus'a mektubu.

Tr : Türkçe.

ts. : Tarihsiz.

TÜBARD : Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi.

UMbk. : Uzun Metin notlardan çıkarıldı, kaynak kitaba bakınız.

UÜİFD : Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.

vb : Ve benzeri

vd : Ve diğerleri.

Yah. : Yahuda/Yehuda/Yehudah/Yuda... (İncîli)

Yak : Ya‘kûb'un Mektubu.

Yay. : Yayınları.

YDD : Yaşayan Dünya Dinleri, DİB Yayınları.

Yer : Yeremya

Yeş : Yeşaya

YLT : Yüksek Lisans Tezi.

Yuh : Yuhanna (İncîli).

yy. : Yüzyıl

/ : Veya/yerine