MUŞ TERSİYER HAVZASININ STRATİGRAFİSİ DOĞU TOROSLAR'IN PRE-OLİGOSEN GENEL JEOLOJİ ÖZELLİKLERİ GİRİŞ

(1)

MTA Dergisi 109, 59 - 76, 1989

MUŞ TERSİYER HAVZASININ STRATİGRAFİSİ Ergün AKAY*; Emin ERKAN* ve Engin ÜNAY*

ÖZ.— Muş Tersiyer havzası, birbirinden bağımsız olarak gelişen Orta-Geç Eosen, En Üst Eosen—Erken Miyosen, Orta-Geç Mi- yosen, Pliyosen ve En Üst Pliyosen—Kuvaterner havzalarıyle temsil olunmuştur. Orta-Geç Eosen havzası, kırıntılı çökellerden oluşan Kızılağaç Formasyonu ile temsil olunmuştur. En Üst Eosen—Erken Miyosen havzası, En Üst Eosen yaşındaki transgresif Ahlat formasyonunun karasal kırıntılı kayalarıyle başlamaktadır. Ahlat'ın üst düzeyi karasal kırıntılılarla denizel kırıntılıların arda- lanması şeklindedir. Üstünde, denizel koşullarda çökelmiş Erken Oligosen yaşındaki Norkovak formasyonunun kırıntılıları ile Gerisor formasyonunun kırıntılı kayaları vardır. Bunların üstünde de, Orta-Geç Oligosen yaşındaki Yazla formasyonunun denizel koşullarda çökelmiş olan kırıntılı-karbonat kayaları bulunmaktadır. Onun üstünde de, sınırlı dağılımı olan En Üst Oligosen yaşın- daki, Sergen formasyonunun riyolitik litolojileri vardır. En üstte, En Üst Oligosen-Erken Miyosen yaşındaki Adilcevaz formasyonunun regresif karakterdeki kırıntılı ve karbonat kayaları bulunmaktadır. Orta-Geç Miyosen havzası kayaları önceki havza koşul- larının bozulmasına neden olan olaylara bağlı olarak gelişmiş, Elçiler formasyonunun asidik volkanitleriyle temsil olunmuştur.

Pliyosen havzası, bölgenin genel olarak çökmesine bağlı olarak, Solhan formasyonunun bazaltik andezit-aglomera-tüfit tabakalariyle Zırnak formasyonunun gölsel çökellerinin gelişmesine neden olmuştur. En Üst Pliyosen—Kuvaterner havzası, Bulanık formasyonunun gölsel ve nerihsel çökelleri, Nemrut formasyonunun tüfiti, Muşovası formasyonunun kumtaşı-çakıltası ve Holosen yaşındaki alüvyal tabakalarıyle temsil olunmuştur.

GİRİŞ

Şimdiye kadar Doğu Anadolu'da Tersiyer kaya topluluklarının ayrıntılı çalışması pek yapılmamıştır.

Bu nedenle 1985-1986 yılında Muş Tersiyer havzasında ayrıntılı stratigrafi çalışması yapılmıştır.

Daha önce Muş Tersiyer havzasında, haritalama ağırlıklı pek çok araştırmacı çalışmıştır (Kıraner,1957;

Ürgün,1961; Ünal,1970; Elnaif,1969; Soytürk,1973;

Dinçer,1969; Tokel,1966; Birgili,1968). Aynca Sakınç (1982) havza içerisinde dar bir alanda biyostratigrafi çalışması yapmıştır. Bu çalışmalardaki bazı tutarsızlık- lar ve de arazi gözlemlerimizdeki bazı yenilikler nedeniyle Muş havzasının stratigrafisinin yeniden kurulması gereği duyulmuştur.

Bu yazıdaki nannoplanktonların tanımı E.Erkan, küçük memelilerin tanımı E.Ünay, arazi çalışmasının yapılması ve metnin kaleme alınması da E.Akay tarafın- dan yapılmıştır.

* Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Jeoloji Etütleri Dairesi, Ankara.

DOĞU TOROSLAR'IN PRE-OLİGOSEN GENEL JEOLOJİ ÖZELLİKLERİ

Tersiyer havzalarının üstüne oturduğu temel, farklı stratigrafik, litolojik, tektonik ve metamorfik özellikler sunabilen değişik birliklerden oluşmuştur.

Bunlardan Bitlis masifi, Mestrihtiyen öncesinde meta- morfizma geçirmiş Paleozoyik-Mesozoyik yaşta kaya topluluklariyle Geç Kretasede yerleşmiş ofiyolit ünite- sinden oluşmuştur(Baştuğ,1980;Göncüoğlu ve Turhan, 1983; Çağlayan ve diğerleri,1983). Diğer yandan, masi- fin kuzey kesimi de yığışım prizmasından oluşmuştur (Şengör ve Yılmaz,1983).

Munzur dağları, Triyastan Kampaniyene kadar uzanan bir dönemde çökelmiş platform tipi kaya top- luluğundan oluşmuş olup, üzerinde de Geç Kretasede yerleşmiş ofiyolitik melanj bulunmaktadır (Özgül ve Turşucu,1983). öte yandan, yeşil şist özelliğinde olan Keban platformu, Permiyenden üst Kretaseye kadar uzanan bir dönemde çökelmiş kaya topluluklarından oluşmuştur (özgül ve Turşucu,1983; Yazgan,1983).

Malatya metamorfik platformu kaya topluluğu da Ke- ban metamorfik platformuna benzemektedir (Yazgan, 1983).

(2)

Ergün A K A Y ; Emin ERKAN ve Engin ÜNAY 60

STRATİGRAFİ

İnceleme alanındaki tüm havzalar, birbirinden ba- ğımsız olarak gelişmiş ve kapanmıştır (Şek.l). Orta- Üst Eosen havzası kayaları inceleme alanının güneybatı-

sında yüzeylemektedir. En üst Eosen—Erken Miyosen havzası kayaları inceleme alanında önemli bir yer tut- makta olup, oldukça kalındır. Orta Miyosen havzasının kayaları sınırlı alanda andezitik volkanitlerle temsil

(3)

MUŞ TERSİYER HAVZASININ STRATİGRAFİSİ 61 olunmuştur. Pliyosen havzası kayaları bazalt-andezit ve

göl çökellerinden oluşur. En üst Pliyosen-Kuvaterner havzasının kayaları da tüfıt ve karasal çökellerle temsil edilmiştir.

Orta-Üst Eosen havzası kayalan

İnceleme alanında sınırlı olarak yüzeyleyen bu çökeller, çakıltaşı-killi kireçtaşı—olistostromdan olu- şan Kızılağaç formasyonuyle temsil edilmiştir (Şek.2).

Kızılağaç formasyonu

Tanım ve dağılımı: Çakıltaşı-killi kireçtaşı—olistostromdan oluşan birim yalnızca inceleme alanının gü- neybatısında yüzeylemesine rağmen, daha genç havza çökellerinin altında da yaygın olarak bulunması gerek- tiği düşünülmektedir.

Adlama: Göncüoğlu ve Turhan (1983) tarafından adlanmıştır. Adını inceleme alanının güneybatısındaki Kızılağaç köyünden alır.

Tip kesit: Kızılağaç köyünün yanındaki Nevala- mülk köyünden geçen dere boyunda yapılmıştır (Şek.

2). İstif, altta Bitlis masifinden türeme köşeli çakıllar- dan oluşan 15 m kalınlığında bir çakıltaşı düzeyi kapsar, üstünde 3 m kalınlığında ince kumtaşı-miltaşı tabakalan bulunur. Üstünde de türbiditik ender kumtaşı tabakası arakatkılı, planktonik mikrofaunalı kırmızı killi kireçtaşı—kireçtaşından oluşan bir düzey bulunmak- tadır.

Kayatürü özellikleri: Oruh'un l km güneyinde altta çakıltaşı, üstünde ince kumtaşı, onun üstünde mikritik kireçtaşı, bunun üstünde de olistostrom düzeyi bu- lunmaktadır. Çakıltaşı, köşeli metamorfik çakıllardan oluşmuş olup, 12 m kalınlığındadır. İnce kumtaşı kır- mızı ve 3 m kalınlığındadır. Mikritik kireçtaşı 15 m ka- lınlığında ve bol planktonik mikrafaunalıdır. Olistostrom 20 m kadar kalınlıkta olup, ofiyolit-metamorfıt-kireç- taşı-kumtaşı-çakıltaşı bloklarından ve kum-mil matrik- sinden oluşmuştur.

Oruh'un 2 km güneybatısında bulunan diyabazik dayklı 170 m kalınlığındaki çakıltaşı-çakılcıktaşı da bu formasyona dahil edilmiştir. Kırıntıların %85 i yeşil andezit kökenli olup, çakıllar orta köşelidir. Çatlaklar boyunca hidrotermal etki ve demir oksit kabuklanmaları gelişmiştir.

Dokanak ilişkileri: Birim Bitlis masifinin meta- morfıtleri üzerinde açısal uyumsuzlukla oturmakta, onun üzerine de Solhan ve Zırnak formasyonunun ka- yaları açısal uyumsuzlukla gelmektedir.

Kalınlık ve yayılımı:Nevalamülk köyünde 20-30 m, Oruh'un l km güneydoğusunda 50 m, Oruh'un 2 km güneybatısında 170 metredir. Bunlar, birimin üstünün aşındırılmasından sonraki kalınlığıdır.

Yaşı: Formasyon, Nummulites sp., Discocyclina sp., Assilina cf. spira, Globigerina sp., Alveolina sp., Orbitolites sp., Truncono taloides topilensis ve Globige- rapsis cf. kugleri faunasına göre Lütesiyen—Priyaboni- yen olarak yaşlanmıştır (Göncüoğlu ve Turhan,1983).

Çökelme ortamı: Alttaki çakıltaşı karasal olup, üstüne gelen ince kumtaşı-miltaşı tabakalan dalga taba- nı içerisinde çökelmiştir. Onun üstündeki türbiditik ta- bakalı killi kireçtaşı-kireçtaşı düzeyiyle en üstteki olistostrom düzeyi ise dalga tabanının altında çökelmiştir.

En üst Eosen-Alt Miyosen havzası kayaları

Alttaki havzadan bağımsız olarak açılıp kapan- mış olan bu havza, inceleme alanında en geniş yer kap- lamaktadır. Alttan üste doğru bir sıralamayla-, karasal kumtaşı-miltaşı-çakıltaşından oluşan Ahlat formasyonu, denizel çakıltaşı-miltaşı-kumtaşından oluşan Nor- kavak formasyonu, genellikle denizel kireçtaşından o- luşan Gerisor formasyonu, kumtaşı-kireçtaşı arakatkılı denizel miltaşı-kiltaşından oluşan Yazla formasyonu, riyolitten oluşan Sergen formasyonu ve kireçtaşı-kum- taşı-miltaşından oluşan Adilcevaz formasyonundan oluşmuştur.

Ahlat formasyonu

Tanım ve dağılımı: Karasal kumtaşı-miltaşı-çakıl- taşından oluşan birim, Muş ovasının kuzey kenarı boyunca ve inceleme alanının doğusundan yüzeylemekte- dir(Şek.2):*

Adlama: İnceleme alanının dışında-doğusunda, Van gölünün kuzeyindeki Ahlat ilçesinden adını almış- tır (Demirtaşlı ve Pisoni,1965). Tip kesit yeri Ahlat'ın 9 km kuzeyindeki Cemalettin köyüdür. Eşanlamlısı:

Soytürk'ün (1973) Ahlat formasyonuna kısmen, Ürgün' ün (1961) Alacalı serisine, Dinçer'in (1969) Değirmen-

(4)

Ergün AKAY; Emin ERKAN ve Engin ÜNAY 62

dere formasyonuna, Kıraner'in (1957) yeşilimsi gri renkli stratifiye marnlarına kısmen, Ünal'ın (1970) De- ğirmendere formasyonuna, Elnaif'in (1969) Değirmen- dere formasyonuna karşılık gelmektedir.

Başvuru kesiti: Tan köyünün güneyinde yapılmış- tır (Şek.2). En altta yaklaşık 200 m kalınlığında kırmı- zı çakıltaşı-kumtaşı düzeyi vardır. Onun üstünde de 309 m kalınlığında çakıltaşı-kaba kumtaşı düzeyi vardır. Az tutturulmuş ve kırmızı renkli olan bu düzey pelajik ki- reçtaşı, ultrabazik kaya, alveolinli kireçtaşı, yastık lav, asit volkanit, metamorfik kaya, ofiyolitik gereçli num- mulitli kireçtaşı ve granit çakılları kapsayabilir. Çakıl- lar yuvarlak ve orta derecede olgunlaşmıştır. Tabaka- lanma litolojideki boylanma farklılığından tanınabil- mektedir. Pek az da olsa çamur topraklı kırmızı miltaşı arakatkıları kapsamaktadır. Anlatılan bu düzeyin üstü- ne, kalınlığı 5—29 m arasında değişen denizel (sarımsı yeşil) kumtaşı-miltaşı-çakıltaşı tabakalariyle, kalınlığı 19-94 m arasında değişen karasal (kırmızı) çakıltaşı- kumtaşı-miltaşı tabakalarının ardalanması gelir. Bu ar- dalanmanın kalınlığı 514 metredir.

Dokanak ilişkileri: Birimin stratigrafik olarak ta- banı görülemez. Ancak inceleme alanının güneydoğu- sunda, Zırnak formasyonunun üzerine bindirmiş olarak bulunmaktadır. Varsayımlı olarak, fasiyes özellikleri birbirine hiç benzemeyen Kızılağaç formasyonunun üzerinde olasılıkla açısal uyumsuzlukla oturmaktadır.

Diğer yandan, üstündeki Gerisor, Norkavak ve Yazla formasyonlarıyle de geçişlidir.

Kalınlık ve yayılımı: Başvuru kesitinde kalınlığı 823 m olup, istifin tabanı burada görülmediği için asıl kalınlığı bilinmemektedir.

Yaşı: üstündeki geçişli Norkavak formasyonundan En üst Eosen yaşı alınmıştır. Ahlat formasyonu da bütün Anadolu'da görülen Geç Eosen fazından sonra oluştuğuna göre, birimin yaşı En Üst Eosen olmalıdır.

Çökelme ortamı: Birim, genellikle kırmızı kumta- şı-çakıltaşı-miltaşı tabakalanndan oluşurken, üst seviyesi ise sarımsı yeşil litolojilerle kırmızı litolojilerin ar- dalanmasından oluşur. Alttaki kırmızı litolojiler karasal koşullarda çökelmiş,üstteki kırmızı karasal litolojilerle ardalanan sarımsı yeşil litolojiler de denizel ortamda çökelmiştir.

Norkavak formasyonu

Tanım ve dağılımı: Sarımsı yeşil, çakıltaşı mercekli miltaşı-kumtaşından oluşmuştur. Muş ovasının kuzeydoğu kenarı boyunca süreksiz yüzeylemeler halinde görülmektedir (Şek.2).

Adlama: İnceleme alanının güneydoğusundaki Norkavak (İçboğaz) köyünün hemen kuzeyinde görülen kesite göre Elnaif (1969) tarafından adlandırılmıştır.

Eşanlamlısı: Soytürk'ün (1973) kısmen Ahlat formasyonuna, Ürgün'ün (1961) konglomera bantlı üst seviyesine, Dinçer'in (1969) Norkavak formasyonuna, Kıra- ner'in (1957) ince marn ve gre tabakalariyle ayrılmış kalın konglomera bantlı serisine, Ünal'ın (1970) Norka- vak formasyonuna ve Elnaif'in (1969) Norkavak formasyonuna karşılık gelmektedir.

Tip kesit: Norkavak köyünün hemen kuzeyinde yapılmıştır (Şek.2). Alt 202 metresi kumtaşı arakatkılı kiltaşından oluşur. Yeşil-sarımsı yeşil olup, düzeyin kil- taşı seviyeleri bazen ripıl laminalıdır. Bazı seviyelerde Turritella, Ostrea ve bentonik foraminifer gözlenmekte- dir. İçindeki bir çakıltaşı arakatkısı, altındaki Ahlat formasyonu çakıllarının aynından oluştuğunu göster- mektedir. Üstüne, 34 m kalınlığındaki çakıltaşı-kum- taşı-miltaşı ardalanımı gelir. Düzey yeşil-sarımsı yeşil olup, bazen bu düzeyin kumtaşı seviyeleri-bentonik foraminifer kapsar. Bunun üstüne ise 324 m kalınlığın- daki kumtaşı arakatkılı kiltaşı gelir. Kiltaşı laminalı ve grimsi yeşildir. Kumtaşı ince-orta tabakalı, tabaka ta- banları süpürme izli ve tabakalar laminalı, ripıl laminalı- dır. Üstüne de 53 m kalınlığında bir çakıltaşı düzeyi gelir. Tabakalar som, çakıllar yuvarlaklaşmış ve hetero- jendir. Çakıltaşı tabakalarının tabanları aşındırmalıdır.

Dokanak ilişkileri: Birim Norkavak dere, Değir- men dere ve Kelereş derede görüldüğü gibi, altındaki karasal Ahlat formasyonuyle geçişlidir. Üstündeki Yaz- la formasyonuyle de hem dikey hem de yanal geçişlidir.

Kalınlık ve yayılımı: Tip kesitte 613 m kalınlığın- dadır.

Yaşı: Birimde ender bentonik foraminifer bulun- maktadır. Uysal (1986) birime karşılık gelen alandan alınan örneklerde nannoplanklonlara göre üst Lütesi- yen yaşını saptamıştır. Ancak birimin tabanında nan-

(5)

(6)

MUŞ TERSİYER HAVZASININ STRATİGRAFİSİ ₆₃ noplanktonlara göre daha genç bir yaş saptanmıştır. Bi-

rimin tabanında bulunan Chiasmolithus oamaruensis (Deflandre), Coccolithus formosus (Kamptner), Cycli- cargolithus floridanus (Roth ve Hay), Sphenolithuspse- udoradians Bramlette ve Wilcoxon, Sphenolithus pre- distentus Bramlette ve Wilcoxon, Reticulofenestra umblica (Levin),Reticulofenestra coenura (Rheinhardt), Reticulofenestra reticulata (Gartner ve Smith), Reticu- lofenestra bisecta (Hay, Mohler ve Wade), Discoaster saipanensis Bramlette ve Riedel gibi nannoplanktonlar En Üst Eosen yaşını vermektedir. Birimin tavanında bulunan Cyclicargolithus floridanus (Rot ve Hay), Cyc- licargolithus abisectus (Müller), Sphenolithus predisten- tus (Bramlette ve Wilcoxon),Sphenolithuspseudoradi- ans Bramlette ve Wilcoxon, Reticulafenestra bisecta (Hay, Mohler ve Wade), Sphenolithus tribulosus Roth, Reticulofenestra umblica (Levin) gibi nannoplankton- lar da Erken Oligosenin üstü yaşını vermektedir. Şu halde Norkavak formasyonunun çökelmesi En Üst Eosenden Erken Oligosenin üstüne kadar devam etmiş- tir.

Çökelme ortamı: Kumtaşı arakatkılı kiltaşından oluşan alt seviye ve onun üstündeki çakıltaşı-kumtaşı- miltaşı ardalanımı kiltaşlarının ripıl laminalı olması, Turritella, Ostrea, bentonik foraminifer kapsaması nedeniyle-dalga tabanının içerisinde çökelmiştir. Üstüne gelen kumtaşı arakatkılı kiltaşı düzeyindeki, kumtaşı tabakalarının düzgün ve taban izli olmasa da dalga taba- nının altında çökelmiş olmasını gerektirmektedir. En üstteki çakıltaşı da bir olasılıkla dalga tabanının altında çökelmiştir.

Gerisor formasyonu

Tanım ve dağılımı: İnceleme alanının yalnızca do- ğusunda gözlenmektedir (Şek.2). Yüzeylemenin doğu kesiminde daha çok resifal kireçtaşı olarak gözlenirken, batısında ise miltaşı-kireçtaşı-kumtaşı ardalanımı olarak gözlenmektedir.

Adlama: Sinak'ın güneydoğusundaki Gerisor te- peye göre adlandırılmıştır (Sakınç, 1982). Eşanlamlı- sı: Dinçer'in (1969) Kelereş formasyonuna kısmen, Ür- gün'ün (1961) kısmen Oligosen ve Miyosen çökellerine, Elnaif'in (1969) Güzel baba kireçtaşına ve kısmen de Keloreş formasyonuna karşılık gelmektedir.

Tip kesit: Sinak'taki Gerisor tepede (Şek.2) yapı- lan kesit, aşağıdan yukarıya sırasıyle şu özelliktedir : Altta çok ince kumtaşı-miltaşı seviyesi bulunmaktadır.

Bu düzey 26 m kalınlığında olup, sarımsı yeşil renkte, lamellibranş ve gastropodlu olarak gözlenmektedir. Üs- tündeki 14 m kalınlığındaki kumtaşı, orta-ince kumlu ve sarıdır. En üstte de 81 m kalınlığında kiltaşı-kumtaşı- kireçtaşı ardalanımı bulunmaktadır. Kumtaşı, keskin tabanlı olmayan kısmen düzgün-kalın tabakalı ve düz- lemsel-konvolüt laminalıdır. Kiltaşı sarımsı yeşildir. Ki- reçtaşı kalın-çok kalın tabakalı istiftaşı şeklinde olup, üst tabakalar tümüyle nummulitesten oluşmuştur.

Başvuru kesiti: Haritadaki yüzeylemenin doğusu- na doğru resifal kireçtaşı olarak gözlenen birimin, Ça- kırlı köyü yakınındaki başvuru kesitinin (Şek.2) özelli- ği aşağıdan yukarıya anlatılmıştır. Mercanlı bağlamtaşı- istiftaşı 144 m kalınlığındadır. Çürümüşü gri, tazesi bej olan kireçtaşı düzeyinin en altında bol nummulitesten oluşan bir kireçtaşı tabakası bulunur. Düzey genellikle koloni ve parmak mercanlardan oluşmuştur. İstiftaşı dokulu kireçtaşları bol biyoklastlıdır. Bu düzeyin üze- rine 27 m kalınlığında bağlamtaşı-istiftaşıyla killi ki- reçtaşı ardalanması gelmektedir. Bağlamtaşı-istiftaşı düzgün tabakasız, çürümüşü gri, tazesi bej ve bentonik foraminiferlidir. Killi kireçtaşı tabakalarının ise çürü- müşü-tazesi sarı, bentonik foraminiferli ve ender mer- canlıdır.

Kalınlık ve yayılımı: Çakırlı'da 171 m kalınlığın- da olan birim, Gerisor tepede 121 m kalınlığındadır.

Aynca batıya doğru da kalınlık sıfırlanmaktadır.

Dokanak ilişkileri: Sinak'ta birimin alt düzeyinde görülen, yeşil denizel litolojilerle kırmızı karasal düzey- lerin ardalanmalı olarak bulunması, alttaki kırmızı Ah- lat formasyonuyle geçişli olduğunu göstermektedir. Bi- rim, Çakırlı'da üstüne gelen Yazla formasyonunun litolojileriyle de yanal geçişlidir.

Yaşı: Formasyonun adını ilk olarak kullanan Sa- kınç (1982) birimde Nummulites vascus-Nummulites intermedius zonunu saptamış ve Erken Oligosen yaşını vermiştir. Böylece havza içerisindeki konumları aynı olan Norkavak formasyonuyle Gerisor formasyonunun batı kesimi aynı zamanda çökelmiştir. Ancak çalışma alanımızın dışına-doğusuna doğru, birimin Ahlat for-

(7)

Ergün A K A Y ; Emin ERKAN ve Engin ÜNAY 64

masyonuyle hem yanal hem de dikey geçişli olması ge- rektiğinden, yaşı daha da gençleşebilir.

Çökelme ortamı: Çakırlı köyünde yapılan kesitte, birim, mercanlı bağlamtaşı ve istiftaşı dokusundan oluşmuştur. Bağlamtaşı ender bentonik foraminiferli istiftaşı arakatkıları da kapsamaktadır. Bunlar resifal ortamda çökelmeyi göstermektedir. Diğer yandan Porites ve Actinacis gibi mercanların varlığı çökelme derinliğinin çok sığ olduğunu (0-5 m) ve deniz tuzlulu- ğunun da % 48 e kadar (ppm olarak) ulaşabileceğini göstermektedir.

Diğer yandan birimin Sinak'ta yapılan tip kesiti, kumtaşı-miltaşı-kireçtaşı ardalanması şeklindedir. Ki- reçtaşı tabakaları bazen tümüyle nummulitesten oluş- muştur. Ayrıca kumtaşı tabakalarının tabanları keskin olmayıp, düzlemsel laminalanma ya da konvolüt laminalanma kapsayabilmektedir. Bu özelliklerine göre tüm litoloji olasılıkla dalga tabanı içerisinde çökelmiştir.

Yazla formasyonu

Tanım ve dağılımı: Tüm alanda en yaygın olarak bulunan birimdir (Şek.2). Alt kesimi kumtaşı-kiltaşı ardalanmasından, üst seviyesi de kumtaşı-kireçtaşı-kil- taşı düzgün tabakalarının ardalanmasından oluşur.Bu- nun üstüne de oldukça kalın, homojen kiltaşı gelmektedir. İnceleme alanının en doğusunda ve en batısında kiltaşı-kireçtaşı-miltaşı litolojilerinin ardalanması olarak gözlenmektedir.

Adlama: İsmini inceleme alanının ortasındaki Yazla dereden (Ebülbahar dereden) alır. Eşanlamlısı:

Soytürk'ün (1973) Gümüşali formasyonuna, Sakınç'ın (1982) Kelereş formasyonuna, Ürgün'ün (1961) Eosen- Oligosen-Akitaniyen filisine, Özyeğin'in (1968) Ebül- bahar formasyonuna, Dinçer'in (1969) Kelereş ve Ebül- bahar formasyonuna, Birgili'nin (1968) Ebülbahar formasyonuna, Ünal'ın (1970) Kelereş ve Ebülbahar formasyonuna, Elnaif'in (1969) Kelereş ve Ebülbahar formasyonuna karşılık gelmektedir.

Tip kesit: Tip kesitin alt kesimi Yazla derede ya- pılmıştır (Şek.2). Alt seviyesi kumtaşı-kiltaşı ardalan- masından oluşmuşken, üst seviyesi kumtaşı-kireçtaşı- miltaşı ardalanmasından oluşur. Kumtaşı-kiltaşı arda- lanması sarımsı yeşil-gri olup, 1909 m kalınlığındadır.

Orta-ince ya da ender kaba kumdan oluşan tabakalar orta-kalın-ince tabakalar şeklinde bazen de laminalar şeklinde gözlenmektedir. Kumtaşı tabakaları düzgün ve taban izlidir. Taban izleri yaklaşık kuzeybatıya doğ- ru taşınmayı gösterir. Tabakalarda derecelenme, düz- lemsel lamina, konvolüt lamina ve ripıl lamina gözlen- mektedir. Alt seviyelerde budenleşme gözlenirken, üst seviyesinde de bentonik foraminiferler kapsayabilir.

Bu seviyede kiltaşı-miltaşı oranı daha çoktur. Çok ender bulunan çakılcık taşı tabakaları kuvars, radyolarit ve değişik türden ofiyolit çakıllarından oluşmuştur.

Üst seviyesi olan kumtaşı-kireçtaşı-miltaşı arda- lanması 942 m kalınlığındadır. Alt seviyeye benzer bir düzeydir. Ancak farklı olarak, seyrek bentonik foraminiferli kireçtaşı tabakalarının kalınlığı 0.4-2 m arasında değişmekte olup, elemanları biyoklastlardan oluşur.

Tabakalarda derecelenme, düzlemsel lamina ve ripıl lamina gözlenmektedir. Bu özellikleri türbiditik mekanizmayla ya da fırtına dalgalarının etkisiyle derinlere ta- şınmış olabileceklerini göstermektedir.

Tip kesitin üst kesiti, Kazanan köyünde yapılmış- tır. 438 m kalınlığında kireçli kiltaşı litolojisinde tek bir düzeyden oluşmuştur. Bazen, değişik düzeylerde ki- reç oranı artmaktadır. Genellikle laminalı olup, pek ender olarak çok ince kireçtaşı-kumtaşı tabakaları kapsayabilir.

Diğer yandan Kelereş derede, kumtaşı tabakala- rından ölçülen taban izleri yaklaşık batı-kuzeybatıya doğru taşınmayı göstermektedir.

Dokanak ilişkileri: Altındaki Ahlat formasyonuyle dikey, Norkovak formasyonuyle dikey-yanal Gerisor formasyonuyle yanal (Şek.2), üstündeki Sergen ve Adilcevaz formasyonuyle de dikey geçişlidir.

Kalınlık ve yayılımı: Yazla derede ölçülen kesit ile Kazan'da ölçülen kesitin toplam kalınlığı 3289 metredir. İnceleme alanının doğusunda, Çakırlı'da 60 m kalınlığında olup, daha doğuda da kalınlık sıfırlanmak- tadır. inceleme alanının batısında da kalınlığın oldukça inceldiği tahmin edilmektedir.

Yaşı: Birim genellikle kumtaşı-kireçtaşı arakatkı- lı kiltaşı-miltaşından oluşmuştur. Bu birimin tabanında Sphenolithuspredistentus Bramlette ve Wilcoxon,Sp/ıe-

(8)

MUŞ TERSİYER HAVZASININ STRATİGRAFİSİ 65 nolithus pseudoradians Bramlette ve Wilcoxon, Spheno-

lithus distentus (Martini), Sphenolithus moriformis (Bronnimann ve Stradner), Sphenolithus tribulosus Roth, Helicopontosphaera perch-nielsenia (Haq), Reti- culofenestra bisecta (Hay, Mohler ve Wade), Cyclicar- golithus floridanus (Roth ve Hay), Cyclicargolithus abisectus (Müller) nannoplanktonlarına göre Orta Oli- gosenin altı yaşı saptanmıştır. Diğer yandan birimin ta- vanında, Cyclicargolithus abisectus (Müller), Helicopon- tosphaera recta (Haq), Helicopontosphaera perch-niel- senia (Haq), Helicopontosphaera intermedia Martini, Helicopontosphaera obliqua (Bramlette ve Wilcoxon), Sphenolithus ciperoensis Bramlette ve Wilcoxon, Sph- enolithus moriformis (Bronnimann ve Stradner), Dis- coaster lidzi Hay, Cyclococcolithina leptopora (Mur- ray ve Blackmen), Triguetrorhabdulus carinatus Mar- tini nannoplanktonları göre de En Üst Oligosen yaşı saptanmıştır.

Sakınç (1982) Yazla formasyonunun alt seviye- sine Nummulites intermedius ve Lepidocyclina (eu) dilatata biyozonu ile Orta Oligosen yaşını, üst seviye- sine de Lepidocyclina (neph) tournoeri ve Pararotalia lithothamnica lithothamnica biyozonu ile Geç Oligo- sen yaşını vermiştir.

Şu halde Yazla formasyonunun çökelmesi Orta Oligosenin altından Geç Oligosenin üstüne kadar devam etmiştir.

Çökelme ortamı: Kumtaşı-kireçtaşı tabakaları düzgün ve taban izlidir. Tabakalar genellikle, türbiditik mekanizmayla ya da fırtına dalgalarının etkisiyle taşın- dığını gösteren özellikler sunmaktadır. Ayrıca kiltaşı- miltaşı tabakaları da düzlemsel laminalıdır. Bu özellik- ler, bu litolojilerin dalga tabanının altında, derince bir ortamda çökelmiş olmalarını gerektirmektedir.

Sergen formasyonu

Tanım ve dağılımı: Riyolitik lav ve tüfitten oluş- muştur. İnceleme alanının batısında ve Murat nehri kenarındaki Mercimekkale köyünün yakınında yüzey- lenmektedir (Şek.2).

Adlama: İnceleme alanının batısındaki Gaziyan köyünün batısında bulunan Sergen tepeden (Şek.2)

adını almıştır (Şaroğlu ve Güner, 1981).

Kayatürü özellikleri: Taze rengi bej-gri olan riyolitik lav (Şaroğlu ve Güner, 1981) ve tüfitten oluşmuş- tur. Sahak mahallesinin 1.3 km doğusunda derenin do- ğu kenarında lav-tüfıt litolojileriyle arakatkılı olarak kiltaşı tabakalan bulunmaktadır. Kiltaşı arakatkısı gri- siyah, silis çimentolu ve planktonik mikrofaunalıdır.

Kamışlı mezrasının 1.5 km güneyindeki sırtta, koyu renkli kiltaşıyla lav-tüfıt ardalanması yüksek eğimli olarak görülmektedir. Bu sırtta (K 46 b1 pafta- sında; 7 00 425; 43 15 100 koordinatında) lavlar içeri- sinde mercek halinde intraformasyonel çakıltaşı bulun- maktadır. Mercekler 1-2 m kalınlığında, 4-7 m genişli- ğindedir. Çakıllar, tüfıt, asidik lav ve Oligosen havzası- nın kiltaşından (Yazla formasyonu) oluşmuştur. Tüfit ve asidik lav çakılları köşelidir. Bu mercekler olasılıkla gelgit kanalında çökelmiştir.

Dokanak ilişkileri: Ahino'nun 3 km kuzey-kuzey- doğusunda Adilcevaz'la sınır ilişkisi gözlenemez. Ancak Adilcevaz formasyonundaki kireçtaşı tabakalarının du- ruşu ve 1: 35 000 ölçekli hava fotoğraflarından görü- len, iki birimin geometrik ilişkilerine göre Serger formasyonunun Adilcevaz'ın altında olması gerekmekte- dir. Meşeli tepenin yaklaşık l km kuzeybatısında (K 46 b1 paftasında: 6 98 900, 43 16 350 koordinatında) Sergen'le Yazla'nın dokanağında tüfıt tabakası kiltaşı içerisinde arakatkılıdır. Tüfit tabakası üzerine gelen kil- taşı düzeyi türbiditik kireçtaşı tabakası kapsar. Şu halde birim altındaki Yazla formasyonuyle geçişlidir. Ser- gen tepe güneyinde birimlerin geometrik ilişkilerine ve de Adilcevaz formasyonunun alt seviyesinde, Sergen'in olabilecek asidik lav çakıllarının bulunmasına göre;

Adilcevaz formasyonu Sergen formasyonu üzerinde uyuşumsuzluk (nonconformity) yüzeyiyle oturmakta- dır.

Kalınlık, ve yayılımı: Meşeli tepenin hemen kuzeyinde 250-300 m kadardır. Mercimekkale köyünün kuzeyindeki tepede de en azından 150-200 m kalınlıkta- dır. Birim, bulunduğu her yerde yanal olarak çabucak kamalanmaktadır.

Yaşı: Birimin yaşıyle ilgili doğrudan veri yoktur.

Kamış b mezrasında lav-tüfıt ve kiltaşıyle ardalanmakta-

(9)

dır. Lavların içerisinde, Yazla formasyonunun kiltaşı çakıllarını kapsayan intraformasyonel çakıltaşı mer- cekleri bulunur. Meşeli tepenin kuzeybatısında birimin tüfit tabakası, kiltaşında arakatkılıdır. Birim harita da- ğılımında genellikle Yazla formasyonuyle Adilcevaz formasyonunun sınırı boyunca görülmektedir. Gaziyan bölgesinde Adilcevaz formasyonunda pek çok asidik lav çakılları görülmektedir. Tüm bunlar birlikte değer- lendirildiğinde birim Yazla formasyonundan genç, Adilcevaz formasyonundan da yaşlıdır. Şu halde En Üst Oligosen yaşındadır.

Çökelme ortamı: Birimin altındaki tüfıt tabaka- larının denizel kiltaşıyle ardalanır olarak bulunması, lavlar içerisinde ender de olsa intraformasyonel çakıl- taşı merceklerinin görülmesi nedeniyle birim denizel ortamda oluşmaya başlamıştır. Ancak, daha sonra oluşumunu, karasal koşullarda sürdürmüş olmalıdır.

Adilcevaz formasyonu

Tanım ve dağılımı: Genellikle kumtaşı-miltaşı- kireçtaşı litolojisinden oluşmuş olup, değişik seviye- lerinde de merceksel kireçtaşı üyesi kapsamaktadır.

Daha çok çalışma alanının kuzeyi boyunca yayılım göstermektedir (Şek.2).

Adlama: inceleme alanının doğusunda-dışındaki Adilcevaz ilçesinden adını almıştır (Demirtaşlı ve Pi- soni, 1965). Eşanlamlısı: Soytürk'ün (1973) Alibonca formasyonunun Akçan detritik üyesiyle Adilcevaz ki- reçtaşı üyesine, Sakınç'ın (1982) Mollababa ve Aktaş formasyonuna, Ürgün'ün (1961) Burdigaliyen yaşında- ki kumtaşı konglomera ve kireçtaşı tabakalanna, Öz- yeğin'in (1968) Güzelbaba kireçtaşına, Dinçer'in (1969) Güzelbaba formasyonuna, Birgili'nin (1968) Güzelbaba kireçtaşına, Kıraner'in (1957) Burdigaliyen yaşındaki kumtaşı ve kireçtaşı tabakalarına, Ünal'ın (1970) Gü- zelbaba kireçtaşına, Elnaif'in (1969) Güzelbaba formasyonuna karşılık gelmektedir.

Başvuru kesiti: Adilcevaz'daki kesit yeri tip yer- dir. Çalışma alanımızda da, kesitin en iyi görüldüğü yer olan Şaşkan'ın hemen batısında (Şek.2) başvuru kesiti yapılmıştır. Birim burada 691 m kalınlığındadır. En altta 2 m kalınlığında bentonik foraminiferli kumlu kireç- taşı (istiftaşı) vardır. Üstünde 4 m kalınlığında sarımlı

algli kumtaşı-çakıltası vardır. Algler kum ve çakılları sarmıştır. Üstünde 54 m kalınlığında çakıltaşı-kumta- şıyla miltaşı-kumtaşının ardalanması vardır. Çakıltaşı- kumtaşı, gevşek, kalın-çok kalın kum-çakıl düzeyleri halindedir. Çakıllar terrijen ve yuvarlaklaşmıştır. Kum- taşı-miltaşı kolay ayrışır. Miltaşı sarımsı yeşil ya da kırmızıdır. Üstünde 72 m kalınlığında miltaşı-kiltaşı vardır. Sarımsı yeşil olup, içerisinde ince-orta tabakalı çok ender bentonik foraminiferli, biyoklastlı kumtaşı tabakaları bulunmaktadır. Üstünde 41 m kalınlığında ince kumlu kumtaşı vardır. Bunun üst 10 metresi iri kumludur. Taze çürüme rengi sarımsı yeşil olup, ender bentonik foraminifer ve lamellibranşlıdır. üstüne 9 m kalınlığında bentonik foraminiferli kiltaşı-miltaşı gelir.

Bol bentonik foraminiferli ve kahvemsi ya da sarımsı bejdir. Üstüne 65 m kalınlığında kumtaşı gelir. Alt seviyesi ince kumlu kumtaşı, üst seviyesi de iri kumlu kumtaşıdır. Taze-çürüme rengi sarımsı yeşil ve ender bentonik foraminiferlidir, üst seviyesinde kapsanan serpik çakılların ya da ince çakıltaşı düzeylerinin ça- kılları çok iyi yuvarlaklaşmış ve bazen de yassıdır. Üs- tünde 4 m kalınlığında bağlamtaşı vardır. Porites, Pavia, Favites gibi mercanlar ve bolca tek tip gastropod kapsamaktadır. Üstünde 47 m kalınlığında bol bentonik foraminiferli kahverengi kiltaşı-miltaşı bulunmak- tadır. Üstüne 71 m kalınlığında kumtaşı gelir. Altta ince-iri kumtaşı, üstünde çok ince bağlamtaşı, üstünde orta kumlu kumtaşı, üstünde çok ince bol bentonik foraminiferli kumtaşı, onun üstünde de ince kumlu kum- taşı düzeyi bulunmaktadır. Düzlemsel lamina, çapraz tabakalanma, ender bentonik foraminifer-lamellibranş ve şekilsel biyoturbasyon kapsamaktadır. Üstüne 141 m kalınlığında kahverengi miltaşı-kiltaşı gelir. Alt düzey- de bol bentonik foraminiferlidir. Laminalıdır. Üstüne 116 m kalınlığında, laminalı, ostrakodlu, planktonik foraminiferli mavimsi gri kiltaşı gelir. Üstünde 15 m kalınlığında planktonik foraminiferli ve taze-çürüme rengi bej olan killi kireçtaşı vardır. Onun üstünde de 47 m kalınlığında olan bol Lepidocyclina'lı istiftaşı (kireçtaşı) vardır. Taze-çürüme rengi bej, Miogypsina' h, ince-orta tabakalı, düşük açılı çapraz tabakalı ve intraformasyonel breşlidir.

Dokanak ilişkileri: Şaşkan köyünün kuzeyinde yapılan başvuru kesitinde, altındaki Yazla formasyo-

(10)

MUŞ TERSİYER HAVZASININ STRATİGRAFİSİ 67 nüyle uyumlu ve geçişlidir. Başvuru kesitinde anlatıl-

mış olduğu gibi birimin alt seviyesindeki, sarımlı algli kumtaşı-çakıltası düzeyi geçiş seviyesi olarak kabul edilmiştir. Birimin üstünde de açısal uyumsuzlukla Solhan formasyonunun bazaltları bulunmaktadır.

Arincik'in l km güneydoğusunda Murat nehrinin büklüm yaptığı yerde Yazla formasyonunun mavimsi gri kireçli kiltaşı üzerine, Adilcevaz formasyonunun san kumtaşları uyumlu olarak gelmektedir.

Sahak'ın 2 km güneyinde, Sahak derenin doğu yamacındaki derecikte Yazla ile Adilcevaz geçişli olarak görülmektedir.

Sergen tepe güneyinde Yazla'yla Adilcevaz'ın geometrik ilişkilerine ve de Adilcevaz formasyonunun alt seviyesinde, Sergen'in olabilecek asidik lav çakıllarının bulunmasına göre; Adilcevaz, Sergen üzerinde uyuşum- suzluk (nonconformity) yüzeyiyle oturmaktadır.

Yazla formasyonuyle Adilcevaz formasyonu ge- çişli olup, bu geçiş, Şaşkan'ın doğusunda denizel ko- şullarda, Şaşkan'ın batı kesiminde de karasal koşullar- da gelişmiştir.

Diğer yandan çalışma alanının dışında-doğusun- da Adilcevaz yöresinde (K 49 a⁴ paftası, 2 87 000, 43 04 000 koordinatlı noktada) Ahlat formasyonuyle Alt Miyosen yaşındaki Adilcevaz kireçtaşının (Demirtaşlı ve Pisoni, 1965) geçişli olduğu açık olarak görülmek- tedir.

Kalınlık ve yayılım: Başvuru kesitinde birimin ka- lınlığı 690 metredir. Yazla derenin kaynağında ölçülen üst kesitle Kazanan'ın kuzeyinde ölçülen alt kesitin ka- lınlıkları toplamı 990 metredir. Diğer yandan Çakırlı kuzeyinde birimin kalınlığı 26 metredir. Ölçülen bu kalınlıklardaki fark, birimin üstünün farklı derecede aşındırılmış olmasındandır.

Yaşı: Adilcevaz formasyonu kumtaşı-kiltaşı-ki- reçtaşı tabakalanndan oluşmuştur. Birimin tabanı, Triquetrorhabdulus carinatus Martini, Cyclicargolithus abisectus (Müller), Helicopontosphaera recta (Haq), Helicopontosphaera intermedia Martini, Helicoponto- sphaera euphratis (Bramlette ve Wilcoxon), Helicopon- tosphaera obligua (Bramlette ve Wilcoxon), Sphenolit- hus ciperoensis Bramlette ve Wilcoxon nannoplankton-

larına göre Geç Oligosenin üstü yaşındadır. Şaşkan yö- resinde birimin tavanı Discoaster druggi Bramlette ve Wilcoxon, Sphenolithus belemnos Bramlette ve Wil- coxon, Sphenolithus conicus (Burky), Helicopontosph- aera kamptneri Hay ve Mohler, Helicopontosphaera obligua Bramlette ve Wilcoxon, Helicopontosphaera euphratis (Bramlette ve Wilcoxon), Helicopontosphaera intermedia Martini, Cyclicargolithus abisectus (Müller) nannoplanktonlarına göre Erken Miyosenin ortası olarak yaşlanmıştır. Sakınç (1982), formasyonun alt düze- yine Operculina ammonoides ve Miogypsinoides comp- lanatus biyozonuna göre Akitaniyen yaşını vermiştir.

Formasyonun üst seviyesine de Miogypsinoides deha- artii ve Lepidocyclina (eu) Lepidina gigas biyozonuna göre Burdigaliyen yaşı vermiştir. Şu halde Adilcevaz formasyonunun çökelmesi En üst Oligosenden Erken Miyosenin sonuna kadar sürmüştür.

Çökelme ortamı: Birimin başvuru kesitinde, alttaki 54 m kalınlığında olan çakıltaşı-kumtaşı-miltaşı düzeyinin miltaşı tabakalarının kırmızı olması nedeniyle, karasal koşullarda çökelmiş olduğu düşünülmekte- dir. Daha üstte bulunan, bazen bentonik foraminiferli bazen de planktonik foraminiferli olan laminalı kiltaşı- miltaşı tabakalan dalga tabanının altında çökelmiştir.

Kiltaşı-miltaşıyla ardalanmalı bulunan kumtaşlarının düzlemsel laminalı, çapraz tabakalı, çok iyi yuvarlak- laşmış yassı çakıllı olmaları dalga tabanının içerisinde, şelf üzerindeki kum barlarında çökelmiş olmalarını gerektirmektedir. Kumtaşı içerisinde bulunan 2-4 m ka- lınlığındaki bağlamtaşı tabakaları, barların yükseltisin- deki resifler şeklinde gelişmiştir. Bağlamtaşındaki Porites'ler çok sığ (0-5 m) koşulları göstermektedir. En üstteki çapraz tabakalı istiftaşı (kireçtaşı) tabakalan da dalga tabanının içerisinde çökelmiştir.

Kireçtaşı üyesi

Tanım ve dağılımı: Genellikle istiftaşı ve bağlam- taşı dokularından oluşmuştur. Daha çok inceleme ala- nının kuzeybatısında, kısmen de kuzeyinde gözlenmek- tedir (Şek.2).

Adlama: Birimin Adilcevaz formasyonunun deği- şik düzeylerinde, mercekler halinde bulunmasından do- layı coğrafik adlamadan kaçınılmıştır. Eşanlamlısı:

(11)

Soytürk'ün (1973) Adilcevaz kireçtaşı üyesine, Sakınç'- ın (1982) Aktaş formasyonuna, Ürgün'ün (1961) Bur- digaliyen yaşındaki kumtaşı, konglomera ve kireçtaşı tabakalarına kısmen, Özyeğin'in (1968) Güzelbaba ki- reçtaşına kısmen, Dinçer'in (1969) Güzelbaba formasyonuna kısmen, Birgili'nin (1968) Güzelbaba kireçtaşı- na kısmen, Kıraner'in (1957) Burdigaliyen yaşındaki kumtaşı ve kireçtaşı tabakalarına kısmen, Ünal'ın (1970) Güzelbaba kireçtaşına kısmen ve Elnaif'in (1969) de Güzelbaba formasyonuna kısmen karşılık gelmektedir.

Kayatürü özellikleri: Burada birimin değişik yer- lerdeki tanımlamaları yapılmıştır. İnceleme alanının kuzeybatısında, birim, Adilcevaz formasyonunun üstün- de gözlenirken, inceleme alanının kuzeyinde ise daha çok Adilcevaz içerisinde mercekler halinde bulunmak- tadır. Kuzeybatıda Solarik ile Şahmelik harabeleri ara- sında birim, güneyde biyokiastik istiftaşı olarak gözle- nirken, kuzeyde ise daha çok bağlamtaşı olarak gözlen- mektedir. Yine Derik'ten geçen Absal derenin kaynağı- na yakın yerlerde birim, taze-çürüme rengi bej, ince- orta tabakalı, bazen düşük açılı çapraz tabakalı, bağ- lamtaşı mercekli (1-2 m kalınlıkta) ve bentonik foraminiferli istiftaşı olarak gözlenmektedir. Yazla dere kay- nağında Adilcevaz formasyonu içerisinde gözlenen üye, bağlamtaşı merceksiz olarak, yukarıdaki gibi özellikte- dir. Sultanşin köyünün 2 km güneydoğusunda birim, çubuksal koloni mercanlardan oluşan resif şeklindedir.

İnceleme alanının güneybatısındaki Bahçe köyle Gur tepe arasında birim, yalnız kireçtaşı olarak gözlenme- yip, kireçtaşı-milli kireçtaşı-miltaşı olarak gözlenmek- tedir.

Dokanak ilişkileri: Adilcevaz formasyonunun kı- rıntılı litolojileriyle alttan ve üstten geçişlidir.

Kalınlık ve yayılımı: Yazla dere kaynağında 84 metredir. İnceleme alanının orta ve doğusunda en fazla bu kalınlıkta olup, inceleme alanının batısında ise 150- 200 m kalınlıkta olduğu tahmin edilmektedir.

Yaşı: Birim inceleme alanının batısında, Adilce- vaz formasyonunun tümüyle üst seviyesini oluşturmak-

tadır. Kuzeyde ise Adilcevaz'ın üst seviyesinde mercekler halinde bulunmaktadır. Daha önce belirtildiği gibi Adilcevaz'ın üst seviyesi Burdigaliyen yaşındadır. Şu halde üye Burdigaliyen yaşındadır.

Çökelme ortamı: Murat nehrinin batısında birim daha çok bağlamtaşı-istiftaşı olarak gözlenmektedir.

Bağlam taşları resifal olup, istiftaşları dalga tabanının içerisinde çökelmiştir. Murat nehrinin doğusunda ise, görülen çapraz tabaka ve ince tabakalar yine dalga ta- banı içerisinde çökelmeyi göstermektedir.

Orta-Üst Miyosen havzası kayaları

İnceleme alanında sınırlı olarak yüzlenen bu dö- nemin kayalan, asidik lav ve tüfitten oluşan Elçiler formasyonu ile temsil edilmiştir.

Elçiler formasyonu

Tanım ve dağılımı: Kuvarslı asidik lavlardan oluş- muştur. İnceleme alanının kuzeyinde çok sınırlı olarak yüzeylenmektedir (Şek.2).

Adlama: Elçiler dağında en yaygın olarak görül- düğünden (Şek.2), bu ad kullanılmıştır. Eşanlamlısı:

Soytürk'ün (1973) Kuvaterner volkanitine, Özyeğin'in (1968) andezit-bazaltına, Ürgün'ün (1961) bazaltına, Ünal'ın (1970) andezitine karşılık gelmektedir.

Kayatürü özellikleri: Bej, gri, açık gri, pembe, sa- rı, beyaz, bejimsi kahverengi asidik lav ve tüfitten oluş- muştur. Lavlar daha çok kaba kuvars kristalli andezit- ler şeklindedir. Genellikle, akma nedeniyle laminalı doku oluşmuştur. Bu nedenle, geçirdiği tektonik de- formasyon kolayca fark edilmektedir. Anzar'ın kuzeyindeki yüzeylemede ince de olsa lapilli düzeyleri ve siyah opsidiyen parçalarını kapsayan lavlar gözlen- mektedir. Solhan-Bingöl karayolu üzerinde de benzer litolojiler Solhan formasyonunun altında kalacak şekil- de bulunmaktadır. İnceleme alanının dışında-doğusun- daki Bilican dağında iki farklı volkanik kaya grubu gö- rülmektedir. Bunlardan koyu renkli olanlar Solhan formasyonuna ait, açık renkli olanlar de Elçiler formasyonuna aittir.

(12)

MUŞ TERSİYER HAVZASININ STRATİGRAFİSİ 69 Kalınlık ve yayılımı: İnceleme alanında yüzeylen-

diği kadarıyle kalınlık ölçmek mümkün değildir. Ancak en çok 150-200 m kalınlıktan söz etmek mümkündür.

Dokanak ilişkileri: Alanda sınır ilişkileri berrak olarak görülememektedir. Ancak Anzan'ın kuzeyinde, hava fotoğraflarından yapılan gözleme göre, Alt Miyo- sen yaşındaki Adilcevaz formasyonunun kireçtaşı ta- bakaları üzerinde oturmaktadır. Diğer yandan, yine Anzar'ın 1.5 km kuzeyinde Elçiler formasyonunun üzerine, Solhan formasyonunun volkanotortullarının geldiği açık olarak görülmektedir. Yine Elçiler dağı- nın kuzeyindeki Elçiler köyü yöresinde, Elçiler formasyonunun kıvrımlanarak oluşturduğu eski bir yük- selime, Solhan formasyonunun en üst tabakalarının gelip dayandığı görülmektedir. Yani Elçiler formasyonu üzerinde Solhan formasyonu açısal uyumsuzlukla oturmaktadır.

Yaşı: Yaygın bir alanda birimde tortul litoloji arakatkısı bulunmadığından dolayı yükselme sırasında oluştuğu düşünülmektedir. Diğer yandan Serravaliyen- Tortoniyen dönemi çökme-çökelme dönemi olarak kabul edildiğinden ve birimin Erken Miyosen çökellerinin de üstünde olmasından dolayı yaşı Langiyen olmalıdır.

Çökelme ortamı: Yaygın bir alanda birimde tortul arakatkının bulunmayışı, karasal koşullarda yüksel- me sırasında oluştuğunu göstermektedir.

Pliyosen Havzası Kayaları

İnceleme alanında önemli yer kaplamaktadır.

Kumtaşı-çakıltaşı-miltaşı-kireçtaşından oluşan Zırnak formasyonu ve bazalt-bazaltik andezit-tüfit-aglomera ve kısmen de tortul arakatkısı bulunan Solhan formasyonuyle temsil olunmuştur.

Zırnak formasyonu

Tanım ve dağılımı: Çakıltaşı-kumtaşı-miltaşı- kireçtaşı litolojilerinin ardalanmasından oluşmuştur.

Daha çok çalışma alanının kuzeyinde, kısmen de güne- yinde yüzeylemektedir (Şek.2).

Adlama: Çalışma alanının dışında-kuzeyindeki Zırnak'tan adını alır (İlker,1967). Soytürk'ün (1973), Özyeğin'in (1968), Dinçer'in(1969), Birgili'nirt(1968), Ünal'ın (1970), Tokel ve Elnaif'in (1969) Zırnak formasyonuna, Ürgün'ün (1961) Neojen-Dasiyen yaşında- ki acı su fasiyesine, Kıraner'in (1957) karasal üst Miyo- sen çökellerine karşılık gelmektedir.

Kayatürü özellikleri: Birim genellikle çakıltaşı- kumtaşı, bej-sarı-beyaz miltaşı-kiltaşı ve bej kireçtaşı tabakalarından oluşmuştur. Dereyurt köyünün 3 km kuzeybatısında, Çatak tepenin güneyinde uzanan sırt boyunca ender lamellibranşlı, oolitik gölsel kireçtaşı tabakaları, kırıntılı tabakalarla ardalanmalı olarak bu- lunmaktadır. Kireçtaşı tabakalan kalın olup, tazesi- çürümüşü sarı ve sıkıdır. Çökel yapısı olarak laminalar sezinlenmektedir. Bu gölsel kireçtaşı-kumtaşı tabaka- larının altında da, Miyosen yaşındaki denizel çökeller üzerinde açısal uyumsuzlukla oturan alüvyal-kolüvyal çökeller bulunmaktadır.

İçboğaz köyünden geçen derenin kenarında birim, tümüyle alüvyal ya da kolüvyal karakterde gözle- nip, gölsel özellikteki çökellere rastlanmamıştır. Bi- rimdeki çakıltaşı tabakalan çoğunlukla Yazla formasyonu ve de bu formasyonun altındaki Ahlat formasyonundan türeme çakıllardan oluşmuş olup, bazen ça- kıllarda güneye taşınmayı gösteren biniklik sezinlenmektedir. Diğer yandan Kelereş derede bu anlatılan düzeyin üstüne gelecek şekilde, metamorfik elemanlardan oluşan çakıltaşı-kumtaşı düzeyi gelmektedir.

Çakırlı köyünün l km kuzeyinde, Çayır tepenin hemen güneyinde birim çakıltaşı ve kumtaşı-miltaşı ardalanımı olarak gözlenmektedir. Çakıllar genellikle metamorfiktir. Yeşil bordo renkli miltaşı düzeyleri çamur toprakları kapsayabilir. Bunlar flüvyaldir.

Sonuçta birim, altında çakıltaşı-kumtaşı-mil- taşından oluşan karasal çökellerle, üstünde miltaşı- kiltaşı (bazen çok bol lamellibranşlı)-kumtaşı-kireçta- şından oluşan gölsel çökellerden oluşmuştur.

Dokanak ilişkileri: Yazla, Adilcevaz, Elçiler for- masyonları ve Bitlis masifi üzerinde açısal uyumsuzlukla oturmaktadır. Bulanık, Muşovası formasyonları ve güncel alüvyal çökeller tarafından da açısal uyumsuzlukla örtülmüştür. Diğer yandan Solhan formasyonuyle de yanal geçişlidir.

Kalınlık ve yayılımı: örtülülük nedeniyle inceleme alanında ölçülmüş stratigrafi kesiti yapılamamıştır.

Ancak harita üzerinden kalınlık hesaplamalarına göre en çok 250 m kalınlığındadır.

Yaşı: Değirmen dere kenarında en genç çakıl olarak içerisinde Oligosen yaşında çakıl bulunmuştur. Da- ha önce, Doğu Toroslar'da çalışan aşağı yukarı bütün araştırmacılar birime aynı adı, aynı yaşı vermişlerdir.

(13)

Diğer yandan Zırnak ile Solhan formasyonu aynı havzada oluşmuş, yanal geçiş dolayısıyle yaşıttırlar. Aşağı Page köyünde, Solhan formasyonundaki lavların altına gelen tortul tabakalarda bulunan Micromys sp., Arvico- lidae gen.et sp. indet, gibi küçük memelilere göre Erken Pliyosen (Rüssiniyen:MN 14/15) yaşı alınmıştır. Ova- nın batısında, Ziyaret köyünün yanındaki çayın kena- rında görülen, 60° eğimli kömür tabakalarında bulunan Mimomys hajnackensis, Mimomys stehlini, Mimomys sp. gibi küçük memelilere göre Geç Pliyosen (MN 16 b) yaşı alınmıştır. Çalışma alanının kuzeyindeki Çataklı'- da birimin en üst tabakaların dan Mimomys pliocaenicus, Mimomys (Borsodia) sp., Apodemus cf. sylvaticuc gibi küçük memelilere göre Geç Pliyosenin ortası (Villani- yen: MN17) yaşı alınmıştır. Diğer yandan Hınıs yöre- sinde de Zırnak formasyonu Pliyosen sırasında çökel- miştir (Yılmaz ve diğerleri, 1986). Şu halde Zırnak, Erken Pliyosen ile aşağı yukarı Geç Pliyosen sırasında çökelmiştir.

Çökelme ortamı: Formasyon, Pliyosen havzasının tortul çökellerini temsil etmektedir. Havzanın ilk geliş- meye başladığı sırada, tabandaki alüvyal ve kolüvyal çökeller birikmiştir. Çökmenin ileri evresinde bölge gölle kaplanmaya başlamış ve buna bağlı olarak da kumtaşı-oolitik kireçtaşı tabakalan gölün plaj kesiminde çökelmiştir. Miltaşı-kiltaşı tabakaları ise gölün pelajik kesiminde çökelmiştir.

Solhan formasyonu

Tanım ve dağılımı: Genellikle bazalt, andezit ve piroklastik tabakalardan oluşmuştur. Bazen tortul ara- katkılar kapsayıp bazen de tümüyle volkanotortullar- dan oluşmuştur. İnceleme alanının batısında ve doğu- sunda genişçe yüzeylemeler şeklinde gözlenmektedir (Şek.2).

Adlama: İnceleme alanının batısında-dışındaki Solhan ilçesinden adını almıştır (Yılmaz ve diğerleri, 1987). Eşanlamlısı: Şaroğlu ve Güner'in (1981) üst Miyosen yaşındaki volkanosedimenterlerine, Soytürk'- ün (1973) Kuvaterner volkanitlerine, Ürgün un (1961) Neojen yaşındaki andezit ve bazaltına, Özyeğin'in (1968) Kuvaterner volkanizmasına, Birgili'nin (1968) Pliyosen bazaltına, Kıraner'in (1957) Üst Miyosenden genç andezit ve bazaltına, Ünal'ın (1970) üst Pliyosen andezitle Kuvaterner bazaltına, Tokel'in (1966) pre- Pliyosen andezitine ve Zırnak formasyonu volkanotor- tullarına, Elnaif'in (1969) Kuvaterner bazaltına, Yılmaz

ve diğerlerinin (1987) Solhan volkanitlerine karşılık gelmektedir.

Tip kesit: Solhan'ın güneyinde, Murat nehrinin iki ayrı kolu olan Barok dere ile Kol dere arasındaki Zi- yaret tepeden, güneyine doğru yapılmıştır (Yılmaz ve diğerleri, 1987).

Başvuru kesiti: İnceleme alanındaki başvuru kesiti, Oruh'tan geçen Murat nehrinin kenarında (Şek.2) yapılmıştır. Lav, göl çökelleri ve piroklastik arakatkı- dan oluşmuştur. Altta 30 m kalınlığında aglomera- tüfit seviyesi vardır. Bej-sarı olan bu düzeyde bazen Bitlis masifinin çakıl ve blokları serpik olarak bulun- maktadır. Üstünde 195 m kalınlığında olan trakibazalt, havayit, mujeritten oluşan (Yılmaz ve diğerleri, 1987) lav düzeyi vardır. Üstünde 50 m kalınlığında, piroklastik gereçli kumtaşı-miltaşı vardır. Çökeller düzgün ta- bakalı olup, gölsel koşullarda depolanmıştır. Üstünde trakibazalt ve havayitten oluşan (Yılmaz ve diğerleri, 1987) 75 m kalınlığında bir düzey vardır üstünde 85 m kalınlığında bej renkli, kalın tabakalı, kötü boylan- mış tüfit-aglomera düzeyi ile onun üstünde de 335 m kalınlığındaki havayit, mujerit ve bazalttan oluşan bir lav düzeyi bulunmaktadır (Yılmaz ve diğerleri, 1987).

Murat nehrinin Muş ovasını terk ettiği yörede, yukarı- da anlatılan kesitin daha da üstündeki bir konumda olan bazaltik-andezitik lavların arasında (K46 a³ pafta- sının; 6 92 875, 42 99 875 koordinatlı noktasında);

küçük çakıl ve kaba kum boyu elemanlardan oluşan, büyük ölçekli çapraz tabakalı, 2 metreye kadar kömür bloklu flüvyal bir arakatkı bulunmaktadır. Bu düzey, Ziyaret köyündeki Geç Pliyosen yaşı alınan kömürlü düzeylerle aynı yaşta olmalıdır.

Oruh'un 2 km güneydoğusundaki Dorin derede, Kızılağaç formasyonu üzerine gelen Solhan formasyonunun en alt düzeyi, 20 m kalınlığındaki gölsel çökel- lerden; tüfit-kiltaşı ardalanmasından oluşur. Beyaz kil- taşı düzeyleri yapraklanmalı olup, yapraklanma yüzey- leri bol bitki fosillidir.

Nevalamülk köyünde birim, lav ve piroklastik tabakalardan oluşup Zırnak formasyonu içerisinde ara- katkılı olarak bulunmaktadır.

Page çayının en güneyinde Elçiler formasyonunun üzerinde Solhan formasyonunun, kırıntılı ve piroklastiklerden oluşan tabakaları bulunmaktadır. Bu dü- zeyle, üstüne gelen lav-piroklastik tabakaları arasına,

(14)

MUŞ TERSİYER HAVZASININ STRATİGRAFİSİ 71 Şaroğlu ve Güner'le (1981) Yılmaz ve diğerleri (1987)

bir ters fay koymaktadır. Halbuki alttaki tortul tabakalarla üstündeki lav tabakaları kuzeye aynı dereceyle eğimli olup (75°-80°), aralarındaki sınır ilişkisi de stra- tigrafıktir.

Birim genellikle lav ve piroklastiklerden oluşur- ken bazen, Murat nehrinin doğusunda ve batısında gö- rüldüğü gibi volkanotortullar şeklinde de görülmekte- dir.

İnceleme alanının doğusunda, Gedikpınar-Şikef- tan arasındaki Solhan formasyonunun volkanitlerini Nemrut formasyonundan ayırmak güçtür. Ancak hari- tadan görüleceği gibi Solhan formasyonunda görülen eğimlilik ve kıvrımlar, yapısal özellik kazanmamış Nemrut'un litolojilerinin Solhan'dan ayrılması için bir kriter olarak kullanılmıştır.

Dokanak ilişkileri: Bitlis masifi, Kızılağaç formasyonu, Adilcevaz formasyonu ve Elçiler formasyonu üzerine açısal uyumsuzlukla gelmektedir. Üstünde de Bulanık formasyonu, Muşovası formasyonu ve güncel alüvyal çökelleri açısal uyumsuzlukla oturmaktadır.

Diğer yandan Zırnak formasyonuyle de yanal geçişlidir.

Kalınlık ve yayılımı: Orun köyünde birim 1000 m kalınlığındadır. İnceleme alanının ortasında ve kuzeyinde 100-150 m kadar olup, burada bazen tortul- lar içerisinde mercekler halinde lavlar bulunmaktadır.

Genellikle inceleme alanının doğusuna doğru, birim ka- lınlığını yitirip, Zırnak formasyonunun tortul tabakalanna geçmektedir.

Yaşı: Birim Erken-Geç Pliyosen yaşındaki Zırnak formasyonu ile yanal geçişlidir. Aşağıpağe köyünde lavların altındaki tortul tabakalardan Micromys sp., Arvicolidae gen.et sp. indet. Küçük memelilerine göre Erken Pliyosen (Rüssiniyen: MN14/15 ) yaşı alınmıştır.

Şu halde birim Erken Pliyosen ile Zırnak'ın üst tabaka- larının yaşı olan aşağı yukarı Geç Pliyosen sırasında oluşmuştur.

Çökelme ortamı: Oruh'un güneybatısındaki Do- rin derede, birimin en altında göl çökelleri bulunmak- tadır. Oruh'un kuzeydoğusunda formasyonun orta dü- zeyinde piroklastik arakatkılı yine göl çökelleri vardır.

Diğer yandan Murat nehrinin Muş ovasını terk ettiği yörede, aşağı yukarı birimin en üst düzeyine gelecek bir konumdaki volkanitlerde, kömür bloklu flüvyal çökel-

ler arakatkılı olarak bulunmaktadır. Bu sonuçlar, Sol- han formasyonu volkanitlerinin çöken bir havza içeri- sinde biriktiğinin göstergesidir. Diğer yandan Zırnak formasyonuna yaklaşıldığında, birim Zırnak'ın göl çökelleriyle birlikte volkanotortullar şeklinde gözlen- mektedir.

En Üst Pliyosen-Kuvaterner havzası kayalan

Kumtaşı-miltaşı-çakıltaşından oluşan Bulanık formasyonu, tüfitten oluşan Nemrut formasyonu, ça- kıltaşı-kumtaşından oluşan Muş Ovası formasyonu ve alüvyal çökellerle temsil olunmuştur.

Bulanık formasyonu

Tanım ve dağılımı: Birim kumtaşı-mütaşı-çakıl- taşından oluşmuştur. Muş ovasının doğu kenarında yü- zeylemektedir (Şek.2).

Adlama: Adını, inceleme alanını da kapsayacak şekilde geniş bir alanda çalışmış olan, Soytürk'ün ça- lışmasından, alanın dışındaki Bulanık ilçesinden alır.

Eşanlamlısı: Soytürk'ün (1973) Bulanık formasyonuna, Yılmaz ve diğerlerinin (1987) Anzar formasyonuna kıs- men karşılık gelmektedir. Ancak Anzar'ın bir kısmı Solhan'a, bir kısmı Zırnak'a bir kısmı da Oligosen ya- şındaki Sergen formasyonuna karşılık gelmektedir.

Kayatürü özellikleri: Birim, aşağı yukarı bugünkü morfolojik çukurluklarda bulunmaktadır. Özellikle Mu- rat nehrinin yarmalarında, daha iyi olarak gözlenmekte- dir. Kıravi tepe yakınında Murat nehrindeki eski köprü- nün kuzey ucunun 300 m batısındaki nehir yarmasın- da birim, 5 m kalınlığındaki laminalı kumtaşı, çapraz tabakalı kumtaşı, düzensiz lamellibranşlı miltaşı, kireç- li kiltaşı, kumtaşı-kireçli kiltaşı olarak gözlenmektedir.

Kumtaşları gevşek olup, çok bol küçük beyaz lamelli- branş kırıntıları kapsamaktadır. Bu durum birimi Muş ovası formasyonundan ayıran belirgin özelliktir. Kilta- şı tabakaları 3°-4° eğimlidir.

Kıravi tepenin 2.5 km batısındaki en düşük ta- banlı kuru derenin iki kolunun dereye kavuştuğu yerin hemen güneyinde kömürlü kiltaşı düzeyiyle beraber, lamellibranşlı beyaz kireçtaşı bulunur.

Bunun yanında bugünkü morfolojik çukurluğun kenarlarına doğru, kenarda hangi temel kayaları varsa, onların gereçlerinden oluşacak şekilde çakıltaşı-kumta- şı tabakalan görülmektedir. Muş ovasının batı kenarın-

(15)

da Solhan formasyonunun litolojisinden kaynaklana- rak, bu şekilde gelişmiş kolüvyal çökeller şeklinde, monojenik köşeli çakıllardan oluşmuş bir çakıltaşı vardır.

Diğer yandan Taşoluk, Serinova yöresinde de benzer şekilde kırıntılı litolojiler gelişmiştir.

Ayrıca Muşovası çukurluğunda bu şekilde litolojiler gelişirken yükselimlerdeki küçük çukurluklarda da sınırlı çökeller gelişmiştir. Kelereş derenin kaynağının yanındaki Molladavut'un kenarında, bu şekilde Geç Pleyistosen (?) yaşındaki kumtaşı-miltaşı çökelmiştir.

Dokanak ilişkileri: Zırnak formasyonu ve daha yaşlı birimler üzerine açısal uyumsuzlukla gelmektedir.

Üstüne de Muş ovası formasyonu ve alüvyal çökeller aşınımlı uyumsuzlukla (disconformity) gelmektedir.

Kalınlık ve yayılımı: Birimin gerçek kalınlığı el- verişsizlik nedeniyle ölçülememiştir. Ancak 150 metreye kadar kalınlığa sahip olmalıdır.

Çökelme ortamı: Muş ovasının en batı ucunda birim, monojenik, köşeli çakıllardan oluşmuş olup, debriz akmasıyle çökelmiştir. Diğer yandan Murat nehrinin Muş ovasına girdiği yerdeki, küçük, beyaz lamelli- branş kırıntılı çapraz tabakalı kumtaşı akarsu işlevini, düzensiz lamellibranşlı miltaşı-kireçli kiltaşı akarsuyun yanında gelişmiş olan gölsel koşulları yansıtmaktadır.

Muş ovasının kenarlarında, debriz akmasıyle ge- lişmiş çökellerden başka, alüvyal çökelleri de görmek mümkündür.

Yaşı: Soytürk (1973) Geç Pliyosen yaşında oldu- ğunu belirtmiştir. Muş ovasında, Murat nehrinin yeni köprüsünün kuzeybatısından Microtus arvalis, Arvicola sp. (?) küçük memelilerine göre Geç Pleyistosen-Aktüel yaşı alınmıştır. Kelereş derenin kaynağının yanındaki Molladavut'un kenarında bulunan, kumtaşı-miltaşı ta- bakalarından Spalaks sp., Arvicolidae gen.et sp. indet, küçük memelilerine göre Geç Pleyistosen (?) yaşı alın- mıştır. Bu nedenle birim En üst Pliyosenden Geç Ple- yistosenin altına kadar çökelmesini sürdürmüştür.

Nemrut formasyonu

Tanım ve dağılımı: Gri tüfitler şeklinde gözlen- mektedir. Çalışma alanının doğu kesiminde yüzeyler (Şek.2).

Adlama: Van gölünün batısındaki, birimin kendi- sini oluşturan Nemrut dağı, ad olarak kullanılmıştır.

Eşanlamlısı: Soytürk'ün (1973) Kuvaterner volkanitine, Şaroğlu ve Güner'in (1981) Pleyistosen ignimbrit ve bazaltına, Ürgün'ün (1961) Dasiyenden genç tüfitine, Dinçer'in (1969) Kuvaterner yaşındaki trakitik tüfiti- ne, Birgili'nin (1968) Geç Pliyosen yaşındaki tüfitine, Ünal'ın (1970) volkanik tüf ve ignimbritine, Elnaif'in (1969) Kuvaterner tüfitine, özpeker (1973) ve Güner'- in (1984) trakitik tüf ve bazaltına kısmen karşılık gelmektedir.

Kayatürü özellikleri: İnceleme alanında tümüyle tüfıt olarak gözlenmektedir. Ayrışma yüzeyi gri-grimsi siyah, taze yüzeyi beyaz-bozdur. Sıkı ve somdur.

Dokanak ilişkileri: Zırnak formasyonu da dahil olmak üzere kendinden yaşlı birimleri açısal uyumsuzlukla örter. Varsayımlı olarak da Bulanık formasyonu ile kısmen yaşıt ve yanal geçişli olmalıdır.

Kalınlık ve yayılımı: Genellikle 5-10 m kalınlıkta olmasına rağmen, Yünören köyünün 3-4 km güneyinde- ki yarda 100 m kadardır.

Yaşı: İnceleme alanının doğusunda kıvrımlanmış Zırnak ve Solhan formasyonunun üzerinde açısal uyumsuzlukla oturmaktadır-Zırnak formasyonundan alınmış en geç yaş Geç Pliyosenin ortaları olduğuna göre, bu tüfler En Üst Pliyosen orojenik fazından sonra oluşmuştur. Diğer yandan Bulanık formasyonundan Geç Pleyistosen yaşı alınmıştır. Ayrıca birim, Bulanık formasyonunun Erken-Orta Pleyistosendeki çökelme dönemi sırasında gelişen bir aşınma yüzeyi üzerinde oturmaktadır. Diğer yandan tüfitlerin üzerinde oturdu- ğu aşınma yüzeyi, son Geç Pleyistosen-Aktüel sıkışma dönemine bağlı olarak yarılmıştır. Buna göre tüfitler Orta Pleyistosenin son, Geç Pleyistosenin de ilk sırala- rında oluşmuştur.

Muşovası formasyonu

Tanım ve Dağılımı: Neredeyse, Muş ovasının tü- münü örten (Şek.2) çakıltaşı (küçük)-kumtaşı litolojisinden oluşmuştur.

Adlama: Tüm Muş ovasını kaplamış olduğundan bu isim kullanılmıştır.

Kayatürü özellikleri: Dağların eteklerinde daha çok büyük çakıllı olarak gözlenirken, ovanın orta ke- simlerine doğru küçük, yuvarlaklaşmış çakıllı çakıltaşı- kumtaşı olarak gözlenmektedir. Ova kesimindeki bu durum, Karabey dereyle Hırsız derenin kesiştikleri yer-

(16)

MUŞ TERSİYER HAVZASININ STRATİGRAFİSİ ₇₃ de (K46a2) görülmektedir. Burada 12 m kalınlığındaki

istif kumtaşı-miltaşı-çakıltaşı litolojisinden oluşmuş- tur. Bulanık formasyonunun kumtaşında görülen küçük, beyaz lamellibranş kırıntıları, bu birimde görülmez.

Dokanak ilişkileri: Birim aşağı yukarı Bulanık formasyonunun depolandığı çukurlukta çökelmiştir.

Ancak çökelmesinden önce geçen bir aşınma dönemiy- le oluşan, Bulanık formasyonundaki çukurlukları dol- durur olarak görülmektedir. Bu nedenle Bulanık formasyonuyle arasında bir aşınımlı uyumsuzluk (disconformity) söz konusudur.

Kalınlık ve yayılımı: En azından 20-30 m kalınlı- ğa sahiptir.

Yaşı: En üst yaşı Geç Pleyistosenin altı olan Bu- lanık formasyonundan sonra çökeldiğinden dolayı yaşı Geç Pleyistosendir.

Çökelme ortamı: Dağ eteklerine doğru alüvyal fan, ova kesimine doğru da nehirsel çökeller olarak de- polanmıştır.

Alüvyon.— Bu çökeller bugün için aktif akarsula- rın yataklarında ve dağ eteklerinde görülen çökellerdir (Şek.2). En önemli miktarda çökelme, Murat nehri ya- tağının kenarlarında görülmektedir. Kum-mil-çakıl de- poları şeklindedir. Bu çökeller Murat nehrinin bazen örgülü, çoğunlukla da menderesli akışıyle ilgili olarak depolanmıştır.

Holosenden önceki bir dönemde deniz düzeyi al- çalmıştır. Bu nedenle ve kısmen de tektoniğin etkisine bağlı olarak bu yöreleri de etkileyecek bir aşınma, derine kazıma olayı gelişmiştir. İşte bu aşınmayla gelişen Bulanık ve Muşovası formasyonundaki akarsu kazıma- ları, daha sonradan Holosen başlarında deniz düzeyinin

•yeniden yükselmesine bağlı olarak, alüvyal çökeller ta- rafından doldurulmuştur.

PALEOCOĞRAFYA EVRlMl

Karşılaştırmalı birleştirilmiş dikme kesit tablosu (Şek.l) genel stratigrafik durumu göstermektedir. Muş yöresinde birbirinden bağımsız olarak Orta-Geç Eosen, En üst Eosen-Erken Miyosen, Orta-Geç Miyosen, Pli- yosen ve En üst Pliyosen-Kuvaterner havzaları açılıp kapanmıştır.

Orta-Geç Eosen havzası temel üzerinde transgresif olarak gelişmiştir. Dönemin denizi tüm alanı kapla-

mıştır. Bu olaya bağlı, ilk olarak ince karasal çakıltaşı gelişmiş, bölge hızla çökmüş ve buna bağlı olarak Kızıl- ağaç formasyonunun ender türbiditik arakatkılı pelajik killi kireçtaşı-kireçtaşı tabakaları çökelmiştir. Bu taba- kaların üstünde görülen olistostrom düzeyi, bütün Ana- dolu'da görülen üst Eosen orojenik fazının ilk evresine bağlı olarak gelişmiştir.

üst Eosen-Erken Miyosen havzası kayaları önceki havzanın çökelleri üzerine olasılıkla açısal uyumsuz ve transgresif olarak gelmektedir. Bölgenin orojenez sonra- sı çökmesiyle ilk olarak En üst Eosende Ahlat formasyonunun kırmızı kumtaşı-çakıltaşı-miltaşı tabakaları gelişmiştir. Formasyonun üst seviyesindeki kırmızı karasal litolojilerle sarımsı yeşil denizel kumtaşı-miltaşı- nın ardalanır olarak görülmesi havzanın daha da çöktü- ğünü göstermektedir. Çökmenin ileri evresinde Erken Oligosende, Norkavak formasyonunun çakıltaşı arakat- kılı denizel kumtaşı-miltaşı tabakalariyle Gerisor formasyonunun kumtaşı-kireçtaşı-miltaşı tabakaları ve karbonat resifleri şelfin sığlıklarında çökelmiştir. Orta- Geç Oligosende havza daha da çökmüş ve buna bağlı olarak Yazla formasyonunun kumtaşı-kireçtaşı arakat- kılı miltaşı-kiltaşı tabakaları derin bir ortamda (dalga tabanının altında) çökelmiştir. Ancak bugünkü Muş havzasının doğusuna doğru, Yazla formasyonunun tabakalan kıta yamacı özelliğindeki kireçtaşı arakatkılı kiiltaşı-miltaşı tabakalariyle Gerisor formasyonuna kıs- men geçiş göstermektedir. Yazla formasyonunun en üst düzeyi kiltaşı-miltaşından oluşur. Bu düzey üzerine havzada çok sınırlı olarak bulunan Geç Oligosen yaşın- daki Sergen formasyonunun riyolitik volkanizması ge- lişmiştir. Daha sonra, havzanın batısındaki riyolitler üzerine önce karasal transgresif, sonra denizel regresif tabakalar; havzanın orta ve doğusunda da Yazla formasyonunun kiltaşı-miltaşı tabakaları üzerinde regresif tabakalar (Adilcevaz formasyonu) çökelmiştir. Erken Miyosen yaşındaki bu birim genellikle dalga tabanı içe- risinde çökelmiş litolojilerden oluşup, havzanın batısı- na doğru birimin üst düzeyi genellikle resifal karbonat- lardan oluşmuştur.

Orta-Geç Miyosen havzası ile ilgili tortul kayalar gelişmemiştir. Yalnızca Elçiler formasyonunun kuvarslı andezit ve tüfit litolojileri, Erken Miyosen yaşındaki litolojiler üzerinde karasal koşullarda açısal uyumsuz olarak oluşmuştur.

Pliyosen havzası kayaları yaşlı litolojiler üzerinde transgresif ve açısal uyumsuz olarak oturmaktadır. Ay-

(17)

nı zamanda gelişen Solhan formasyonunun volkanitleriyle, Zırnak formasyonunun tortul tabakalarından oluşmuştur. Volkanitler trakibazalt, bazaltik andezit, aglomera ve tüfıt ardalanmasından oluşup, içerisinde gölsel ve nehirsel çökel arakatkıları kapsamaktadır. Bu çökel arakatkıları, volkanizmanın bölgenin çökmesine bağlı olarak geliştiğinin kanıtıdır.

En üst Pliyosen-Geç Pleyistosen havzası kayaları, En üst Pliyosen sıkışma döneminden sonra, bölgenin kısmen çökmesine bağlı olarak gelişmiştir. Bunlar Bu- lanık formasyonunun gölsel-nehirsel tabakalariyle Nem- rut formasyonunun tüfit litolojilerinden oluşmuştur.

Bu çökeller Pliyosen havzasının tabakaları üzerinde, açısal uyumsuz ve transgresif olarak oturmaktadır.

En Üst Pleyistosen havzasının kayaları Muşovası formasyonuyle temsil olunur. Nehirsel çökellerden oluşmuş olup, Bulanık formasyonu üzerinde aşınımlı uyumsuzlukla (disconformity) oturmaktadır.

Holosen çökelleri bugünkü nehir ve dağ kenarla- rında çökelmektedir. Bugünkü nehirler, son deniz dü- zeyi düşmesine ve kısmen de tektoniğin etkisine bağlı olarak derine doğru kazımışlardır. Sonra deniz düzeyi- nin yükselmesine bağlı olarak da güncel çökeller birik- miştir.

TARTIŞMA VE SONUÇ

Muş Tersiyer havzasında değişik zamanlarda farklı sedimanter havzalar açılıp kapanmıştır. Formas- yonların yaşlanması için daha çok nannoplanktonlar kullanılmış olup, sınırlı alanda kalacak şekilde de kıs- men bentonik foraminifer biyostratigrafisinden (Sakınç, 1983) yararlanılmıştır.

Orta-Üst Eosen havzası Kızılağaç formasyonu ile temsil edilir. Bu birim Soytürk (1973) tarafından, Ah- lat formasyonu (En üst Eosen yaşında) ile yaşıt kabul edilmiştir. Diğer yandan Şaroğlu ve Güner (1981) Ah- lat'ın Kızılağaç formasyonundan daha genç olabilece- ğini belirtmiştir. Kızılağaç formasyonunun pelajik özellikteki kırmızı kireçtaşı ve olistostromdan oluşma- sı, hemen yakınındaki karasal kırmızı Ahlat formasyonundan ayrı bir zamanda çökelmiş olmasını gerektirmektedir. Ayrıca Ahlat'ın içerisinde Orta Eosen çakıl- larının bulunması Kızılağaç'tan daha genç olduğunun göstergesidir.

En üst Eosen-Alt Miyosen havzasının tabanında- ki En üst Eosen yaşındaki Ahlat formasyonu, Kıraner (1957) ve Ürgün (1961) tarafından Paleosen yaşında kabul edilmiştir. Aynı formasyonu Dinçer (1969), Ünal (1970), Elnaif (1969) ve Sakınç (1982) Eosen ya- şında değerlendirmiştir. Uysal (1986) birimin hemen üstündeki başka bir düzeyde (Norkavak formasyonunda) nannoplanktonlara göre üst Lütesiyen yaşını saptamış- tır. Ahlat formasyonu üzerinde Norkavak, Gerisor ve Yazla formasyonları vardır.Kıraner(1957), Ürgün (1961) Dinçer (1969), Ünal (1970), Elnaif (1969) ve Soytürk (1973) Ahlat formasyonunun üstündeki birimlerle iliş- kisinin geçişli olduğunu kabul ederken, Sakınç (1982) uyumsuzluğun varlığını belirtmiştir. Ancak bu çalışma- nın sonunda, Ahlat formasyonunun üstündeki formas- yonlarla geçişli ve En Üst Eosen yaşında olduğu sap- tanmıştır.

Norkavak ve Gerisor formasyonu Yazla ile Ahlat formasyonunun arasında olup, Kıraner (1957), Ürgün (1961), Dinçer (1969), Ünal (1970) ve Elnaif (1969) tarafından üstündeki Yazla formasyonu ile uyumsuz olduğu değerlendirilirken; Soytürk (1973) ve Sakınç (1982) tarafından ise uyumlu olduğu yorumlanmıştır.

Yalnızca Sakınç (1982), sınırlı bir alanda Gerisor formasyonuna Alt Oligosen yaşını verirken, diğer eski araştırmacılar ayrıntılı yaş verememiştir. Bu çalışma- nın sonunda Norkavak ve Gerisor formasyonunun En Üst Eosenden Alt Oligosenin sonuna kadar bir dönem- de çökeldiği ve üstündeki Yazla formasyonuyle de sınır ilişkisinin geçişli olduğu belirlenmiştir.

Yazla formasyonu üzerine gelen Adilcevaz formasyonu ile arasındaki sınır ilişkisi kimine göre uyumsuz (Elnaif, 1969; Soytürk, 1973), kimine göre de uyumludur (Kıraner, 1957; Ürgün, 1961; Birgili, 1968;

Dinçer, 1969; Ünal, 1970; Sakınç, 1982; Özyeğin, 1968). Ancak Yazla formasyonunun inceleme alanının batısında karasal koşullarda, doğusunda da denizel ko- şullarda, üstündeki Adilcevaz formasyonuyle geçişli ol- duğu saptanmıştır.

inceleme alanının batısında gözlenen Sergen formasyonu volkanitleri daha önce Kuvaterner yaşında kabul edilmiş (Şaroğlu ve Güner, 1981; Yılmaz ve diğer- leri, 1987), ancak altındaki Yazla formasyonu ile geçiş-