BILDIRILER KIT ABI

Download (0)

Full text

(1)

• • • •

BILDIRILER KIT ABI -2-

Bu sempozyum T. C. Amasya Oniversitesi Rektorltigii Bilimsel Ara~ttrma Projeleri Koordinatorliigii tarafmdan desteklenmlftlr.

(2)

ULUSLARARASI AMASYA ALiMLERi SEMPOZYUMU -INTERNATIONAL AMASYA SCHOLARS'

SYMPOSIUM-

21-23 NiSAN 2017 • AMASYA

BiLDiRiLER KiTABI - II

Bu sempozyum T. C. Amasya Oniversitesi Rektorlugu Bilimsel

Ara~t1rma

Projeleri Koordinatorlugu tarafmdan

desteklenmi~tir.

AMASYA • 2017

(3)

MEKKE KADISI AMASYALI BUHARi $ARiHi ZENBiLLizADE FUDAYL CELEBi

Erdogan KOYC0"

ozet

Amasya MOftOsO Zenbilli Ali Efendi'nin oglu olan Fudayl <;elebi,

1514

istanbul'da dogmu~ur. Kanuni Sultan SUieyman doneminin !jeyhulislam'• olan Ebussuud Efendi'nin de damad1d1r. Donemin iki me~hur aliminin ilimlerinden istifade etmi~tir. Bursa Y1ld1nm Han, Edirne Halebiye, Semaniyye ve EyOp MOderrisliginde bulunmu~, Mekke Kad1hg1 yapm1~br.

ed-Damanat fi1-Fur0, Ta1ikat ala Sahfhi1-Buharf

Tenvi'ui-Usul, Adabu1-Evsiy§, Risaletu1-Vezaif fi'n-Nahv

gibi baz• eserter telif etmi~ir. Adabu1-Evsiy§

d1~1ndaki bu eserler yazma halinde kOtOphanelerimizde muhafaza edilmekteclir. Bu eserlerden biri olan

Tenvi'ui-Usul

Ozerine Orner Korkmaz tarafmdan Prof. Dr. Nasi Aslan'm dam~manhgmda,

2014

}'lhnda Adana'da YOksek Lisans Tezi yap1lm1~1r.

Anahtar Kelimeler: Mekke Kad1s1, Amasya MOftOsO Zenbilli Ali Efendi'nin oglu, !jeyhulislam EbOssuOd Efendi'nin Damad1,

ed-Damanat fi

e/-Furii~

Ta1ikat ata Sahfhi1-Bu!Jarf.

Judge of Mekka From Amasya Commentators of Buhari Zenbillizide Fudayl Celebi

Absb"act

Judge

of

Mecca

of

Amasyah Zenbillizade Fudayl <;elebi was born in istanbul in

1514.

He's son

of

Amasya's Mufti Zenbillizade Ali Efendi and time groom of Ebussud Efendi. His father and groom lived in Magnificant Salamon's time. He thought from his father and father -in law- Ebussuud Efendi. He had been professor at Bursa Y1ld1nm Han, Edirne Halebiye, Semaniyye and EyOp Schools. He wrote

ed-Damanat fi ai-Furo, Talikat ala Sahih ai-Bukhari, Tenvi' ai-Usul Adab ai-Evsiya and Risalet ai-Vezaif fi an-Nahv etc.

His books are manusciripts in our library. One of them

(Adab ai-Evsiya)

had been printed. Orner Korkmaz wrote a master's thesis on

Tenvi ai-Usulin

consultation Prof. Dr. Nasi Asian in Adana in

2014.

Keywords: Judge of Mecca, Son of Amasya's Mufti Zenbillizade Fudayl <;elebi, ad-Damanat

ti

ai-Furu, Talikat ala Sahih ai-Bukhari, Adab ai-Evsiya.

1-

Kiinyesi

Fudayl b. Ali b. Ahmed ei-Cemali ei-Bekri er-ROmi ei-Haneti

920/1514

}'lhnda istanbul'da dogmu~tur. Cemaleddin Aksarayi'nin torunu1 ve Amasya Beyaz1t Medresesi MOderrisi ve Amasya MOftOsO Zenbilli

Ali

Efendi'nin (o.

932/1536)

2 oglu olmas1 sebebiyle Zenbillizade yanmda Cemalizade lakab!yla da amhr.3

Zenbilli Ali Efendinin aslen Karanman11 oldugu,4 Fudayl <;elebi (d.

920/1514..0. 991/1583),

Cemaleddin Mehmed Efendi (o.

928/1522)/

Ruhi Faz1l c;elebi (o.

928/1522),

6 Muhyiddin Mehmed

• Yrd. Do~. Dr., Bartln OniversiteSi islami ilimler Fakiiltesi, ekoycu@bartin.edu.tr.

1 Nesebi Fahrudddin er-RM'nin (O. 606/1210) nesebine, onun nesebi de Hz. Ebu Bekinn (O. 13/634) nesebine dayan1yor.

Ebu1-Felah Abdul hay b. imad ei-_Hanbeli, ~ratu'z-Zeheb If AhbAti men Zeheb, oaru ihylli't-TuraSi1-Arabi, ty., c. 8, s. 223.

2 Ferhat Koca, "Fudayl r;elebi"'. DIA c. 13. Istanbul. 1996. s. 207. Fudavl Celebi'nin babas1 Zenbilli Ali Efendi'nin ilmi kariverini ortava kovan eserleri: "1. Muht:A~t mine1-Fet:A~ (Fef:AvA-Yt Ali Efend/l. Hanefi fikh1na dair bu telif eserin istanbul kiiti.iohanelerinde cesidi nushalan bulunmaktadlr csmevmanive Kto .• Asir Efendi. no: 138: Esad Efendi. no: 644: Fatih. no:

2387. 2388. 2389: LAieli. no: 1154). 2. MuhtasAro'l-HidAve. Flkha dair bir eserdir. 3. RiSA/e If Haklo'd-DevrAn (RiSAietu'd-

De~). Eserde sCili raksmm zikir maksad1vla vao1lmaS1 durumunda haram olmad1a1 belirtilir ve eserin biri mensllr diaeri manzum iki nushaSinln bulunduau kavdedilir. SOievm~nive Kiitiiohanesi'nde (Haa Mahmud Efendi, no: 3093/2) RiSA/e fi Cevazi Devri1ni's-Sufiyye ad1vla kaVItll niisha Araoca ve mensurdur."' Yusuf Kiidikdaa. "Zenbilli Ali Efendi". DiA. c. 44.

istanbul. 2013. s. 44. Yavuz Sultan Selim'e (0. 926/1520) "AhkAm-t Ser'iweye muaaYir infazda bu/unacak o/ursa hafine fetva

verecetiinr

aakca sevleven. aOziinu budaktan esiraemeven bir Sevhulisl~m olarak tarihe aeanistir. Ali Cemali Efendi'nin ilmi aelismeleri takio ederek kendiSini surekli yeniledi~i ileri suraliir ve kitaba da c;ok merakh olup ~$idi yerlerden eserler getirttigi belirtilir. KO~ukda~, "Zenbilli Ali Efendi",

DiA, c.

44, s. 244.

3 Koca, "Fudayl r;elebi",

DiA, c.

13, s. 207.

4 Aydin, Ahmet, "XVI. YOzy1lda Bir Bilim Adami Fudayl c;elebi", Atatiirk Oniversitesi Sosyal Bilimler Enstitiisfi Dergisi, c. 4, s.

191. II. Beyaz1t'1n saltanata gelmesiyle onu, etkili rol oynayan Cemali Ailesi'nden r;elebi Halife'nin (Cemal-i Halveti) otl.lrdtJOu Amasya'ya O.zellikle yolla}'lp ~ine baQIIIIQ1n1 gOstermek istemi~r. Kii9]kdaQ, "Zenbilli Ali Efendi",

DiA, c.

44, s. 248.

(4)

456

I

ULUSLARARASI AMASYA iliMLERi SEMPOZVUMU

Efendi

(c.

957/1550)/ H1z1r Sah Celebi ve Sitti Hat0n8 isimlerinde alb evladmdan 4. alan Fudayl <;elebi,

~resinde bOyOk. mutasaw1flar, kazask.erler, vezirler yeti~tiren, karde~lerinin her birinin onemli medreselerde mOderris ve kad1hk. yapabilecek k.adar illm ve irfana sahip k01t0r10, becerikli, feyizll bir ailede dOnyaya gelmi~ir.9

Fudayl <;elebi, 18 Muharrem 991/8 Ocak 1583'de vefat etmi~ ve vasiyeti Ozere, Zeyrek'te babas1 SeyhOiislam Zembilli Ali Efendi'nin kabrinin yanma defnedilmi~tir.10

2- ilmi Hayab

Fudayl Celebi, hem babas1 II. Beyazid'in saltanab sOresince (1389-1403) mOttO olarak gorevlendirdigi Zenbillizade Ali Efendi'nin11 hem de 30 y1l Seyhulislamhk yapan EbOssuOd Efendi'nin

(c.

981/1574)12 ilimlerinden istifade etmi~tir. Bursah Mehmet Tahir

(o.

1343/1925), onun ilmi ki~iligini ~u

~ekilde ozetlemi~ir: "Babasl gibi fazilet sahlbi bir zatbr. istanbul'da tahsilini tamamladlk.tan sonra mOderrislik yaparak. ve eser yazarak hayabm ge~irmi~ir."13

M. Ertugrul DOzdag, Fudayl <;elebi'nin kaympederi alan EbOssuOd Efendi'nin II. Selim (o.

982/1574) tarafmdan da bOyOk sayg1 gormO~ oldugunu, III. Murad (o. 1003/1595) ve III. Mehmed (o.

1012/1603) devirlerinin ba~hca ilmiye ricalinin hocas111 olduguna i~ret etmi~, Ara~ Tefsiri ve

~iirlerinin Arap Alemi'nde m~hur oldugunu da vurgu yapm1~1r. Devrinin en nOfuzlu adamlanndan biri olmasma ragmen siyasete k.an~mad1gm1 KanOni Sultan SOieyman

(o.

974/1566) taraf1ndan kendisine

5 Cemaleddin Mehmed (Cemal Celebi) kad1hk ve valililderde bulunmustur. Kiidikda!t "Zenbilli Ali Efendi",

DiA,

c. 44, s. 249.

6 Tevarih-i

Al-i

osman'1n miiellifidir. Kiiciikda!l. "Zenbilli Ali Efendi",

DiA.

c. 44, s. 249.

7 Muhviddin Mehmed Sah Efendi (Molla <;elebi) ad!Yia da amlmaktad1r. lan?H Al-i Dsman'1n miiellifidir. Kii!;iikdaQ, "Zenbilli Ali Efendi ... ,

DiA.

c. 44, s. 49.

8 Sitti Sah Hab.Jn olarak da amllr. istanbul'da mescid ve medrese yaptJrm1~1r. KO!;iikdaQ, "Zenbilli Ali Efendi",

DLt

c. 44, s.

249.

9 Aydin, "XVI. YOzyllda Bir Bilim Adami Fudayl <;elebi .. , c. 4, s. 191.

10 Koca, "Fudayl <;elebi", DiA, c. 13, s. 208. Bursal! Mehmet Tahir Efendi, Osman/1 Miiellifleri, {haz. A. Fikri Yavuz, ismail Ozen), Meral Yav~nevi, istanbul,

tv.

c. 1, s. 374

11 Kii!;OkdaQ, "Zenbilli Ali Efendi",

DiA,

c. 44, s. 44,

12 EbussuOd Efendi'nin babaSI Sevh Yavsi'dir. Sevh Yavsi II. Bayezid'e {o. 918/1512) yalanhQI sebebiyle Hiinkar Seyhi olarak da bilinir. II. Bayezid ~hzadeliQinde Amasya'da bulunurken Sevh Yavsi ile tam~rm~ ve kendisinin tahta ge~ceQi mujdesini ondan alm1$t]r. Bu miijdenin gen;ekiE!$mesi iizerine II. Bayezid, Fatih'te bir tekke yapt1rm1~ ve $eYhi lstanbul'a davet

etmi~r. EbOssuOd ailesinin Osmanh hanedam ile yakmh~l bu ~kilde ba~am1~r. II. Bayezid1n Sevh Yavsi ile irtibatl istanbul'a yerl~kten sonra da devam etmi~ir. EbOssuOd Efendi'nin annesi Sultan Hatun, Ali Kus«;u'nun {o. 879/1474)

kard~inin laz1d1r. Kendisi Sevh Abdurrahim Merzifoni'ye {o. 862/1458) vermi~ olduQu icazetnamede Ali Ku$«;U'dan "annemin amcas1 ve babam1n hocas1" ~ldinde bahsetmektedir. Abdullah Demir, "Seyhulislam Ebussuud Efendi'nin ~lu Semseddin Ahmed'e Mekb.Jbu", Avrasya IE' Sosya/ Ekonomi Af'85/lrma/an Dergisi, s. 75.

13 Bursal1, OsmiJnh Miiellifferi, 1, s, 374.

14 EbussuOd Efendi'nin aSII ad1 Muhammed b. Muhammed b. Mustafa b. imad el-iskilibi'dir. "Mliftiilenam, Sevhulislam, SultanO,·Miifessirin, Hatem01-Miifessirin, Hitllmii1-Muctehidin, Muallim-i 5ani, Allame-i Kiill, Hoca c;elebi, EbO Hanife-i 5ani"

gibi unvanlarla anllm1~r. EbOssuOd Efendi 17 Safer 896/30 Aral1k 1490 tarihinde iskilip'te doQmu~b.Jr. Kendisi Sevh Yavsi'nin altl !;OCUOundan birisidir. Kard~erinin isimleri Ebunnasr, Abdulfettllh, A~, Fatma ve Rukiyye'dir. EbOssuOd Efendi'nin bilinen en eski ataSI Necibuddin MOsa ei-Ahlatl.,dir. (Halati) Necibuddin Musa XII. yii:zyllda Van GOIO'nun kuzeyinde kurulmu~

alan Ahla~hlar Beyli0i'nde yetismis bir alimdir. Necibuddin Musa daha sonra Amasya'ya gelerek mudenislik yapm1s, oranm ilmi ve siyasi hayatmda faal olarak rol alm1~ ve 700/1300 Ylhnda vefat etmi~ir. Necibuddin Musa'dan yalda~k 100 Yll kadar sonra ya~m1~ olmas1 gereken el-imad ise EbOssuOd Efendi'nin dedesinin babaSidlr. EbOssuOd Efendi ailesi, ismini el- imad'dan almakta olup, imadiler olarak bilinirler. Amasya'nm m~hur ailelerinden alan Mueyyedzadeler de imadilenn bir koludur. Demir, "Sevhulislam EbussuOd Efendi'nin ~lu Semseddin Ahmed'e Mekb.Jbu", s. 75. EbOssuOd Efendi, 952 Sa'ban aYinda (Ekim 1545), Fenarizade Muhyiddin Efendi'nin (o. 954/1548) yerine Seyhulislamhk makam1na atanm1~ ve 30 Yll bu makamda kalm1$t]r. Seyhlilislam olmadan once kendisine alan manevi teveccuhii ~yle anlatJr: Henuz medrese talebesi iken bir gece rliyamda Zeyrek camii'ne girdim. cami halk ile dopdolu idi." Bu topluluk neola?" dedim. "RasOI-i Ekrem (s.a.v.) Efendimizin Divan-1 Saadetleri'dir." dendi. Hurmetle bir kO;ede durdum. Onumde devrin mufti.isO Kemalpa~zade Ahmed c;elebi {o. 940/1534) bulunuyordu. Peygamber Efendimiz, mihraba ob.Jrmu~ar, saQ ve solunda Ashab-1 Kiram Efendilerimiz sayg1 ile ayakta duruyorlardl. RasOiullah'ln huzurunda da hal ve layafetinden Arabi olduOunu zannetti~im Peygamber Efendimizle diz dize denilecek vaziyette ob.Jruyor ve konu~uyordu. Ben hayret ettim: "Acaba bu zat kimdir ki, butiin Ashab-t Kiram ayakta olduklan halde yalmz kendisi Peygamber huzurunda orurmaktad1r?" yollu du~iincelere dalm1~m. Dinledim!

Peygamberimiz, Arap!;a konusuyorlar, o zat Fai'S!;CI sOyluyordu. Peygamberimiz tarafindan: "Ya Mevlana cami {o. 898/1492) ben Aral>!;a konusurum, sen de ArapyJ sOyle!' deyince, Arabi zannetti~im bu zaun Mevlana cami oldu~unu anlad1m. cami, Peygamberimize cevaben: "Ya RasOiallah, ben aciz sizden ozur dilemi~im. Acaba ozrlim makbOI olmad1 m1? ... dedi.

Peygamber Efendimiz: "Ne yolda itizar etmi~in?" buyurduklannda, cami: "Sizin methinizi i!;eren bir kasidemde: "O'nun SJmna eremiyorum. 0 AraptJr, ben ise Acemim. O'nu naSII severim" diyebilirim ki, 0 Kur~i'dir, ben ise Hab~yim

demi$tim."dedi. Bunun Ozerine Peygamber Efendimiz: "Beisyok, Fai'S!;CI konu~man dahi makbOidur."buyurdular. Sonra yine cami'ye hitaben: "Su ob.Jram bilir misin?" diye, Kemalpa~zade'ye i~aret buyurdular. Mevlana cami: "Bilmem va RasOiallah"

dedi. Peygamberimiz: "Kemalpa~zade'dir ve halen iimmetimin mliftiisudiir." buyurdu. Tekrar ben acizi gOstererek: "Ya onun ardmda bulunan ~ kimseyi bilir misin?" dediOinde, cami yine: "HaYir va RasOiallah!" dedi. Buyurdular ki: "EbOssuOd ibn Yavs'd1r. 0 dahi mufti.i olsa gerektir." dedi. " Bu sad1k rliyaYJ_g5zettim, 30 Yll sonra bu adze fetva i~eri ihale lahnd1."

Suleyman A~, Eyiip SUltan Sempozyumu D Tebl@ler, Se<;il Ofset, Istanbul, 1998. s. 40-41.

14 Bursal•, Osmanh MUellifferi, c. 1, s. 374.

(5)

ULUSlARARASI AMASYA ALiMLERi SEMPOZVUMU

I

457 bliyuk bir hurmet ve itimat beslendigini, muhim meselelerde onun re'yine ba~vurdugunu ve Zigetvar yolunda kendisine:

"Halde h8/da51m, sinde sind851m, ahiret kannda§1m, larik-i Hak'ta yo/d851m.

'diye ba~lad1g1 mektubunun aralanndaki rab1tanm kuweti olarak tavsif etmi~: "Eihas1l EbOssuOd Efendi (o.

981/1574), Sultam KanOni (o. 973/1566) Sadrazam1 Sokullu (Mehmet Pa~) (o. 987/1579) Kaptan-1 Deryas1 Barbaros (Hayreddin Pa~) (o. 953/1546), Miman Sinan (o. 996/1588) ve sairi Baki (o.

1008/1600} alan ebed-muddet bir devletin kendine lay1k !}eyhulislam1 idi." degertendirmesini yapm1~br. 15

Fudayl <;elebi uzerine bir rna kale telif etmi~ alan Ahmet Aydm ise onun ilmi hayatm1 dair ~u ozet bilgilere yer vermi~tir: "600 yuzy1l geni~ topraklar uzerinde hOkum surmu~ alan Osmanh Devleti bOnyesi ic;inde banndn-chgl c;~itli din, dil ve 1rktan insanlan bir arada tutmay1; geni~ kOitOr, bilgi ve tecrube sahibi idareci ve ilim adamlan sayesinde saglam1~br. Bu ilim adamlanndan biri de devlette onemli hizmetlerde bulunan Cemali Ailesi'nden16 Fudayl c;elebi'dir. iyi bir medrese tahsili gormO~ alan Fudayl <;elebi s1ras1yla Bursa Y1ld1nm Han (945/1538), Edirne Halebiyye (949/1542), EyOp (951/1544), Semaniyye (956/1549) ve Emin KO~si yerine Bagdat Daru's-Selam kazasma muft:O olarak atanm1~br. Mekke Kad1hg1 gorevinde de bulunan Fudayl <;elebi, bu gorevde iki y1lhk bir hizmetten sonra emekli olmu~tur. Gorevde bulundugu esnalarda fikrini ac;1kc;a beyan etmesi sonucunda bazen ileri gelenlerin gadrine ugrayan Fudayl c;elebi, daha sonra teklif edilen kazaskerlik ve ~yhi.ilislamhk gorevlerini kabul etmeyerek III. Murad'm (o. 1003/1595) maa~ma 30 akc;elik terakkisini kabul etmekle yetinmi~tir. "17

"ilk tahsile babas1 !}eyhOiislam Zembilli Ali Cemali Efendi ile ba~layan Fudayl c;elebi, s1ras1 ile kaynaklarda belirtildigine gore babas1mn talebesi, Hoca Hayreddin Medresesi mOderrislerinden Mella Salih Amasi'den

(o.

900/1495) daha sonra Sahn muderrislerinden Emir Kulu Mevlana !}emseddin'den okudu. istanbul'da tahsilini bitirdikten sonra EbOssuOd Efendi'ye mOiazemet etti. 18 Onun hizmetinde bulundugu s1rada Hacca gitti. DOnu~Onde 945/1538 tarihinde 40 akc;e ile ilk defa olarak Bursa'da Y1ld1nm Han Medresesi'ne muderris oldu. 949/1542 y1hnda SO akc;e ile Edirne'de Abdurrahman Efendi yerine Halebiyye Medresesi'ne muderris oldu. 951/1544 'flhnda Cemaleddin Mehmed ei-COrcani yerine EyyOb Medresesi MOderrisligine terfi ettirildi.19

Orner Korkmaz, Fudayl c;;:elebi'nin Ahmed b. Mahmud Bursevi, Abdurrahman Alem~h (o.

987/1580) Sun'ullah b. Ca'fer el-imadi (o. 1021/1612) adh uc; talebesinin tercOme-i hallerine yer vermi~ir.20

Fudayl <;elebi'nin Eyub MOderrisligi s1rasmda Rumeli Kazaskeri EbOssuOd Efendi ile !}eyhulislam c;;:ivizade Muhyiddin Efendi (o. 954/1547) kendisini damat edinmek istedikleri ancak Fudayl <;elebi'nin EbusuOd Efendi tarafm1 tutup onunla akraba olmak isteyince, c;;:ivizade Muhyiddin Efendi'nin 5 y1l terfisine engel oldugu, Saban 985/Ekim 1577'de c;;:ivizade'nin damad1 SeyhOiislam Hamid Efendi vefat

15 Duzcla~, M. Ertu~rul, Seyhulistam EbUssuOd Efendi Fetvalan Igt#fnda 16. Astr Tiirk HayatJ, Enderun Kitabevi, istanbul, 1983, s. 22-23. M. ErtuQrul Duzda~, istanbul Oniversitesi Edebiyat FakUitesinde bitirme tezi olarak hazntaml~ sonradan yaptl~l ilavelerte ve fetvalan konulanna gore tasnif etti~i bu eseri 245 sayfadan olusmakta ve EbO:ssuOd Efendi'nin 1001 fetvaS1na ver vermektedir. Onun fetvalan hakklnda su bilailere de ver verelim: "EbOssuOd Efendi'nin bu fetvalan. Osmanh Devleti'nin son zamanlanna kadar vao1lan biitiin hukOki diizenlemelere temel teskil etmistir. Mesela vaklf muessesesinin zirveve ulastl~l

bir donemde EbOssuOd Efendi Vaklflarda Gedik Meselesi'ni arastlrarak cahsmaS1m bir risale ic:erisinde KanOni've Fetva-VI Seri'fe seklinde arz etmis ve Osmanh Devleti'nde aS1rtarca uvaulanan. bazen favdal1. bazen da zarart1 sonudar d~uran Gedik Hakkl'mn temeli EbOssuOd'un bu fetvaSI ile ablml~r ... KanOni'nin EbO:ssOd'a duaS1mn akabinde yazcl1~1: "Nedir haliniz ve nic:edir mizac-1 lazimu1-imtizaamz? Hazret-i Hak, hazine-i hafiyesinden kemal-i kuwet, nihayet-i selamet miiyesser eyleye.

Bimennihi ve keremihi IUtuflanndan niyaz olunur ki, evkat-1 mubarekede bu muhlisterin kalb-i ~riften ihrac ve izac itmeyeler ola kim kafir-i haksar munhezim ve mukedder ve Asakir-i islam umOmen mansOr ve muzafl'er olup nzaullaha muvaf1k ola.

Eddua sQmme'd-dua bende-i Huda Siileyman-1 biriya!" bu satJrtar aralanndaki sevgi ve muhabbeti ortaya koymaSI aQSindan manidardlr." Suleyman Ate~, Ebuss(kJ Efendi, Kuran Ara$1rmalan Derqisi, say!: Temmuz, 1998. s. 6.

16 Yusuf Kii!;iikdag, ~ Yai/UZ ve KDnOni Devirletinde CemJii Ailesi, Istanbul, 1995, s. 8.

17 Aydin, XVL Yfizytlda Bir Bilim Adamt Fudayl (:elebi, c. 4, s. 191.

18 Orner Korkmaz, KanOni Sultan SUieyman'1n hocalanndan biri olan Evhad~lu Hayreddin1n

(o.

950/1544) Fudayl \.elebinin de hocalanndan biri oldugunu zikretmi$tir. Bkz. Fudayl Celebi''nin Tenvi'u1-lfs01 Adlt Eselinin Tahkik ve De{jerlendililmesi, Yaymlanmam1~ Yuksek Usans Tezi, (;ukurova Oniversitesi Sosyal Bilimler Enstiti.isO, Adana, 2014, s. 7.

19 Aydin, XVL Yfizytlda Bir Bilim AdaiTII Fudayl (:elebi, c. 4, s. 191.

20 Korkmaz, Fudayl Celebi"nin Tenvi"u1-Us01 AcHt Eselinin Tahkik ve ~ililmesi, s. 7-8.

(6)

458

I

ULUSLARARASI AMASYA iliMLERi SEMPOZVUMU

edince kendisine SeYhlilislamhk makam1 teklif edildigi ancak kabul etrnedigi, Sultan III. Murad

maa~ma

30 akc;e daha ilave edip, hediyeler vererek taltif ettigi de

kaydedilmi~ir. 21

961/1553-54 y1hnda Perviz Efendi yerine Haleb kazasma giden Fudayl

~lebi,

Safer 963/Arahk 1555'te yerine Kad1zade Efendi'nin tayin edilmesi suretiyle azledildi. istanbul'a geldiklerinde Hasan Bey yerine 80 akc;e ile SE!hzade Medresesi Muderrisligi verildi. Rebiulahir 969/Arahk 1561'de Arabzade AbdiUbaki Efendi yerine Mekke-i MOkerreme kad1hgma gonderildi. Burada 2 y1l bir ay vazife yapt1ktan sonra tekaut edilerek yerlerine

Ni~nc1zade

tayin olundu.

22

Fudayl

~lebi,

SE!yhulislam Ebussuud Muhammed b. Muhammed el-iskilibi el-imadi'inin (o.

982/1574)

23

damad1d1r.

24

Ta~koprOzade

Ahmed Efendi, ulema menklbelerine

du~kun

oldugunu, Arap ve iran alimlerinin menaklb1 kaleme ahnd1g1 halde Osmanh Ulemas1'na dair bOyle bir eser yaz1lmad1Qinl belirterek ulemadan birinin (muhtemelen Zenbillizade Fudayl <;elebi) ricas1 uzerine

~-~~aiku'n-Numaniyye

fi Utemai'd-Dev/eti1-Dsmaniyye'sini telif ettigini belirtmi~ir.

25

XVI. yuzy1lda istanbul'da dunyaya gelen Fudayl <;elebi, Osmanh kOitOrunun onemli nirengi noktalanndan biridir. Donemin pek c;ok medresesinde muderrislik yapan Fudayl

~lebi c;e~itli

~ehirlerde

kad1hk yapml!;,

padi~hlarm

iltifatlarma mahzar

olmu~ur.

Devrin ileri gelen

~h1slan

gibi o da hay1r i~leri ile ugra!;ml!;, bir cami yapbrm1~1r.

26

Fudayl <;elebi, butOn kitaplanm Fatih KOtuphanesine

bag1~lam1~br. 27 3- Eserleri

Fudayl

~lebi'nin c;e!;itli manzum ve mensur eserleri vard1r. 28

Telif etrnis oldugu eserlerinden Adabu1-Evsiy6 bas1lm1!;, Tenvf'u1 VusOI i/6 ilmi1-Us01 adh eseri uzerine bir Yuksek Lisans Tezi

haz1rlanm1~t1r.

Diger eserleri ise Olkemizin

degi~ik

kutuphanelerinde yazma olarak muhafaza edilmektedir.

Fudayl <;elebi'nin 8 eseri oldugunu ifade eden Ahmet Aydm'm bu tespitinin ekslk oldugunu belirtiyoruz.

29

Tespit ettigimiz 11 adet eseri:

1. Adabu1-Evsiya (Mesalilu1-Evsiy6j0

21 Ayd1n, XVL Yiizytlda Sir Bilim AdafTII Fudayl ~ c. 4, s. 192.

22 Aydin, XVL Yiizytlda Sir Bilim Adami Fuday/ (:elebi, c. 4, s. 193.

23 "Siyasi olaylarda tarafslz kalarak Kanuni Siileyman ve II. Selim zamanlannda 30 yll Seyhiilistamhk makamlnda kalmay1

ba~ran EbussuOd Efendi, Klbns Seferi'nin ac;11masm1 fetvas1yla desteklemi~ir. Ba~nlar ile ve dolu dolu gec;irdi~i omrOnii, 5 Cemllziye'I-Ewel 982 23 ~ustos 1574 tarihinde, 87 ya~nda oldu~u halde noktalam1~r. Cenaze namaZI Fatih camiinde, BeyzAvf Tefsirfne hll~iye yazan Muha~i Sinan Efendi (o. 986/1578) taraflndan klldmhp Eyyiib camii civannda k.endisinin yapt1rd1~1 Slbylln mektebinin haziresine gomiilmii~r. Mekke ve Medine'de de gl}'abmda cenaze namaz1 klhnan EbOssuOd Efendi ic;in birc;ok mersiye yaz1lm1~, Oliimiine tarihler dii~riilmii~r." Ate~, EyOp SUltan Sempozyumu

n

Tebl@/er. EbOssuOd

Efendi'nin yazma olarak muhafaza edilen eserleri vard1r. Abdullah Demir, "Amasya Bayezid, r;.orum Hasan Pa~ ve iskilip halk Kiiti.iphanelerinde Bulunan EbussOd Efendi'ye Ait Eserler ~ e-akademi, Hukuk Ekonomi ~~t;~ Siyasa/ Bilim/er Ay/Jk intemet Oergisi, Kas1m 2006, 5ay1: 45.

24 Pehlul Duzenli, EbussuOd Efendi'nin hayatma ve eserterine dair ~u bilgilere yer vermi~ir: "Seyhulislam EbOssuOd Efendi, Sultan Selim ve Sultan Siileyman zamanlannda,17 sene miiderristik, 6 sene kad1llk, 8 sene kazaskerlik 30 kiisur sene

~ulislamhk yapm1~, dola}'ISiyla 60 kiisur }'II Osmanh ilim, kiilti.ir ve hukOk hayatmda etkin rol oynam1~ bir ~hsiyettir. Daha c;ok Tefsir ve fetvalan ile iinlenmi~, verdi~i fetvalar ve yaptl~l dini, hukUki yorumlar Osmanlnn son donemlerine kadar etkin olmu~, guniimuzde de onemini korumu~r. EbussuOd Efendi'nin ilmi eserleri Tefsirinin dl~nda genelde fetva ve risaleler halindedir. Fetvalan anonim tarih kaynaklan, l}!~tli flklh Tasawuti eserter, a~iv kaynaklan ve yazma eser kiitophanelerinde da~1mk halde bulunmaktadlr. Risaleler konusunda ise, bibliyografik kaynaklar ile kiituphane katalog kayltlanna dayah tespitler yap1lmaktad1r. Ancak bu tespitlerin, gerek isimlendirme ve gerekse isnatlan a(}Sindan, azel olarak tahkik edilmeye ihtiyac;lan vardlr. EbussuOd Efendi'nin bu c;ah~malanndan Tefsiri ve fetvalan akademik ve popiiler ara~rmalara konu olmu~;

Tefsiri biitiin olarak yaymlanma51mn yan1nda akademik olarak da doktora seviyesinde incelenmi~r. Fetvalan ise tez, tebli~

ve makale seviyesinde c;all~alara konu olmu~ da bu c;all~alar genelde pan;aa bir yantemle gen;ekl~mi~ir. EbussuOd Efendi'nin fetvalan dolayiSiyla da hukOki gorO~eri bir biitiin halinde ve derinlemesine incelenme imkanma eri~memi~r."

Pehlul Diizenli, "Seyhulistam EbussuOd Efendi: Bibliyogralik Bir ~erlendirme", Turkiye ~nnalan Literatiir Dergisi, c. 3, sa}'l: 5, 2005, s. 475.

25 Abdulkadir Ozcan, "~Sel;caiku'n-Nu'maniyye", DiA, c. 38, istanbul, 2010.

26 Aydin, XVL Yiizytlda Sir Bilim AdafTII Fuday/ (:elebi, 4, s. 194.

27 Bursal•. Osmanh MUe/lifferi, c. 1, s, 374, Koca, "Fudayl <;elebi", DiA, c. 13, s. 208.

28 Kiic;ukda~, "Zenbilli Ali Efendi", DiA, c. 44. s. 249. XVI. yiizy~lda istanbul'da diinyaya gelen Fudayl <;elebi, Osmanh kiilti.irOniin onemli nirengi noktalanndan biridir. oonemin pek c;ok medresesinde miiderrislik yapan Fudayl (;elebi c;e$itli

~hirlerde kad1hk yapm1~, padi~hlann iltifatlanna mahzar olmu~ur. Devrin ileri gelen ~h1stan gibi o da hay1r i~eri ile

u~ra~m1~, bir cami yaptlrml$1lr. Ce~tli konularda yazd1~1 sekiz eseri bulunmaktadlr. Aydm, XVL YOzytlda Bir Bilim AdafTII Fuday/ ~c. 4, s. 194.

29 Aydin, XVL Yiizytlda Sir Bilim Adamt Fudayl ~ c. 4, s. 194.

(7)

ULUSlARARASI AMASYA ALiMLERi SEMPOZVUMU

I

459

2. A vnu'r-RBid ff $erhi1-FeraiZ

1

3. ed-Damanat ff1-Furti' (Damanat Fadtiyyefl 4. Ecvibe ata C3mii1-Fus01eyrf3

5.

Ha~iye-i

$erhi $erifH

6. ianetu7-Fariz bi Tasnni1-Feraiz'IS

7.

Risatetu7- vezaif fi'n-NahVF' B. Ta1ikat ata Sahihi1-Buh6rr

7 9.

Tenvl"u1 VusOI ita ilmi1-Us0f18 10. et-vafiye ff Muhtasari7-Kafiyi19 11. Vezaif trn-Naho,ID

SOnuc;

Fudayl l;elebi, babas1 Zenbilli Ali Efendi'nin oglu ve Seyhulislam EbCissuCid Efendi'nin damad1 olmas1 yonOyle bu iki zatm ilimlerinden istifade etmi~tir. Karde~lerinin de ilmi ac;1dan devlet i~lerinde Ost gorevlerde almalan da ailesinin donemin ilmiye Slnlfinl ~kil etmeleri dikkate deger bir husustur.

Fudayl l;elebi'nin tespit edebildigimiz 8 eseri, genelde F1klh ag1rhkh olmas1 yamnda ei- Buhari'nin (o. 256/870)

ei-C3miu's-Sahilfi

uzerine

Ta1ikat ata Sahihi1-Buh6riadh

bir eser yanmda Arap

30 Ahlaka dair olan bu eser hakkmda su dE!Oerlendirme yapllmlst:Jr: "BaZI kavnaklarda Edebu1-Evsivl adiYia da gecen eser, basta vasivet olmak i.izere cesiUi muamelat konulannln 30 fasll halinde incelendi~i bir flklh kitab1d1r. Eser baZI kavnaklarda (Bursah. Osmanh Miiellilferi. c. 1. s. 375) Zenbilli Ali Efendi've nisoet edilmektevse de cesiUi ni.ishalannda kitabm Fudavl Celebi've ait oldueiu bildirilmekt:edir cAd.§bu1-EvsivA Siilevmanive Kto .. Yenicami. no: 416/2. vr. 114a). Bilhassa Si.ilevmanive Ki.ituohanesi'ndeki bir baska ni.ishada (l:arullah Efendi. no: 5721 bizzat l:arullah Efendi eserin Fudavl Celebi taraflndan kaleme ahnd1~n taSrih etmis (vr. Ia). avnca kitab1n baSinda (vr. 2b) ve sonunda (vr. 90a) onun Fudavl Celebi've :lidiveti belirtilmistir. Eserin mukaddimesinde mi.iellifin onu Mekke Kadlh(~u S1ras1nda kaleme ald1cm1 belirtmesi de kitab1n Fudavl Celebi've ait oldueiunu aostermektedir. Ad.§bu1-EvsivA Bedreddin Sim:lvi'nin CAmiu1-Fusii/eyrfinin kenannda baSIIml$1lr (Kahire. 1300, c. 2, s. 81-358) Eser, Mesai!u1-Evsipadlyla da zikredilmekt:edir. Bkz. Koca, "Fudayl <;elebi", DiA, 13, s. 208.

Ki.ir;i.ikda~, "Zenbilli Ali Efendi", oiA, c. 44, s. 249. Ad.§bu1-EvsiyA, Mir'Jt-t Mecelle adh eserde Mece//t!nin ana kaynaklan aras1nda saYIIm1~ oldu~u ic;;in F1klh sahasmda bi.iyi.ik bir Oneme hllizdir. Y1ld1z Kemal, Nacar Tayyip, "Mir'at-1 Mecelle'de Belirtilen Mecelle Kaynaklan", islam HukOku ArastJnna/an Der(JiSi, saYI: 20, Ekim, 2012.

31 Bursal1. Osmanh Miiellilferi. c. 1. s. 375. Fer:liz ilmi'ne dair oluo vine mi.iellif taraflndan hazu1anan Savnu1-~nd ti1-Us01 itA MedJtiki Avni'r-Riid (Si.ilevmanive Kto .. Sehid Ali Pasa. no: 1104/2,1107/4) adl1 bir ~rhi vard1r. Eserin Koca Ra01b Pasa Ki.ituohanesi 643 numarada kaV1tlld1r. Yazrna ni.ishalan icin Bkz. Koca. "Fudavl Celebi".

DiA.

c. 13. s. 208. Fudavl Celebi bu eserinde Molla Hi.isrev'in

Co.

885/14801

vela

meselesi hakkmdaki oori.isi.ini.in "mi.iteahhin:ln ulemasmm ihtilafi bulunduOunu"

husn i.i kabul oormediOini. bunlardan birisi alan Molla K1nmi'nin (o. 879/1474) 2 risale kaleme ald11l1n1 ifade ederek kars1 Clkmlstlr. "UiuslararaSI Malia Hi.isrev Sempozyumu Bildirileri", Bursa Bi.iyii~hir Belediyesi Yaymlan, Bursa, 2013. s. 347-348.

Yazma ni.ishalan icin Bkz. Koca, "Fudavl Celebi",

DiA.

c. 13, s. 208.

32 Hanefi f1kh1na dair dort dltlik bir eser oluo 984~ (1576) tamamlanm1~r (Si.ileymaniye Ktp., H:llet Efendi, no: 129; Esad Efendi, no: 812; l:arullah Efendi, no: 814). Bkz. Koca, "Fudayl Celebi", DiA, c. 13, s. 208. Aynca eser, Milli Ki.iti.iphanede 34 Nk 1965 numarada da kayttlldlr. Bursah Mehmet Tahir Efendi, 4 diUik bir eser oldu~unu kaydetmi~ir. Bkz. Bursah, Osmanlt Maet/ifleri, c. 1, s. 375.

33 Koca, "Fudayl <;elebi", DiA, c. 13, s. 208.

34 Bursal•, Osman!J MOellilleri, c. 1, s. 375.

35 Aydin, Ahmet, "XVL Yiizytlda Sir Bilim Adamt Fudayl ~"", c. 4, s. 195.

36 Abdullah b. Muhammed ei-Habe$i, CAmiu'$-$unih ve1-Hai!A$' (Mu'cemu's-SemAilli EsmAi1-Kutub e/-MesrUhafi ff1:-TurAsi1- islami ve Bev9ni SUrrihihi. Abudabi. 1425/2004. c. 2. s. 986. Eser. Burhanuddin EbO ishak ibrahim b. Ahmed b. ibrahim ez- Zubevri ei-Avami ei-Kurasi (o. 991/1583) tarafindan Bugyetu1-Arif ala Risaleti1-Vezaif ad1 altlnda ~rh edilmi§tir. Daru1- Kutubi1-Misriyye tarafindan ne~ilmi§tir. Bkz. Koca, "Fudayl Celebi", DiA, c. 13, s. 208.

37 Bursal1, Osmanlt Miiellifleri, 1, s. 374, 375. Koca, "Fudayl CelebiR, DiA, c. 13, s. 208. Mahmut Y~il, bu eseri tezinde far1d1 iki eser gibi hem Fudayl c;elebi ad1 altmda Ta1ikAt alA Sahi'hi1-BuhAriismiyle, hem de Fudayl b. Ali b. Ahmed ei-Cemali eJ-Bekri er-ROmi ei-Hanefi Ta1ikAt ala Sahi'hi1-BuhAriadl altmda ayn ayn maddelerde vermi~ir. Bu iki yazar ayn1 yazar oldu~u gibi Ta1ikAt a/A Sahi'hi1-BuhAri adll eser ile Ta1ika a/A Sahi'hi1-BuhAri adh eser ayn1 eserdir. Bkz. Ye~l, Mahmut, HadiS Bibliyografyast

ve

Geli5imi (H. 70D-1100/M. 130D-16811), Yay~nlanmam1~ Yi.iksek Lisans Tezi, Konya Yuksek islam Enstitusi.i, 1977, s. 55.

38 Bursal1, Osmanh Miiellilleri, 1, s. 375. Orner Korkmaz tarafmdan 2014 Yllmda Adana c;ukurova Oniversitesi Sosyal Bilimler Enstitusi.i'nde Fuday/ ~"'nin Tenvl'u1-f.Jsljf Adlt Eserfnin Tahkik ve De[jerfendirilmesi adll Yi.iksek Lisans Tezi haznianm1~r.

Tez, Giri!!"j ve 4 BOii.imden olu!!"jmu~ur. Giri!!"j bOii.imunde tezin konusu, kapsam1, amaa, i.zlenen metot ve teknikler i.izerinde durulmu~ur. Tezin ikind bOii.imi.inde Fudayl Celebi'nin hayab, ilmi ki!!"jiligi ve eserleri incelenmi~ir. Or;i.inci.i bOIOmde Fudayl Celebi'nin Onceki usUI alimlerinden ne derece istifade etti~i irdeJenmi~, usUii.ini.in onlarla uyu~n ve ayn~n noktalanna dikkat r;ekilmi§tir. DOrdi.inci.i bOii.imde ise eserin ni.ishalanmn tamt1m1 yapllm1~, yazann tahkikte izledigi metoUar zikredilmi~ir.

Yazar, tahkik etti~i eserden ula~gl sonu!:lara yer vererek tezini tamamlanmi$1Jr. Orner Korkmaz, Fudayl Celebi'nin bu eserini telif ederken Molla Hi.isrev'in

(a.

885/1480) Mirkatu1-Vus01 itA itmif-/.Jsljf adll eserinden etkilendigini ifade etmi§tir. Bkz.

Korkmaz, Orner, Fuday/ ('elebl'nin Tenvi'u1-I.Jsljf Adlt Eserinin Tahkik ve Yaymlanmaml~ Yi.iksek Lisans Tezi, Q.Jkurova Oniversitesi Sosyal Bilimler Enstitusi.i, Adana, 2014, s. 10. Fudayl Celebi, Ser'i Deliller ad1 altlnda Kavli Si.innete geni~ bir yer aYirmi$1Jr. Bu da tezde 11 sayfahk bir bOii.ime tekabi.il etmektedir. Bkz. Korkmaz, Orner, Fuday/ Ce!ebt"'nin Tenvi''u1-I.Js{jf Adlt Eserfnin Tahkik

ve

Def/erlendirilmesi, s. 10.

39 Bursal1, Osmanh Maetlilleri, c. 1, s. 375, Koca, "Fudayl Celebi", DiA, c. 13, s. 208.

40 Bursal•, Osman!J MOellilleri, c. 1, s. 375.

(8)

460

I

ULUSLARARASI AMASYA iliMLERi SEMPOZVUMU

Lugat1'na dair baz1 eserler de telif etmi~tir. Adabu1-EvsiyB ve ed-Damanat ff1-Furti'(Damanat Fadliyye) adh eserleri

Mecellt!nin

referans kaynaklanndand1r.

Bursa Y1ld1nm Han, Edirne Halebiye, Semaniyye, Eyup Muderrisligi yanmda Mekke Kad1hg1 da yapm1~br. Ancak kaynaklarda Mekke Kad1hg1'na dair herhangi bir menklbesine ve kad1 elarak vermi~

eldugu bir hukme dair bir bilgi tespit edemedik.

Eserlerini Fatih Kutuphanesine bag1~layan Fudayl <;elebi, Amasya Kad1s1 Zenbilli Ali Efendi'nin Zeyrek'teki kabri yamna defnedilmi$1:ir.

Kaynak~

Abdullah b. Muhammed ei-Ha~i, cAmiu'§-5urtih ve1-Hava5i {Mu'cemu'§-5efnailli E.smai1-Kutub ei- Mt!5nihati fi't-Turasi1-islamive Beyani 5urtihihi), Abudabi, 1425/2004.

Ate$, Suleyman, "Ebussuud Efendi", EyUp Sultan Sempozyumu II Tebl@ler, Sec;il

Ofset,

istanbul, 1998,

s.

38-50.

Ate$, Suleyman, "Ebussud Efendi", Kuran Ara5[Jnnalan Dergisi, sa'{l: Temmuz, 1998 s. 6.

Aydm, Ahmet, "XVI. Ylizy1lda Bir Bilim Adami Fudayl <;elebi", AtatUrk Oniversitesi Sosya/ Bilimler EnstiliisU Dergisi,

c. 4.

Bursah Mehmet Tahir Efendi, Osmanlt MUel/ifleri, (haz. A. Fikri Yavuz, ismail Ozen), Meral Ya'{lnevi, istanbul,

ty.

Demir, Abdullah, "Seyhulislam Ebussuud Efendi'nin Oglu Semseddin Ahmed'e Mektubu", Avrasya ve Sosyal Ekonomi Araiftnnalan Dergisi,

s. 75.

Demir, Abdullah, "Amasya Bayezid Olrum Hasan Pa~ ve iskilip Halk Klituphanelerinde Bulunan Ebussuud Efendi'ye Ait Eserler", e-akademi, Huklik Ekonomi ve Siyasal Bilimler Ay/tk internet Dergisi, Kas1m, 2006, say1: 45.

Duzdag, M. Ertugrul, $eyhulistam Eblissulid Efendi Fetvalan l§@tnda

16.

Astr TUrk Hayatt, Enderun Kitabevi, istanbul, 1983.

Duzenli, Pehlul, '~hulislam Ebussuud Efendi Bibliyografik Blr Degerlendirme-; TUrkiye Ara5[Jnnalan LiteratUr Dergisi, c. 3, say1: 5, 2005.

Ebu1-Felah Abdul hay b. imad ei-Hanbeli, 5ezaratu'z-Zeheb

fi'

Ahbari Men Zeheb, Daru ihyai't-Turasi1- Arabi, Beyrut,

ty.

Keca, Ferhat, "Fudayl <;elebi",

DiA,

c. 13, istanbul, 1996.

Kerkmaz, Orner, Fuday/ t;elebrnin Tenvru1-Uslil Adlt Eserinin Tahkik ve DegerlendirilmesL Yaymlanmaml~ Yliksek Lisans Tezi, <;ukurova Oniversitesi Sosyal Bilimler Enstitlisu, Adana, 2014.

Kuc;ukclag, Yusuf, Beyaztd Yavuz ve Kanlini Devirlerinde

Cemali

Ailesi, istanbul, 1995.

Kuc;ukclag, Yusuf, "Zenbilli Ali Efendi",

DiA,

c. 44, istanbul, 2013.

Ozcan, AbdUikadir, "e~-Se~iku'n-Nu'maniyye",

DiA,

c. 38, istanbul, 2010.

Uluslararas1 Mella Hlisrev Sempozyumu Bildirileri", Bursa Bliyu~hir Belediyesi Ya'{lnlan, Bursa, 2013.

Y~il, Mahmut, Hadis Bibliyografyast ve Geligimi (H.

700-1100/M. 1300-1688),

Yaymlanmam1~ Yuksek Lisans Tezi, Kenya Yliksek islam Enstitlisli, 1977.

Y1ld1z, Kemal, Nacar Tayyip, "Mir'at-1 Mecelle'de Bellrtilen Mecelle Kaynaklan", islam Hukliku Ara§ttnnalan Dergisi, say1: 20, Ekim, 2012.

Figure

Updating...

References

Related subjects :