TMMOB
MAKİNA MÜHENDİSLERİ ODASI
DOĞAL GAZ & ENERJİ YÖNETİM
KONGRE ve SERGİSİ
BİLDİRİLER KİTABI
GAZİANTEP
EYLÜL 2001
TMMOB
MAKİNA MÜHENDİSLERİ ODASİ Sümer Sok. 36/1-A Uemirtepc /ANKARA Tel: 0(312) 231 31 59-231 80 23-231 31 64 Fax : 231 31 65
e-posta:mıııo&mmo. org.tr http://www.mino.org.tr
YAYIN NO : E / 2001 / 273 ISBN : 975 - 395 - 460 - 3
Bu yapıtın yayın hakkı Makina Mühendisleri Odasına aittir. Kitabın hiçbir bölümü değiştirilemez. MMO'nun izni olmadan kitabın hiçbir bölümü elektronik, mekanik vb. yollhırla kopya edilip kullanılamaz.
Kaynak gösterilmek kaydı ile alıntı yapılabilir.
Eylül 2001 /Gaziantep
II
DOĞALGAZ & ENERJİ YÖNETİMİ KONGRE VE SERGİSİ TMMOB Makina Mühendisleri Odası Gaziantep Şubesi, Gaziantep, Eylül 2001
DOĞAL GAZ VE ENERJİ YÖNETİMİNDE STANDARDİZASYONUN YERİ VE ROLÜ
Ekrem ÖZGEN Türk Standartları Enstitüsü 1. GİRİŞ
Dünyadaki hızlı teknolojik gelişme ve sanayileşme, kentleşme, kalkınma ve sosyal gelişme ve nüfusun gittikçe artışı, daha fazla enerji kaynakları ve enerjinin tüketilmesini zorunlu kılmaktadır. Enerji kaynakları ve enerjinin karşılanmasında, kömür ve petrol gibi sınırlı ve kıt olan kaynakların bilinçsiz tüketilmesinin sonucunda;
Rezervlerin azalması,
Fiyat düzeylerinin yükselmesi,
- Çevre kirliliğinin insan sağlığını ve güvenliğini tehlikeye sokacak düzeye ulaşması
sebepleriyle, insanlar bir taraftan bu kaynakların bilinçli bir şekilde, akıllıca, yerinde ve yeterince, israf edilmeden verimli kullanılmasına; diğer taraftan, güneş, rüzgâr ve doğal gaz gibi yeni kaynaklara ve özellikle, insan ve çevre sağlığı ve güvenliği için bir tehlike arz etmeyen, yüksek ısıl değerli ve verimli olan doğal gaza yönelmişlerdir.
Doğal gazın sadece özelliklerinin iyi ve kullanıma uygun olması yeterli değildir. Bu gazın güvenli ve israf edilmeden, verimli kullanılması daha fazla önem taşımaktadır. Doğal gazın güvenli ve verimli kullanılması, üretim, iletim ve tüketim tesis ve cihazlarında, mal ve hizmet üretiminde ana girdi olan enerjideki kayıp ve kaçakları en az düzeye indirmek suretiyle maliyeti düşürerek ekonomi sağlama amacını taşıyan "standardizasyon"a gidilmesiyle mümkün olacaktır.
2. STANDARDİZASYONUN AMACI:
Genel olarak, standardizasyon, mal veya hizmetin;
a) Üretiminde, iletiminde ve tüketiminde, ana girdileri olan, Enerjide,
- Hammadde ve malzemede ve İş gücünde
fire, atık, kayıp ve kaçakları en az düzeye indirip, maliyeti düşürmek suretiyle en yüksek düzeyde ekonomi sağlamak;
b) Kalite düzeyini yükselterek, tüketicinin ekonomik ve teknik çıkarlarını, can ve mal güvenliğini korumak;
c) Üreticiyi, gerek ulusal gerekse uluslararası pazarlarda güçlü rakipleriyle mücadele edebilecek kalite ve fiyat düzeyinde üretime ve ihracata yöneltmek;
d) Çevreyi korumak ve kirlenmesini önlemek ana amaçlarını taşımaktadır.
3. DOĞAL GAZDA STANDARDİZASYONUN YERİ VE ROLÜ
Doğal gazın;
Renksiz ve kokusuz,
- Kükürtsüz, dumansız, temiz, kuru ve zehirsiz, - Yüksek ısıl değerli ve verimli,
olması;
- İletiminde ve tüketiminde devamlılık ve kolaylık sağlaması;
- Yanmanın tam olması ve kontrolün kolay yapılabilmesi;
- Yanma sonucunda cüruf oluşmaması;
Depolama masraflarının olmayışı
gibi iyi ve uygun özelliklere sahip olması sebepleriyle,
- İnsan sağlığının, güvenliğinin, ekonomik ve teknik çıkarlarının;
- Çevrenin kirlenmekten
korunmasında son derece önem taşıması yeterli değildir.
Sanayi, konut ve ulaşım sektörlerinde hızla yaygın kullanımına geçilen doğal gazın, uygun özellikleri kadar ve belki de ondan daha önemli, bu gazın güvenli ve verimli kullanılmasıdır.
Bu da, doğal gazm;
- Üretim, - İletim ve - Tüketim
tesis ve cihazlarının, hesap, projelendirme, yapım ve montajından, işletilmesi, bakımı ve ayarlarının yapılmasına, kalite düzeylerinin belgelendirilmesi ve garanti edilmesinden denetlenmesine, alım ve satımlarına kadar bütün aşamalarında, tesbit edilmiş kalite faktör değerleri ile kurallarını kapsayan standardlarına ve millî mevzuatın koymuş olduğu esaslara uygunluğunun etkin ve yaygın bir şekilde düzenli olarak aranması ve sağlanması ile mümkümdür.
4. TÜRK STANDARDLARININ HAZİRLANMASİ, UYGULANMASI VE UYGULANMASININ DENETLENMESİ
Standardizasyonun hedeflenen amacına ulaşabilmesi, kendisinden istenilen ve beklenilen yararların sağlanabilmesi için, mal veya hizmetin:
özellikleri;
Tasarımı, yapımı, iletimi, kullanımı veya tüketimi;
- Onarımı, bakımı ve ayarlarının yapımı;
- Kalite düzeylerinin tesbiti, belgelendirilmesi ve garanti edilmesi;
- Denetlenmesi
ile ilgili kuralları koyan ve bu kuralların uygulanmasında teknik dayanak olarak kullanılan standardların hazırlanmasına, uygulanmasına ve uygulanmasının denetlenmesine ihtiyaç
vardır. Şimdi, bu hizmetlerin yürütülmesinde görev, yetki ve sorumlulukları bulunan kuruluşları sırasıyla görelim:4.1 Standardların Hazırlanması
Türk Standardlarımn hazırlanmasının görev yetki ve sorumluluğu, 132 Sayılı Yasa ile Türk Standardlan Enstitüsü'ne verilmiştir.
Türk Standardlan, Enstitü adına, meslek ve uzmanlık dallarına (Makina, Elektrik, Kimya, İnşaat vb.) göre kurulmuş İhtisas Kurulları (Hazırlık Gurupları, Özel Daimî Komiteler ve Teknik Komiteler) vasıtasıyla hazırlanmaktadır. İşte, doğal gazla ilgili olup, makina uzmanlık dalına giren konulardaki Türk Standardlan, Makina Hazırlık Gurubu'na bağlı Doğal Gaz Özel Daimî Komitesi tarafından hazırlanır. Ancak, doğal gazla ilgili olmasına rağmen, konusu ana uzmanlık dalları itibariyle diğer ihtisas kurullarının görev kapsamına girenlerin ( Örneğin;
Metalürji, Petrol, Petrokimya Hazırlık Gurupları ile Tesisat ve Basınçlı Kaplar Özel Daimî Komitesi gibi) standardlarını bu ihtisas kurulları hazırlar. Doğal gazın kullanımına hızla girilen ülkemizde, bu standardların hazırlanmasına öncelik verilmekte olup, Doğal Gaz Özel Daimî Komitesi çalışmalarını etkin bir şekilde yürütmektedir.
4.2. Standardların Uygulanması
Standardlar, uygulama biçimlerine göre:
- İhtiyarî standardlar ve Zorunlu standardlar
olmak üzere iki sınıfa ayrılmaktadır.
İhtiyarî standardlar, yasal zorunluluk olmadan, uyulması ve uygulanması ilgililerin istek ve ihtiyaçlarına bırakılmış standardlardır. Zorunlu standardlar ise, genellikle, eğitim yoluyla kalite, ve standardizasyon kavramları henüz yeterince yerleştirilememiş ve yaygınlaştırılamamış, ülkemiz gibi ekonomik ve sosyal yapıları, henüz gelişmiş ülkelerin düzeyine ulaşamamış gelişmekte olan ülkelerde, tüketicinin sağlığını, güvenliğini ve ekonomik yararlarını korumak, üreticileri; standardlarına uygun, kalite düzeyi yüksek, belli bir üretim hedefine yöneltmek, ihracatı arttırmak, ithalatı denetlemek ve belgelendirmek amaçlan ile uyulması ve uygulanması yasalarla zorunlu kılınan standardlardır.
Standardlann uygulanmasında, tüketicilere ve üreticilere önemli görev ve sorumluluklar düşmektedir.
4.2.1. Tüketicilerin Görev ve Sorumlulukları
Tüketiciler, satınalma sırasında, malın etiketindeki doğruluğu her zaman tartışılabilecek özellikleri ile ilgili bilgileri edinebilmektedir.
Halbuki, tüketici malın, tesbit edilmiş kalite faktör değerleriyle standardlanna uygun özellikleri taşıyıp taşımadığına, iletimi, kullanımı veya tüketimi sırasında, sağlığını veya can
güvenliğini tehlikeye sokmayacağına emin olmalı; tüketeceği enerjinin kendisine yükleyeceği masrafların büyüklüğünü benzerleri ile karşılaştırıp onların içinden ihtiyacını tam olarak karşılayabilecek en ekonomik olanının seçimini yapabilmelidir. Ancak, bunların yapılabilmesindeki zorluklar sebebiyle, tüketici ihtiyacı olan malı satın alırken, benzerleri arasından, tüketici hak ve çıkarlarını korumak amacıyla, malın kalite faktör değerlerinin standardlarma uygunluğu uzman ve tarafsız kuruluşlar tarafından yapılan muayene ve deneylerin olumlu sonuçlarına dayanılarak belirlenip düzenlenen ve kalite garantisi niteliğinde olan marka ve belgeleri taşıyanını seçmelidir.
4.2.2. Üreticilerin Görev ve Sorumlulukları
Üreticiler, tüketicilerin istek ve ihtiyaçlarını karşılayacak, tesbit edilmiş kalite faktör değerlerine ve standardlarma uygun, sağlığını ve güvenliğini tehlikeye sokmayan, fiziksel, kimyasal ve hijyenik özelliklere sahip mal üretimini yapmak görev ve sorumluluğunu taşımaktadırlar. Bunun için, üreticilerin, tesisin tasarımı ve yapımı aşamasından başlayıp işletim, üretim ve üretim sonrası piyasa aşamalarında da sürdürülen kalite güvenlik sistemlerini benimsemeleri, kurmaları ve yönetmeleri gerekmektedir.
Gerek kendilerinin vermiş olduklan garanti belgeleri ve gerekse tarafsız uzman kuruluşlardan almış olduklan kalite belgeleri ve marka kullanma izinleriyle, ürünlerinin standardlanna uygunluğunu ve kalite düzeylerini garantilemiş olacaklardır.
4.3. Standardların Uygulanmasında ve Uygulanmasının Denetlenmesinde Devletin Görev, Yetki ve Sorumlulukları
Gelişmekte olan ülkemizde, oldukça etkin bir rekabet ortamı içinde çalışan:
Eğitilmiş,
- Kalite ve standardizasyon kavramı yerleşmiş ve Teşkilatlanmış
bir üretici kesimiyle;
- Hak ve çıkarları, İstek ve ihtiyaçları
doğrultusunda tercihleri yapabilecek bilgiyi edinememiş ve teşkilatlanamamış, piyasada söz sahibi durumuna gelememiş tüketici kesiminin
karşı karşıya bulunması sebebiyle, tüketicilerin korunması ve ithalatın kontrolü, üreticilerin standarda uygun üretime ve ihracata yönlendirilmesi, ihracatın geliştirilmesi amaçlanyla, özellikle zorunlu standardlara uyulması ve uygulanmasının denetlenmesinde, devletin sektörler bazında ilgili bakanlıklarına, yasalarla önemli görev yetki ve sorumluluklar verilmiştir.
5. DOĞAL GAZ İLE İLGİLİ MEVCUT TÜRK STANDARDLARI
Enstitü'müzce hazırlanmış doğal gazla ilgili yüzlerce Türk Standardı bulunmaktadır. Burada teker teker belirtmekteki yer ve zaman bakımından imkânsızlığı göz önünde bulundurarak, genel olarak konu başlıklarına yer verilmiştir. Bunlar:
- Tesisat projeleri,
Borular ve bağlantı parçaları, Sayaçlar,
Vanalar, - Regülâtörler,
Basınç şalterleri, - Filtreler,
Brülörler,
Gaz yakan cihazlar, - Bacalar ve
- Güvenlik
ile ilgili standardlardır.
6. ENERJİ YÖNETİMİ
Enerji yönetimine geçmeden önce, yönetimin ana amacı olan enerji verimliliğinden bahsetmek gerekir. Enerji verimliliği, enerji kaynaklan ve enerjinin üretim, iletim ve tüketim aşamalarının her birinde yer alan tesis, makina ve cihazlardaki fire, atık, kayıp ve kaçakların, ileri teknolojik imkânlarla, en az düzeye düşürülmesi suretiyle, en az masraf karşılığı en fazla faydanın sağlanmasıdır.
Bunun da tek çözümü, tesis, makina ve cihazların yapımından, montajı, işletilmesi, bakımı, onarımı ve ayarlarının yapılmasına kadar bütün işlemlerin, standardlarındaki kurallara uygun olarak yürütülmesidir.
Enerji yönetimi, enerji tüketen kuruluşlarda, enerji verimliliğinin artırılması için kuruluşun bünyesinde oluşturulan ve görev, yetki ve sorumlulukla donatılan bir birimin çalışmalarıdır.
Birimin başlıca görevleri:
Enerji tüketiminin hesaplanması, Enerji verimliliğini artırıcı önlemler, Enerji tasarrufu etütleri,
Enerji tasarrufu plânlarının hazırlanması, Enerji tüketiminin izlenmesi
dir.
7. DOĞAL GAZ VE ENERJİ YÖNETİMİ İLE İLGİLİ TEKNİK VE YASAL DAYANAKLAR
Doğal gazın standardizasyonunda; görev, yetki ve sorumlulukları bulunan kuruluşlar, hizmetlerini esas aldıkları teknik ye yasal dayanaklara göre yürütmektedirler. Bu dayanaklar, aşağıda özet olarak verilmiştir:
7.1. Teknik Dayanaklar
İlgili teknik dayanak olan Türk Standardlannm bir listesi, Madde 5'te verilmiştir.
7.2. Yasal Dayanaklar
Genel olarak, yasal dayanaklar; yasa, tüzük, kararname, yönetmelik ve tebliğ şeklinde sıralanabilir.
7.2.1. Yasalar
1705 sayılı, Ticarette Tağşişin Men'i ve İhracatın Murakabesi ve Korunması Hakkında Yasa;
4077 sayılı, Tüketici Koruma Yasası;
1593 sayılı, Umumî Hıfzısıhha Yasası;
1580 sayılı, Belediyeler Yasası;
- 303 sayılı, Büyükşehir Belediyeleri Yasası;
1782 sayılı Ölçü ve Ayarlar Yasası;
- 551 sayılı, Markalar Yasası;
- 3194 sayılı, İmar Yasası;
180 sayılı Bayındırlık ve İskân Bakanlığı'nın Kuruluşu Hakkında KHK, - 132 sayılı, TSE Kuruluş Yasası;
- 2872 sayılı, Çevre Yasası.
7.2.2. Tüzükler
7.2.1967 Tarih ve 6 / 7677 sayılı, Türk Standardlarının Uygulanması Hakkında Tüzük.
7.2.3. Kararnameler
Beş Yıllık Kalkınma Plânı, Yıllık Program ve İcra Plânı Kararnameleri.
7.2.4. Yönetmelikler
Bayındırlık ve İskân Bakanlığı Binaların Isı Yalıtımı İle İlgili Yönetmelik;
- 3 Ekim 1983 Tarih ve 18180 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Sanayi ve Ticaret Bakanlığının "Soba Verim Yönetmeliği";
- 3 Kasım 1977 Tarih ve 46102 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığının, "Isıtma ve Buhar Tesislerinin Yakıt Tüketiminde Ekonomi Sağlanması ve Hava Kirliliğinin Azaltılması Yönetmeliği";
11.11.1995 Tarih ve 22460 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan, Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığının, "Sanayi Kuruluşlarının Enerji Tüketiminde Verimliliğin Arttırılması İçin Alacakları Önlemler Hakkında Yönetmelik";
- 3 Şubat 1993 Tarih ve 21485 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Sanayi ve Ticaret Bakanlığının "Araçların İmâl, Tâdil ve Montajı Hakkında Yönetmelik".
7.2.5. Talimatlar
9 Nisan 1981 Tarih ve 10 / 01282 sayılı, Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığına, "Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulunun Kurulması" ile ilgili Başbakanlığın talimatı.
7.2.6. Tebliğler
7.2.6.1. Sanayi ve Ticaret Bakanlığının;
- 28 Temmuz 1993 Tarih ve 93 / 80-81 No.lu "Kalorifer Kazanları Hakkında Tebliğ", - 7 Aralık 1983 Tarih ve KİT- 83/2832 No.lu "Soba Verim Yönetmeliğine İlişkin Tebliğ".
7.2.6.2. Başbakanlığın;
- 4 Ekim 2000 Tarih ve 2000 / 27 sayılı, "Ülke Çapında Ulusal Enerji Tasarrufu Kampanyası Hakkında Genelge".
