Batman Fıstık Üreticileri Birliği Üyelerinin Mevcut Durumu ve Potansiyeli Raporu

.

2 | S a y f a Bu rapor 2020 Yılı Teknik Destek Programı kapsamında T.C. Dicle Kalkınma Ajansı tarafından desteklenen TRC3/20/TD/0040 referans kodlu “Batman Fıstık Üreticileri Birliği Üyelerinin Mevcut Durumu ve Potansiyeli Danışmanlığı” çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik

ile ilgili tek sorumluluk Batman Merkez, Beşiri ve Gercüş İlçeleri Antep Fıstığı Üreticiler Birliği ve DETA Danışmanlık’a ait olup hiçbir suretle T.C. Dicle Kalkınma Ajansı’nın

görüşlerini yansıtmaz.

DETA Danışmanlık Eğitim Tan. ve Org. Tic. Ltd. Şti.

Sancak Mah. Cidde Cad. No:33/7 Yıldız/Çankaya/Ankara Web: www.detadanismanlik.com.tr

E-posta: [email protected] Telefon:0 312 446 28 40 Faks: 0 312 446 21 04

2021

www.dika.org.tr

3 | S a y f a

İÇİNDEKİLER

TABLOLAR DİZİNİ ... 4

ŞEKİLLER DİZİNİ ... 5

KISALTMALAR ... 5

1. SUNUŞ ... 6

2. ÇALIŞMANIN METODOLOJİSİ ... 8

3. GEÇMİŞTE YAPILMIŞ ETÜT, ARAŞTIRMA VE DİĞER ÇALIŞMALAR ... 11

4. SEKTÖREL VE/VEYA BÖLGESEL POLİTİKALAR VE PROGRAMLAR... 13

4.1. On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023)... 13

4.2. Orta Vadeli Program (2022-2024) ... 14

4.3. Katılım Öncesi Ekonomik Reform Programı (2021-2023) ... 14

4.4. Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (2014-2023) ... 14

4.5. Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (2021-2023) ... 15

4.6. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) Bölge Kalkınma Programı 2021-2023 Eylem Planı ... 16

4.7. TRC3 Bölgesi 2014-2023 Bölge Planı-Bölgesel Gelişme Stratejisi ... 16

4.8. Batman Fıstık Üreticileri Birliği Stratejik Planı (2020-2023) ... 17

6. KURUMSAL YAPI, KURUM KÜLTÜRÜ VE KURUMSALLAŞMA ... 26

6.1. Genel Kurul ... 27

6.2. Yönetim Kurulu... 27

6.3. Denetim Kurulu ... 28

6.4. Kurumsal İletişim ... 29

6.5. İnsan Kaynakları ... 29

6.6. Kalite Yönetim Sistemi ... 29

6.7. Üst Üretici Birliklerine Üyelik ... 29

6.8. İhracatçı Birliklerine Üyelik ... 30

6.9. Batman Fıstık Üreticileri Birliği Fiziki Mekân ... 30

6.10. Kurumsallaşma ... 30

6.11. Savunuculuk ... 31

6.12. Mali ve Finansal Durum ... 31

6.13. Birlik Tanıtım Çalışmaları ... 31

6.14. İşbirliği ... 31

7. BATMAN FISTIK ÜRETİCİLERİ BİRLİĞİ ÜYE PROFİLİ ... 34

7.1. Demografik Bilgiler ... 34

7.2. Eğitimler... 39

7.3. Paydaş Toplantısı ... 40

4 | S a y f a

7.4. SWOT Analizi ... 42

8. ÜRETİM ALT YAPISI ... 46

8.1. Çiftçi Kayıt Sistemine Üyelik ... 46

8.2. Su İhtiyacının Karşılanması... 46

8.3. Fıstığı Hasat Etme Yöntemi ... 46

8.4. Fıstık Üretimi İnsan Kaynakları ... 46

8.5. Depolama ... 46

8.6. Üretim Gerekçeleri ... 47

9. PAZARLAMA SATIŞ VE İHRACAT YETKİNLİĞİ ... 52

10. PROJE FİKİRLERİ ... 57

10.1. Batman Fıstık Akademisi ... 57

10.2. Batman Lisanslı Fıstık Deposu ... 57

10.3. Doğu ve Güneydoğu Anadolu Fıstık Üreticileri Fuarı ... 57

10.4. Batman Fıstık İşleme ve Paketleme Tesisi ... 57

10.5. Batman Sanal Fıstık Pazarı ... 57

11. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME ... 59

12. EKLER ... 61

13. KAYNAKÇA ... 61

TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1: İllere Göre Antep Fıstığı Üretim Alanı (Dekar) ... 21

Tablo 2: Türkiye’nin Antep Fıstığı İthalatı (2016-2020) ... 21

Tablo 3: Türkiye’nin Antep Fıstığı İhracatı (2016-2020) ... 22

Tablo 4: 2020 Yılı Dünyada En Yüksek Antep Fıstığı İhracatı Yapan 10 Ülke ($,kg) ... 22

Tablo 5: 2019 Yılı Dünyada En Yüksek Antep Fıstığı İhracatı Yapan 10 Ülke ($,kg) ... 23

Tablo 6: 2020 Yılı Dünyada En Yüksek İthalat Yapan 10 Ülke ($,kg) ... 23

Tablo 7: 2019 Yılı Dünyada En Yüksek İthalat Yapan 10 Ülke ($,kg) ... 24

Tablo 8: 2019 ve 2018 yılı Dünyada Antep Fıstığı Üretim Miktarları (Ton) ... 24

Tablo 9: Batman Fıstık Üreticileri Birliği Yönetim Kurulu Üyeleri ... 28

Tablo 10: Batman Fıstık Üreticileri Birliği Denetim Kurulu Üyeleri ... 28

Tablo 11: Batman Fıstık Üreticileri Birliği Paydaş Haritası ... 32

Tablo 12: Batman Fıstık Üreticileri Birliği Üyelerine Yönelik Düzenlenebilecek Eğitim Konuları ... 40

Tablo 13: Paydaş Toplantısı Katılımcıları ... 40

5 | S a y f a ŞEKİLLER DİZİNİ

Şekil 1: Türkiye Antep Fıstığı Üretim Haritası ... 20

Şekil 2: Batman Fıstık Üreticileri Birliği Organizasyon Şeması... 27

Şekil 3: Yaşınız ... 34

Şekil 4: Üyelerin Eğitim Durumu ... 35

Şekil 5: Üyelerin İkamet Ettiği İlçeler ... 35

Şekil 6: Üyelerin Hanelerindeki Kişi Sayısı ... 36

Şekil 7: Üyelerin Fıstık Üretimi İle Uğraşma Süreleri ... 36

Şekil 8: Üyelerin Hanelerinde Tarımda Çalışan Kişi Sayısı ... 37

Şekil 9: Üyelerin Aylık Kazancı ... 37

Şekil 10: Üreticilerin Fıstık Üretiminden Ortalama Yıllık Kazançları... 38

Şekil 11: Tarım Arazilerinin Mülkiyeti ... 38

Şekil 12: Üyelerin Fıstık Üretimi Dışında Başka İşlerde Çalışma Durumu ... 39

Şekil 13: Paydaş Toplantısı ... 41

Şekil 14: SWOT (GZFT) Çalışması İlişkiler Şeması ... 42

Şekil 15: Üyelerin Fıstık Üretimi Yapma Amaçları ... 47

Şekil 16: Fıstık Üretimini Artırmak İçin Gereken Koşullar ... 48

Şekil 17: Fıstık Tarımında Uygulanacak Politikalar ... 49

Şekil 18: Üyelerin Fıstık Ağacı Dikimi Şartları... 50

Şekil 19: Fıstığı Satarken Önem Verile Konular ... 52

KISALTMALAR

ABD : Amerika Birleşik Devletleri DİKA : T.C. Dicle Kalkınma Ajansı

GTİP : Gümrük Tarife İstatistik Pozisyon

GAP : Güneydoğu Anadolu Projesi

OSB : Organize Sanayi Bölgesi

TRC3 : Mardin, Batman, Şırnak ve Siirt’i Kapsayan Bölge TSE : Türk Standartları Enstitüsü

TÜİK : Türkiye İstatistik Kurumu

6 | S a y f a 1.

SUNUŞ

Üretimde verimlilik, inovasyon, kaynak verimliliği, iş birliklerinin geliştirilmesi ve kurumsal sürdürülebilirlik kavramları bugün hayatımızın her alanına dâhil olmuştur. Değişim, dönüşüm ve sistem yaklaşımı kurumları başarıya götüren en önemli unsurlardır.

Bugün kurumsal gelişim sürecinde potansiyelinin ve iyileştirme adımlarının bilincinde olan yapılar, hem günün gerekliliklerini daha hızlı yerine getirmekte, hem de geleceğin inşa edilmesinde en önemli aktörler olarak yerrini almaktadır.

Batman, verimli tarım arazileri ve yetiştirilen ürün deseni ile üretimde kendini üst sıralara çıkarmakla kalmamış, en kıraç arazileri bile fıstık ağaçlarıyla adeta yeşil altınlarla donatmıştır. Hiç şüphesiz hem Batman Fıstık Üreticileri Birliği hem de ilimizdeki bütün üreticilerin, bugün elde edilen başarılı sonuçlarda önemli emeği ve katkısı vardır.

İlimizdeki fıstık üreticilerini sosyal, ekonomik ve kültürel olarak daha ileriye nasıl taşıyacağımızın ve bu konuda ne tür işbirlikleri geliştireceğimizin daima arayışı içerisindeyiz. T.C. Dicle Kalkınma Ajansı 2020 Yılı Teknik Destek Programı kapsamında gerçekleştirdiğimiz durum analizi çalışması bu konuda, kendimizi yeniden gözden geçirmeye ve sürekli iyileştirmeye katkı sağlayacaktır.

Projemiz çerçevesinde yüz yüze görüştüğümüz fıstık üreticilerimize, paydaş toplantılarına katılan odalarımıza, sivil toplum kuruluşlarımıza ve uzmanlara teşekkürlerimi sunuyorum. Bu çalışmanın bundan sonraki daha kapsamlı çalışmalara bir girizgâh olmasını diliyorum.

Hifzullah AKDAŞ Batman Fıstık Üreticileri Birliği

Yönetim Kurulu Başkanı

7 | S a y f a

8 | S a y f a

2. ÇALIŞMANIN METODOLOJİSİ

Bu çalışma; T.C. Dicle Kalkınma Ajansı 2020 Yılı Teknik Destek Programı kapsamında desteklenen TRC3/20/TD/0040 referans kodlu “Batman Fıstık Üreticileri Birliği Üyelerinin Mevcut Durumu ve Potansiyeli Danışmanlığı” çerçevesinde Batman Fıstık Üreticileri Birliği ile DETA Danışmanlık tarafından hazırlanmıştır.

Raporun Amacı

Batman Fıstık Üreticileri Birliği üyelerinin üretim, pazarlama ve kurumsallaşma süreçlerini her yönüyle inceleyip mevcut durumu ortaya çıkararak, potansiyeli ortaya koymaktır.

Raporun kapsam ve organizasyonu; mevcut durum analizi, Türkiye ve Dünya’da Antep fıstığı pazarı, üreticilerle görüşmeler, paydaşlarla görüşmeler, kurumsal analiz başlıklarından oluşturulmuştur. Raporda üretim alt yapısı ve teknolojisi, pazarlama, satış ve ihracat yetkinliği, ar- ge ve yenilikçilik (inovasyon), tedarik zinciri süreci, insan kaynakları başlıklarında değerlendirmeler yapılmıştır. Raporun hazırlık sürecinde analizler yapılmış, detaylı saha çalışmaları gerçekleştirilmiş, bölgedeki firma, sivil toplum kuruluşları, kamu kurum ve kuruluşları vb. gibi paydaşlar ile görüşmeler gerçekleştirilmiş, anketler uygulanmıştır. Ek olarak fıstık üretimi ile ilgili ulusal ve uluslararası literatür taraması yapılmış, araştırmalardan destek alınmış, daha önce gerçekleştirilmiş örnek çalışmalar incelenmiştir.

Batman Fıstık Üreticileri Birliği’nin bu proje için istekliliği, paydaşların sürece etkin katılımı, saha çalışmaları, yapılan araştırmalar hem bölgedeki illere model sunmakta, hem Batman’da gerçekleştirilecek yeni projeler için bir başlangıç oluşturmakta hem de motivasyon sağlamaktadır.

Sürdürülebilirliğin, modern üretimin, etkili sulama tekniklerinin, depolamanın, doğru arazi kullanımının, tarımsal desteklerin, eğitimlerin, ürün işlemenin, yönetimin/yönetişimin, teknolojinin ve gelişimin her geçen gün öneminin arttırdığı, dinamik olduğu ve kaçınılmaz olduğu görülmektedir. Bu kapsamda Batman Fıstık Üreticileri Birliği, bu rapor çalışmasıyla kurumsal gelişim noktasında da yeni bir adım atmıştır.

Çalışmanın Yöntemi

Hazırlık Aşaması Çalışmaları: Projenin hazırlık aşamasında Batman Fıstık Üreticileri Birliği ilgilileri ile pandemi dolayısıyla çevrimiçi görüşmeler yapılarak, çalışmaların genel hattı, arka planı, amaçları, hedefleri, projenin paydaşları ve projeden doğrudan etkilenen hedef kitle hakkında görüşmeler ve değerlendirmeler yapılmıştır. Proje sürecinin odağında bulunan taraflar ve proje ekibiyle detaylı görüşmeler gerçekleştirilmiş, bu durum sonraki aşamalarda, çevrimiçi görüşmelerde, anketlerde ulaşılacak olan hedef kitlenin ve paydaşların belirlenmesi ve genel durumu hakkında bilgi vermiştir.

Batman Fıstık Üreticileri Birliği Üyelerinin Mevcut Durumu ve Potansiyeli raporu hazırlık sürecinde yapılacak çalışmaları düzenleyen iş planı, T.C. Dicle Kalkınma Ajansı uzmanlarının katkılarıyla doğrultusunda gözden geçirilmiş ve revize edilmiştir. Veri toplama araçları da pandemi süreci dikkate alınarak belirlenmiştir.

9 | S a y f a Projenin hedef kitlesinde yer alan ilgili fıstık üreticilerini görüşlerini tespit etmek için araç olarak kullanılacak anketlerin soru formları oluşturulmaya başlanmıştır. Hazırlanan anketlerdeki soru formları hedef kitlenin beklenti ve görüşlerinin en iyi şekilde yansıtabilecekleri biçimde hazırlanmıştır. Anketlerdeki verilerin doğruluğu oldukça önemli olduğundan, soru içeriğine göre detaylı analizler yapılarak anket çerçevesi oluşturulmuş ve anketler ortaya konulmuştur. Soru formlarının (anketlerin) hazırlanmasında mevcut durum analizi konusunda yurt içi ve yurt dışı kuruluşların çalışma ve raporları, bültenler, teknoloji bilgileri ve sektörel yayınları, akademik çalışmalar, uluslararası örgütlerce hazırlanmış dokümanlar, veri setleri ve uluslararası organizasyonlarda sunulan tebliğler, sunumlar titizlikle incelenmiş, bu konuda birçok küresel kuruluşun gelecek yönelimleri ve stratejileri anlaşılmaya çalışılmıştır.

Beklentilerin Tespiti ve Mevcut Durum Analizi: Çalışmanın bu sürecinde veri toplama çalışmaları, anketler, çevrimiçi görüşmeler, proje ekip toplantıları, müzakere görüşmeleri gibi çalışmalar yer almaktadır. Anketlerde pandemi koşullarına da dikkat edilerek yüz yüze görüşme yöntemi tercih edilmiş, konu hakkında bilgi verilmiş ve anketlerin titizlikle cevaplanması istenmiştir. Kamu kurumu, oda ve mesleki kuruluşların katıldığı paydaş toplantısı çevrimiçi olarak gerçekleştirilmiştir. Paydaşlarla ayrıca yüz yüze görüşmeler de yapılmıştır. Rapor çalışması çerçevesinde projede yer alan uzmanlarla yüz yüze ve çevrimiçi ilerleme toplantıları gerçekleştirilmiş, elde edilen veriler değerlendirilerek, sürecin etkin şekilde yürütülmesi sağlanmıştır

Üst Politika Belgelerinin Analizi: Batman Fıstık Üreticileri Birliği Üyelerinin Mevcut Durumu ve Potansiyeli raporunun hazırlanması kapsamında belirli üst politika belgeleri analiz edilmiştir. Bu kapsamda üst politika strateji belgeleri ve planları ayrıntılı olarak taranmış ve bu belgelerde yer alan politika ve eylemler incelenerek birliğin görev ve faaliyet alanına giren konular tespit edilmiş ve önceliklerin oluşturulmasında katkı alınmış hem de önerilecek içeriklerim uyumlulaştırılması sağlanmıştır.

10 | S a y f a

11 | S a y f a 3. GEÇMİŞTE YAPILMIŞ ETÜT, ARAŞTIRMA VE DİĞER ÇALIŞMALAR

 Antep Fıstığı Sektör Raporu, Gaziantep Ticaret Borsası, 2021.

 Antep Fıstığı Marka ve Pazarlama Stratejisi, Nizip Ticaret Borsası, 2020.

 Şanlıurfa İli Fıstık Üretim Tesisi Ön Fizibilite Raporu, Karacadağ Kalkınma Ajansı, 2020.

 Antep Fıstığı İşleme Tesisi Yatırım Fizibilitesi, Karacadağ Kalkınma Ajansı, 2019.

 Uluslararası Siirt Fıstık Çalıştayı Sonuç Raporu, Siirt Üniversitesi-DİKA, 2019.

 Birecik Fıstığının Özellikleri ve Pazar Araştırması Raporu, Birecik Ticaret ve Sanayi Odası, 2019.

 Antepfıstığı Üretiminde Verim ve Kalitenin Artırılması Projesi, Nestle- TEMA, 2019.

 Soru ve Yanıtlarla Antepfıstığı Yetiştiriciliği, Nestle- TEMA, 2019.

 Coğrafi İşaret Tescilinin Antep Fıstığı Uluslararası Rekabet Gücü Üzerindeki Etkisinin Ölçülmesi: Türkiye Örneği, Naime Nihal Beypınar, Akdeniz Üniversitesi, 2018.

 Antep Fıstığı Sorunları ve Çözüm Önerileri Çalıştayı Sonuç Raporu, Nizip Ticaret Borsası, 2018.

 Siirt Fıstık İşleme Tesisi Ortak Sanayi Altyapısının İyileştirilmesine Yönelik Teknik Destek Projesi, 2017.

 Antep Fıstığı Sektör Etüdü, İstanbul Ticaret Odası, 2003. Ertürk Y. E., Geçer M.K., Gülsoy E. ve Yalçın S., 2015. “Antepfıstığı Üretimi ve Pazarlaması”. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi Cilt: 5, Sayı: 2, 2015.

 Antep Fıstığı Mükemmeliyet Merkezi Fizibilite Etüdü, Gaziantep Ticaret Borsası, 2014.

 Külekçi, Murat, 2014 “Antepfıstığı Üretiminde Kar Etkinliğinin Belirlenmesi; Veri Zarflama Analizi Uygulaması”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2014.

 Antepfıstığı İşletmelerinde Yeniliklerin ve Araştırma Sonuçlarının Benimsenme Düzeyleri ve Etki Değerlendirmesi, Antepfıstığı Araştırma İstasyonu, 2013.

 Tiryaki F., 2013. “Antepfıstığı Sektörü ve Yaşanan Sorunlar”. Antepfıstığı Üretiminden Tüketimine Kadar Yaşanan Sorunlar ve Çözüm Yolları”. TEMA Vakfı Paneli. İstanbul, 2013.

 Antepfıstığı Sektörünün Geliştirilmesi Projesi Mevcut Durum Analizi ve Gelişim Stratejileri Raporu- Gaziantep Ticaret Odası, 2013.

 Gaziantep İlinde Antepfıstığı Tarımı İle Uğraşan Ailelerin Sosyo-Ekonomik Yapışlarının Belirlenmesi, Antepfıstığı Araştırma Enstitüsü, 2007.

 Tunalıoğlu A. ve Taşkaya B. 2003. “Antepfıstığı”. Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü (T.E.A.E.-Bakış), 2003.

 Kalelioğlu, E. 1990. “Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Antepfıstığı Alanları”. Coğrafya Araştırmaları (Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Coğrafya Bilim ve Uygulama Kolu Yayını) Cilt 2, Sayı 2, 1990.

12 | S a y f a

13 | S a y f a

4. SEKTÖREL VE/VEYA BÖLGESEL POLİTİKALAR VE PROGRAMLAR

4.1. On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023)¹

On Birinci Kalkınma Planı içerisinde öncelikli gelişme alanlarından biri tarım olarak ifade edilmektedir. Çevresel, sosyal ve ekonomik olarak sürdürülebilir, ülke insanının yeterli ve dengeli beslenmesinin yanı sıra arz talep dengesini gözeten üretim yapısıyla uluslararası rekabet gücünü artırmış, ileri teknolojiye dayalı, altyapı sorunlarını çözmüş, örgütlülüğü ve verimliliği yüksek, etkin bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır. Politika ve tedbirlerden bazıları şöyledir:

 Makro ve mikro düzeyde doğru ve güvenilir veri temin edilerek, tohumdan sofraya uzanan tüm zincir tam olarak kayıt altına alınacak, yıllık izleme ve değerlendirme çalışmaları kurumsal hale getirilecek, tarımsal bilgi sistemleri tamamlanarak etkin kullanımı sağlanacaktır.

 Tarımsal desteklerin etkinliği artırılacaktır. Tarımsal desteklerin etki analizi yapılacaktır.

Tarımsal destekler artırılacak, su kısıtını gözeten, üretimde kalite, çiftçi maliyet ve geliri, arz ve talep dengesi odaklı dinamik bir yapıya kavuşturulacaktır.

 Atıl arazilerin tarımsal üretime kazandırılması başta olmak üzere, tarım arazisi piyasalarının geliştirilmesi için arazi bankacılığı sisteminin kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılacak, sözleşmeli üretim desteklenerek özendirilecektir.

 Küçük aile işletmeleri korunurken, tarım işletmelerinin ölçeklerinin yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüğüne ulaşması için başta kiralama olmak üzere arazi edinimine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

 Başta yüksek katma değerli tıbbi ve aromatik bitkilerde olmak üzere, ürün güvenilirliği, çeşitliliği ve üretimini artırmak amacıyla, iyi tarım uygulamaları, organik tarım, sözleşmeli üretim, kümelenme, araştırma, pazarlama ve markalaşma faaliyetleri desteklenecektir.

 Lisanslı depoculuk sisteminin yaygınlaştırılması amacıyla ürün muhafaza ve analiz destekleri artırılacaktır. Tarımsal ürünlerde e-ticaretin etkin ve güvenli yürütülmesine yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

 Tarım ürünlerinin pazarlanmasında dağıtım zincirindeki aracıların sayısının azaltılması, tüketicinin makul fiyatlardan ürüne erişimi, üretici ile tüketici arasında doğrudan bağlantı kurulması yönünde kooperatiflerin ve üretici birliklerinin sistemde etkin olarak yer alması sağlanacaktır.

 Üretici örgütlülüğünün artırılması ve işleyişlerinin etkinleştirilmesini teminen finansmana erişimleri kolaylaştırılacak, profesyonel yönetim, denetim ve organizasyon altyapıları geliştirilecektir. Üretici birliklerinin ticari faaliyette bulunabilmelerinin kolaylaştırılması amacıyla düzenlemeler yapılacaktır. Üretici örgütlerinin eğitim ve yayım hizmeti sağlamaya yönelik kapasiteleri iyileştirilecektir.

 Denetim ve yönetim altyapısı güçlü bir dağıtım modeliyle tarımsal ürünlerin piyasaya daha hızlı ve uygun fiyatla sunulmasını sağlamaya yönelik düzenlemeler yapılacaktır. Yerel ve bölgesel düzeyde üretimi yapılan tarımsal ürünleri hak ettiği katma değere eriştirecek mekanizmalar oluşturulacaktır.

1 On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023) http://www.sbb.gov.tr/wp- content/uploads/2019/07/OnbirinciKalkinmaPlani.pdf

14 | S a y f a 4.2. Orta Vadeli Program (2022-2024)²

Orta Vadeli Programda fiyat istikrarı konusunda politika ve tedbirler belirlenmiştir. Orta Vadeli Program On Birinci Kalkınma Planıyla uyumlu politika ve tedbirler içermektedir.

 Gıda arz güvenliğini sağlayarak fiyat istikrarını korumak amacıyla, tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanımı çalışmalarına devam edilecek, ekilebilir ve sulanabilir alanların artırılması için yatırımlar artırılarak sürdürülecek, tohum, gübre, yem, ilaç ve mazot gibi girdi maliyetlerinin yanı sıra finansman yükünü hafifletici, teknoloji odaklı dönüşümü sağlayıcı programlar uygulamaya konulacaktır.

 Gıda ürünlerinin tarladan sofraya soğuk zincir sistemiyle güvenli bir biçimde, en az fireyle ve makul fiyatlarla ulaşmasını sağlamak amacıyla bütüncül bir yaklaşımla hal ve kooperatifçilikte iyileştirmeler yapılarak dağıtımın kayıtlı ve en az lojistik maliyetli olmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

 Tarımsal üretim planlamasına katkı sağlanması, üretimde öngörülebilirliğin artırılması, fiyat dalgalanmalarının önüne geçilmesi, çiftçinin ürettiği ürünü değer fiyattan satabilmesi, sanayinin ihtiyaç duyduğu kalitede ürünü tedarik edebilmesi için tarım-sanayi entegrasyonunu sağlamaya yönelik çiftçi ve sanayicinin yazılı akite olan güvenini artıracak sözleşmeli tarım mekanizmaları geliştirilecektir.

4.3. Katılım Öncesi Ekonomik Reform Programı (2021-2023)³

Ülkemizin başlıca makroekonomik göstergelerinde önemli etkisi olan tarım sektöründe verimliliğin arttırılması ve daha etkin politikalar üretilmesi doğru kurgulanmış bir veri mimarisi ile toplanan güvenilir verilerin değerlendirilmesi neticesinde alınacak tedbirlerle gerçekleşecektir. Tarım istatistiklerinde kayıt dışı üretimlerin tespit edilememesi ve yayınlanan istatistiklere yansımaması, doğru ve güvenilir verilerin önemini bir kat daha artırmaktadır. Tarım ürünlerine ait girdi, maliyet, ekim alanı, üretim, verim, tüketim, ihracat ve ithalat gibi verilerinin analiz edilmesi ve yorumlanması ülkemiz tarım ekonomisi açısından son derece önemlidir. Ayrıca, mevzuatta tarımsal işletmelerin tanımının yapılması ve bu işletmelerin gönüllülük esaslı olmaktan ziyade zorunlu olarak veri sağlamalarını mümkün kılacak düzenlemelerin yapılmasına ihtiyaç vardır. Bunların yanı sıra, Bakanlık teşkilatında genel olarak istatistik konusunda yeterince farkındalığın bulunmamasından dolayı uluslararası tarım ürünleri fiyatlarındaki dalgalanmalar ve uluslararası platformda tarım sektöründeki güncel gelişmeler yeterince takip edilememektedir

4.4. Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (2014-2023)⁴

Bölgesel Gelişme Ulusal Strateji Belgesi’nde öncelikli gelişme illeri ile kırsal alanlar ile ilgili politikalara yer verilmiştir. Öncelikli gelişme illerinde asgari yaşam standartlarının iyileştirilmesine, ülke ekonomik ve sosyal yapısına entegrasyonunun güçlendirilmesine, temel altyapı ve hizmetlerin kalitesinin ve erişilebilirliğinin artırılmasına, ekonomik kalkınmaya taban oluşturacak sermaye

2 Orta Vadeli Program (2022-2024) https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2021/09/Orta-Vadeli-Program-2022- 2024.pdf

3 Katılım Öncesi Ekonomik Reform Programı (2021-2023) https://www.sbb.gov.tr/wp- content/uploads/2021/03/Katilim-Oncesi-Ekonomik-Reform-Programi-2021-2023.pdf

4 Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (2014-2023) https://abdigm.meb.gov.tr/projeler/ois/003.pdf

15 | S a y f a birikiminin sağlanmasına yönelik politikalar uygulanacaktır. Bu çerçevede; tarım ve hayvancılığın geliştirilmesiyle ekonomide ve kırsal alanda yapısal dönüşümün temellerinin güçlendirilmesi, ekonominin çeşitlendirilmesi ve mikro işletmelerin geliştirilmesi, beşeri sermayenin güçlendirilmesi, kentsel ve kırsal alanda yaşam kalitesinin artırılması, yakın bölge merkezleriyle ilişkilerin artırılması, doğal kaynakların endüstriye kazandırılması, sanat ve spor gibi alanlarda düzenlenecek ulusal ve uluslararası büyük etkinliklerle ekonomik canlılığın sağlanması ve imajın geliştirilmesi, sosyal sermayenin güçlendirilmesi ve iyi yönetişim uygulamalarının hayata geçirilmesi amaçlanmaktadır. Kırsal ekonomide tarımsal faaliyetlerin verimliliği artırılacak, ekonominin geliştirilmesi amacıyla doğal ve beşeri kaynaklar harekete geçirilecek, örgütlenme düzeyi ve etkinliği artırılacaktır. Kırsal ekonominin ve sosyal yaşamın geliştirilmesi yönünde temel altyapı ve hizmetlere öncelik verilecektir.

4.5. Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (2021-2023)⁵

Tarımsal üretimde verimlik ve kalite aynı zamanda tarımsal sanayiye de kaliteli ham madde girişi sağlamakta, sektörlerdeki gelişim ve kalkınma, ülke ekonomisinin gelişmesine ve zenginleşmesine zemin oluşturmakta ve kırsal alana yönelik turizm yatırımlarının yapılmasına da olanak sağlayabilmektedir. Türkiye’de, tarım işletmelerinin %80’i araziyi kendileri işlemekte ve bu şekilde işlenen arazi toplam arazinin %60’ına karşılık gelmektedir. Mülk arazi ile birlikte arazi kiralama yoluyla tarımsal faaliyet yapan işletmelerin oranı %17’dir ve işledikleri arazi, toplam arazinin

%36’sına denk gelmektedir. Bu şekildeki işletmelerin önemli bir kısmı hayvancılık faaliyeti de gerçekleştirmektedirler. Tarım sektörünün üretim yoluyla sağladığı faydaların başında besin ihtiyacının karşılanması gelmektedir. Türkiye’de gerek bitkisel gerekse de hayvansal ürünlerin üretimi oldukça geniş bir ürün yelpazesinde gerçekleştirilmektedir. Türkiye’de akıllı tarıma yönelik çalışmalar kapsamında gerek kamu sektörü gerekse

Türkiye’de akıllı tarıma yönelik çalışmalar kapsamında gerek kamu sektörü gerekse özel sektör tarafından çeşitli araştırma projeleri yürütülmektedir. Akıllı tarım uygulamaları çerçevesinde, küresel konumlama sistemi, veri kayıt ve görüntüleme sistemi, coğrafi bilgi sistemleri, haritalama ve yazılımlar, uzaktan algılama sistemleri birlikte kullanılmaktadır. Toprak sensörleri (tekstür, organik madde, nem, besin, toprak pH değeri, sıkışma) ve değişik ölçme teknolojileri (elektrik ve elektromanyetik, optik ve radyometrik, akustik ve pnömatik, elektrokimyasal) kullanılarak bitkilerde biyokütle, besin seviyesi yetersizliği, yabancı ot popülasyonu ve su akışına dair durumlar belirlenebilmektedir. Anıza doğrudan ekim veya toprak işlemesiz ekim, girdinin ihtiyaç olunan alanda, ihtiyaç miktarında ve doğru zamanda uygulanması ve ilaçlamada yeşil uygulamalar şeklinde çiftlik yönetim sistemleri geliştirilmektedir.

5 Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (2021-2023) https://www.tarimorman.gov.tr/TRGM/Belgeler/UKKS-Strateji- Belgesi.pdf

16 | S a y f a 4.6. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) Bölge Kalkınma Programı 2021-2023 Eylem Planı⁶ Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) Bölge Kalkınma Programı 2021-2023 Eylem Planı amaçlarından biri “tarımda rekabet gücünün artırılması ve sürdürülebilir çevre”dir. Bu çerçevede tarımsal üretimde rekabet edilebilirlik artırılacaktır.

Yenilikçi, rekabetçi ve katılımcı yaklaşımları kullanan, çok ortaklı, üretici örgütlerinin yer aldığı, değer zinciri oluşturma ve kümelenme yaklaşımlarını dikkate alan, sürdürülebilir, tekrarlanabilir ve çoğaltılabilir uygulamaların yaygınlaştırılması amaçlanmaktadır. GAP Bölgesi’nin başat ekonomik sektörleri arasında yer alan tarımsal üretimde ve tarımsal ürünlerin işlenmesinde başta su ve enerji olmak üzere, kaynakların en etkin biçimde kullanımımın modellenmesi, yaygınlaştırılması ve birincil üretim ve işleme süreçlerinde verimliliğin artırılması amaçlanmaktadır. GAP Bölgesi’nde Hassas Tarım (Precision Farming) sisteminin yaygınlaşmasını sağlayarak, bölgedeki tarımsal üretim işletmelerinin rekabet gücü ve verimliliğinin artırılması ve bölgenin hassas tarım alanında teknoloji ve öz bilgi üreten bir merkez olması sürecinin başlatılması amaçlanmaktadır.

4.7. TRC3 Bölgesi 2014-2023 Bölge Planı-Bölgesel Gelişme Stratejisi⁷

2014-2023 TRC3 Bölge Planı kapsamında sektörel odaklanma özellikle 2 temel eksen üzerinde yoğunlaşmıştır. Katma Değerli Üretim ve Hizmetin Artırılması ile Beşeri Gelişme ve Sosyal İçerme bölgenin sosyo-ekonomik kalkınma endekslerine odaklanmış şekilde hazırlanmıştır. TRC3 Bölgesi 2014-2023 Bölge Planı-Bölgesel Gelişme Stratejisi Katma Değerli Üretim ve Hizmet başlığı altında katma değerli tarımsal üretimin artırılarak markalaştırılması ve rekabetçiliğin geliştirilmesi gibi öncelikler ve bunlara özel tedbirler belirlenmiştir. TRC3 Bölgesi’ndeki (Mardin, Batman, Şırnak ve.

Siirt) tarımsal faaliyetlerden bitkisel üretimin Türkiye ekonomisine katkısı sınırlı kalmaktadır.

Bölge’de meyvecilik son yıllarda gelişme göstermektedir. Meyve ağaçları sayısı bakımından fıstık, zeytin, üzüm, nar ve incir sayıca öne çıkmaktadır. Bu ürünlerin kırsal alana katma değeri, tahıl üretimine göre daha fazla olduğundan ekim alanları genişlemektedir. Belirlenen alt tedbirlerden bazıları şöyledir:

 İyi tarım ve organik tarım uygulamalarının desteklenmesi, katma değeri yüksek meyvecilik (fıstık, üzüm, nar, zeytin, vb.) ve sebzecilik faaliyetlerinin desteklenmesi,

 Sertifikalı girdi kullanımının desteklenmesi, tarım sigortaları uygulamalarının yaygınlaştırılması ile üretimde sürdürülebilirliğin artırılması,

 Üretici örgütlenmelerin etkinliğinin artırılması, örgütlerin pazarlama ve finans kaynakları bulma alanlarında destek olunması,

 Üniversiteler, sivil toplum kuruluşları, odalar ve üretici birlikleri arasında işbirliğinin artırılması ve tarımsal verimlilik, katma değeri artırma konularında araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin desteklenmesi, uzaktan algılama teknolojilerinin desteklenmesi, butik üretim çalışmalarının yapılması,

6 Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) Bölge Kalkınma Programı 2021-2023 Eylem Planı http://www.gap.gov.tr/upload/dosyalar/pdfler/icerik/BKP2021-2023.pdf

7 TRC3 Bölgesi 2014-2023 Bölge Planı-Bölgesel Gelişme Stratejisi https://www.dika.org.tr/assets/upload/dosyalar/trc3- bolgesi-2014-2023-bolge-plani-2cilt.pdf

17 | S a y f a

 Tarımsal üretimde mekanizasyon seviyesinin yükseltilmesi, tarımda yenilikçi üretim anlayışının desteklenmesi, gelir getirici alternatif üretim olanaklarının araştırılması, ürün tarımının geliştirilmesi, sözleşmeli üretim faaliyetlerinin desteklenmesi, tarımsal ürün piyasalarının geliştirilmesi, tarım borsalarının altyapısının güçlendirilmesi, pazar bilgi sistemlerinin kurulması, e- ticaret uygulamalarının desteklenmesi, tarımsal danışmanlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması.

4.8. Batman Fıstık Üreticileri Birliği Stratejik Planı (2020-2023) Batman Fıstık Üreticileri Birliği tarafından hazırlanan stratejik planda;

 Kurumsal yapının tüm bileşenleriyle oluşturulması,

 Üyelere etkin ve verimli hizmet sunulması,

 Batman fıstığının öncelikle ulusal bazda tanınırlık ve bilinirliğinin sağlanması ve verimlilik ve kalitesinin iyileştirilmesi, olmak üzere 3 stratejik amaç ve bu amaçlara yönelik hedefler belirlenmiştir.

Stratejik Amaç 1: Kurumsal yapının tüm bileşenleriyle oluşturulması

 Hedef 1.1: Çağdaş yönetim anlayışının yerleştirilmesi

 Hedef 1.2: Etkin insan kaynağı yönetimi ile teknik alt yapıyı güçlendirmek

 Hedef 1.3: Haberleşme ve iletişimin etkin biçimde sağlanması

 Hedef 1.4: Üye ilişkilerinin etkin bir şekilde yönetilmesi

 Hedef 1.5: Kurumsallaşmanın sağlanması

Stratejik Amaç 2: Üyelere etkin ve verimli hizmet sunulması

 Hedef 2.1: Üyeler için iletişim ağlarının geliştirilmesi

 Hedef 2.2: Lobi ve temsil faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi

 Hedef 2.3: Üyelere bilgi ve danışmanlık hizmetlerinin verilmesi

Stratejik Amaç 3: Batman fıstığının öncelikle ulusal bazda tanınırlık ve bilinirliğinin sağlanması ve verimlilik ve kalitesinin iyileştirilmesi

 Hedef 3.1 Batman fıstığının tanınırlık ve bilinirliğinin sağlanması

 Hedef 3.2 Batman fıstığının verimlilik ve kalitesinin iyileştirilmesi

18 | S a y f a

19 | S a y f a 5. TÜRKİYE VE DÜNYA’DA ANTEP FISTIĞI PAZARI

Antep fıstığı (Pistacia vera), sakız ağacıgiller (Anacardiaceae) familyasından yenebilen kabuklu bir meyvedir. Antep fıstığı ağacından yetişir, yağlı, ince kabukludur. Tatlıcılık ve yiyecek sektöründe kullanılmaktadır. Ortadoğu ve Orta Asya kökenli Antep fıstığının Dünya'daki modern üretimi Türkiye, ABD, İran ve Çin'de yoğunlaşmıştır. Antep fıstığı denilmesinin sebebi Türkiye'deki ilk fıstık işletmelerinin Gaziantep'te kurulması, önceki yıllarda üretimin çoğunlukla burada yapılması ve Türkiye'ye buradan dağıtılmasıdır. Antep fıstığı normal şartlar altında dikildikten 4-6 yıl sonra uygun görülen meyve aşısı yapılmakta, 4. yılsonunda olgunlaşan aşı 5. yılda meyve vermeye başlamaktadır. Bu süreç 8 ile 10 yıl arasında değişebilmektedir.

Türkiye’de 40’tan fazla ilde Antep fıstığı üretimi yapılmaktadır. Fakat Antep fıstığının iklim isteklerini büyük oranda karşılayan geniş alana sahip Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Türkiye üretiminin yaklaşık %95’ini sağlamaktadır. En çok Şanlıurfa, Gaziantep, Nizip, Siirt, Kahramanmaraş, Adıyaman, Diyarbakır, Karaman ve Göksu kenarındaki hemen hemen her bölgede yetişir. Fıstık ağacı sıcak havayı çok sever. Türkiye’de en fazla Antep fıstığı üretim alanı yıllardır Gaziantep’te iken 2014 yılından itibaren yeni üretim alanları ile Şanlıurfa en fazla üretim alanına sahip olmuştur. Türkiye Antep fıstığı alanının yaklaşık %80’i Şanlıurfa ve Gaziantep illerinde bulunmaktadır.⁸

Antep fıstığının dört çeşidi vardır: Antep, Siirt, Şam ve İran fıstığı. Bunlardan "İran fıstığı" denilen tür, en çok yetiştirilenidir. İran fıstığının meyveleri diğer hepsinden daha iridir. Ancak yağ oranı oldukça düşüktür. Türkiye, Gaziantep (Antep) ve Siirt olmak üzere iki ana çeşidi ile dünyanın önde gelen fıstık üreten ülkelerinden biridir. Antep fıstığı, İran fıstığına göre daha küçük olmasına rağmen oldukça aromatik ve aranan bir fıstıktır. Siirt Fıstığı, standart kalite seviyesinde istikrarlı yıllık üretimi ile oldukça verimli bir çeşittir. Türkiye fıstıklarının çoğu kırmızımsıdır. Türk fıstıklarının kalitesi, büyüklüğü ile doğrudan ilişkilidir. Türkiye'nin ana üretim bölgeleri Güney kesiminde yoğunlaşsa da son zamanlarda diğer bölgelerdeki üretim artmaya başlamıştır. Üretim alanlarının bu şekilde genişletilmesi, bölge merkezli iklim olaylarının neden olduğu ürün kaybı riskini azaltmaktadır.

Türkiye'de fıstık üretimi, yüksek hacimli bir “yıl içi” ve ardından “yıl dışı” küçük verim ile döngüseldir. Türkiye’de üretimdeki artışın tek nedeni mahsul yönetimi, sulama, ağaçların yenilenmesi, ekilen alanlardaki artış ve ağaç olgunlaşması için gerekli süreyi kısaltmaya yönelik araştırmalara yapılan yatırımların birleşiminin bir sonucudur.

Ürün Tanımı: 080252 Gümrük Tarife İstatistik Pozisyon (GTİP) Numarası, ‘’Antep Fıstığı;

kabuksuz (taze/kurutulmuş)’’ ürün grubunu tanımlamaktadır.

Özellikle ifade etmek gerekir ki, her ülkenin kendi yerel kaynaklarından alınan veriler FAO verilerini desteklememektedir. Son yılların ortalama üretim miktarlarına bakıldığında İran’da düşüş görülürken ABD ve Türkiye’de artış görülmektedir. Üretim miktarındaki seyre bakıldığında dünya

8 Antepfıstığı Dergisi Sayı-7,

https://arastirma.tarimorman.gov.tr/afistik/Belgeler/DERG%C4%B0LER/ANTEPFISTI%C4%9EI%20DERG%C4%B0S%C4%

B0%20SAYI-7.pdf

20 | S a y f a Antep fıstığı üretimi liderliğini ABD’ye bırakan İran, önümüzdeki dönem ikinciliği de Türkiye’ye bırakma eğilimindedir. Türkiye üretim alanı ve bununla birlikte üretim miktarı artmaktadır. Son on yıl antepfıstığı üretim alanı 2,2 milyon dekardan 3,7 milyon dekara alana çıkmıştır.

TÜİK verilerine göre Türkiye'de Antep fıstığında üretim 2020 yılında bir önceki yıla göre %248,7 artarak 296 bin 376 tona ulaşmıştır. Türkiye’de antepfıstığı üretimi yapılan illerin son dört yıldaki üretim alanları incelendiğinde en yüksek artışın %203 oranıyla Batman, %117 ile Mardin, %107 ile Mersin illerimizde olduğu görülmektedir. Antepfıstığının ismini aldığı Gaziantep ilindeki toplam tarım alanlarının üçte birinde antepfıstığı yetiştiriciliği yapılarak doyma noktasına gelmiştir.

T.C. Batman Valiliği İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nden alınan bilgiye göre Batman’da 2020 yılında 8,820 ton Antep fıstığı üretilmiştir. Son 5 yılda Batman ve ilçelerinde çiftçilere 1 milyon 200 bin fıstık fidanı dağıtılmıştır.

Şekil 1: Türkiye Antep Fıstığı Üretim Haritası

Kaynak: TÜİK, cografyaharita.com, 2020

21 | S a y f a

Tablo 1: İllere Göre Antep Fıstığı Üretim Alanı (Dekar)

No İller 2016 2017 2018 2019 Artış, %

1 Şanlıurfa 1.129.895 1.253.983 1.392.160 1.411.482 24,9 2 Gaziantep 1.335.385 1.363.473 1.363.473 1.393.759 4,4

3 Siirt 198.950 188.073 282.071 285.206 43,4

4 Adıyaman 261.298 258.092 263.928 269.609 3,2

5 Kahramanmaraş 66.603 67.990 75.289 82.853 24,4

6 Batman 24.755 37.983 44.793 75.122 203,5

7 Kilis 64.677 63.355 64.829 67.921 5,0

8 Mardin 10.029 10.689 14.874 21.838 117,7

9 Mersin 5.224 5.094 5.913 10.833 107,4

10 Manisa 10.185 9.963 9.478 10.411 2,2

11 Diyarbakır 4.603 5.676 5.083 8.464 83,9

12 İzmir 6.850 6.695 6.224 6.789 -0,9

13 Şırnak 2.575 4.052 4.869 5.069 96,9

14 Çanakkale 4.726 4.625 4.325 4.732 0,1

15 Aydın 2.805 2.672 2.333 2.540 -9,4

16 Kütahya 2.180 2.176 1.970 1.970 -9,6

17 Muğla 1.515 1.483 1.369 1.370 -9,6

Diğer İller (22 İl) 2.021 1.967 2.022 2.135 5,6

Toplam 3.134.276 3.288.041 3.545.003 3.662.103 16,8 Kaynak: TÜİK, 2021

Antepfıstığı üretiminde rakip ülkelerden Türkiye’nin en önemli farkı kuru koşullarda yapılan üretimdir. Tarım ve Orman Bakanlığı Çiftçi Kayıt Sistemi verileri incelendiğinde 2019 yılında 61.180 adet antepfıstığı işletmesinin 2.838.647 dekar alanda antepfıstığı üretimi yaparken bu alanın sadece 191.851 dekarında (%6,8) sulama yapıldığı belirtilmiştir. Antepfıstığı üretim alanının

%93’ünün kuru şartlarda olduğu düşünüldüğünde antepfıstığı çeşitlerinin genetik özellikleri dışında üretim rakamlarının bölgenin yağış durumu ile dalgalandığı görülmektedir.

Tablo 2: Türkiye’nin Antep Fıstığı İthalatı (2016-2020)

Ülkeler 2016 ($) 2017 ($) 2018 ($) 2019 ($) 2020 ($)

İran $7.313.872 $11.279.760 $6.866.312 $12.248.586 $33.514.583

ABD $1.258.551 $18.357.206 $15.907.553 $15.233.295 $10.230.017

Suriye $926,772 $1.818.064 $2.542.289 $631,905 $1.840.679

Tacikistan - $1.046.198 $3.033.807 $3.341.628 $1.266.421

Özbekistan $361,100 - $708,123 $314,000 $640,000

Afganistan $781,229 $8.613.228 $3.271.626 - $554,440

Kırgızistan $410,998 $551,163 $1.272.905 $3.023.752 $211,319

Türkmenistan - - $216,940 - $114,130

İsviçre - - - - $22,000

TOPLAM (Dünya) $12.749.281 $42.492.061 $34.741.703 $36.919.828 $48.393.589

Kaynak: UNCOMTRADE, 2021

Türkiye'de fıstık mahsulünün büyük bir kısmı yurt içinde tüketilmektedir. Fıstık en çok atıştırmalık olarak (%50) veya baklava veya çikolata ürünleri gibi şekerlemelerde tüketilmektedir. İhracatta ise

%90'ı iç fıstık, %10'u ise kabuklu fıstıktır. Kabuklu Antep fıstığı çoğunlukla özel markalı

22 | S a y f a markalama için, diğer kısmı ise tatlılar, makarnalar ve geleneksel tatlılarda içerik olarak kullanılmaktadır.

Tablo 3: Türkiye’nin Antep Fıstığı İhracatı (2016-2020)

Ülkeler 2016 ($) 2017 ($) 2018 ($) 2019 ($) 2020 ($)

İtalya $38.526.816 $30.183.748 $48.287.118 $44.275.411 $30.507.359

Almanya $8.340.067 $11.215.316 $18.652.910 $23.959.624 $18.387.800

Suudi Arabistan $5.610.635 $11.693.366 $12.357.494 $12.173.779 $12.707.066

Israil $6.513.092 $5.671.191 $7.313.765 $7.657.694 $10.992.454

Birleşik Arap

Emirlikleri $1.569.583 $1.637.300 $1.375.297 $3.901.952 $4.290.429

Ürdün $1.159.089 $3.964.390 $1.538.695 $4.098.572 $3.077.630

Irak $1.339.486 $2.951.408 $3.013.531 $7.753.259 $2.894.989

Mısır $1.317.024 $285,137 $763,731 $2.373.794 $2.063.213

Avustralya $926,395 $96,116 $251,674 $213,414 $2.040.947

Suriye $1.443.130 $3.100.525 $2.599.126 $5.274.059 $1.954.920

TOPLAM

(Dünya) $78.784.767 $81.778.804 $117.485.085 $135.769.378 $106.867.987

Kaynak: UNCOMTRADE, 2021

080252/(Antep Fıstığı; kabuksuz (taze/kurutulmuş)) ürün grubunda 2020 yılında dünyada 558 milyon 186 bin ABD doları değerinde ihracat gerçekleşmiştir. Bu ürün grubunda dünyada en fazla ihracat gerçekleştiren ilk 10 ülke sıralaması aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Türkiye, 2020 yılında 106 milyon 868 bin ABD dolar ihracatı ve dünya ihracatından aldığı % 19,1 pay ile bu ürünün ihracatını gerçekleştiren ülkeler sıralamasında 2.sırada yer almaktadır.

Tablo 4: 2020 Yılı Dünyada En Yüksek Antep Fıstığı İhracatı Yapan 10 Ülke ($,kg)

Ülkeler İhracat Değeri ($) İhracat Miktarı (kg)

Türkiye $106.867.987 8.229.521

ABD $67.951.087 7.536.614

Almanya $63.632.177 4.148.632

İtalya $26.357.697 1.330.196

Vietnam $13.934.437 835,132

Hollanda $10.503.849 644,861

Çin $8.663.663 915,450

İspanya $6.948.288 438,988

Ürdün $6.097.987 -

Fransa $4.884.835 251,689

Kaynak: UNCOMTRADE, 2021

23 | S a y f a

Tablo 5: 2019 Yılı Dünyada En Yüksek Antep Fıstığı İhracatı Yapan 10 Ülke ($,kg)

Ülkeler İhracat Değeri ($) İhracat Miktarı (kg)

Türkiye $ 135.769.378 9.224.622

ABD $ 106.864.371 10.178.222

Almanya $54.912.930 3.327.146

Afganistan $29.248.291 2.359.103

İtalya $28.384.666 1.395.825

Birleşik Arap Emirlikleri $17.082.136 2.177.194

Vietnam $14.111.627 736,206

Çin $11.441.643 1.478.134

İspanya $6.830.928 488,992

Hollanda $6.282.517 324,590

Kaynak: UNCOMTRADE, 2021

Fıstık pazarı biçim, son kullanım, ürün türü ve dağıtım kanalı bazında bölümlere ayrılmıştır. Fıstık pazarı şekil bazında bütün, toz, kavrulmuş ve parçalanmış olarak bölümlendirilmektedir. Ürün çeşidine göre fıstık pazarı kabuklu ve kabuklu olarak ikiye ayrılmaktadır. Fıstık pazarı, nihai kullanıma göre fırıncılık ve şekerlemeler, aromalı içecekler, kahvaltılık gevrekler, atıştırmalıklar, tereyağı ve ezme, süt ürünleri ve diğerleri olarak bölümlendirilmektedir. Fıstık, dağıtım kanalı bazında toptancı/dağıtıcı, modern ticaret, marketler, çevrimiçi satış ve diğer satış kanallarına ayrılmıştır.

Tablo 6: 2020 Yılı Dünyada En Yüksek İthalat Yapan 10 Ülke ($,kg)

Ülkeler İthalat Değeri ($) İhracat Miktarı (kg)

Almanya $145.654.318 10.365.098

İtalya $94.426.068 6.564.828

Hindistan $64.982.631 5.642.530

Türkiye $48.393.589 4.684.087

Ürdün $34.300.517 2.078.819

Fransa $26.202.788 1.382.509

Hollanda $13.159.237 717,594

Avustralya $11.235.649 742,849

İspanya $10.271.444 -

Israil $9.731.000 589,757

Kaynak: UNCOMTRADE, 2021

Fıstık tüketiminin faydaları konusunda halk arasında farkındalığın artması, atıştırmalık olarak Antep fıstığı talebinin artması, antepfıstığının kabızlığı gidermesi, kalp krizi ve kanser riskini azaltması, bağışıklığı iyileştirmesi, dolayısıyla bağışıklığı artırması gibi sağlık yararlarının artması, 2020-2027 tahmin döneminde fıstık pazarının büyümesini hızlandıracak faktörlerden bazılarıdır.

Öte yandan, şekerleme ve unlu mamullerde artan fıstık ihtiyacı, yukarıda belirtilen tahmin döneminde fıstık pazarının büyümesi için yeni ve geniş fırsatlar oluşturacaktır.

24 | S a y f a

Tablo 7: 2019 Yılı Dünyada En Yüksek İthalat Yapan 10 Ülke ($,kg)

Ülkeler İthalat Değeri ($) İhracat Miktarı (kg)

Almanya $121.682.199 8.941.643

İtalya $105.278.416 7.245.883

Hindistan $80.331.560 6.424.082

Türkiye $36.919.828 3.060.599

Fransa $25.137.356 1.288.688

Suudi Arabistan $23.732.841 1.955.016

Birleşik Arap Emirlikleri $23.412.067 2.977.128

Ürdün $17.424.458 1.109.656

İngiltere $15.902.304 1.085.841

Vietnam $12.110.323 719,423

Kaynak: UNCOMTRADE, 2021

Fıstık pazarının 2020-2027 tahmin döneminde %3,20 oranında büyümesi bekleniyor. Antep fıstığının unlu mamullerde aroma maddesi olarak artan talebi, 2020-2027 tahmin döneminde fıstık pazarının büyümesinde etkendir.

Tablo 8: 2019 ve 2018 yılı Dünyada Antep Fıstığı Üretim Miktarları (Ton)

Ülkeler 2018 2019

İran 143695 337.815

ABD 447700 335.660

Çin 100873 106.155

Türkiye 240000 85.000

Suriye 61631 31.813

Madagaskar 4010 4.642

Tunus 3135 3.109

Afganistan 2746 2.755

Avustralya 1525 1.559

Kırgızistan 1045 1.073

Özbekistan 868 909

Pakistan 654 695

Ürdün 463 528

Meksika 61 39

Azerbaycan 22 26

Kaynak: UNCOMTRADE, 2021

25 | S a y f a

26 | S a y f a 6. KURUMSAL YAPI, KURUM KÜLTÜRÜ VE KURUMSALLAŞMA

Batman Merkez, Beşiri ve Gercüş İlçeleri Antep Fıstığı Üreticiler Birliği 2017 yılında kurulmuş ve ilk kongresini 2018 yılı Şubat ayında gerçekleştirmiştir. 2021 yılı itibariyle Birliğin üye sayısı 73’tür.

Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu (2004) çerçevesinde birlikler; ürün veya ürün grubu bazında faaliyet gösteren ve tüzüklerinde belirlenen miktardaki tarımsal üretimi bu kuruluşlar aracılığıyla pazarlamayı taahhüt eden, en az 16 tarım üreticisinin bir araya gelmesiyle, asgarî ilçe düzeyinde kurulur. Birliğin toplam üretim kapasitesinin ürün bazında, Bakanlık tarafından yönetmelikle belirlenecek asgarî düzeyin altında olmaması gerekmektedir.

Üretici Birlikleri ile Kooperatifler birbirine karıştırılsa da statüleri tamamen birbirinden farklıdır.

5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu’nun “Uygulanacak diğer hükümler” başlıklı 20nci maddesinde “Bu Kanunda hüküm bulunmayan hallerde, genel hükümler ile 6.10.1983 tarihli ve 2908 sayılı Dernekler Kanununun ilgili hükümleri uygulanır” denilerek, üretici birliklerinin hukuki statüsünün dernek olduğu vurgulanmıştır. Oysa kooperatifler 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 124. maddesinde ticaret şirketi (ortaklık) türleri arasında sayılmıştır.

Batman Fıstık Üreticileri Birliği, Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu’nun amacına uygun olarak aşağıdaki görevleri yerine getirmektedir.

 Üyelerinin ürettikleri ürünlerle ilgili piyasa araştırmaları yapmak ve yaptırmak,

 Üyelerinin ürünlerine pazar bulmak, ürünlerin pazara arzını düzenlemek,

 Üyelerine üretim teknikleri, hasat, depolama, paketleme konularında teknik destek sağlamak.

 Üyelerine girdi temininde yönlendirici yardımlarda bulunmak,

 İç pazara ve ihracata uygun çeşitlerin üretilmesini sağlamak,

 Eğitim ve yayım hizmeti vermek, danışman hizmeti sağlamak,

 Ürün kalitesini iyileştirici tedbirler almak ve ürün standartlarını uygulamak,

 Çiftlik düzeyinde yapılan tarımsal uygulamaları izlemek, kayıtlarını tutmak ve belge düzenlemek,

 Paket ve ambalajlarla ilgili standartların uygulanmasını sağlamak,

 Çevreyle uyumlu üretim tekniklerini yaygınlaştırmak,

 Üyeleri adına ürün depolanmasına, gerektiğinde bu amaçla depo kiralanmasına yardımcı olmak,

 Ürünlerin tanıtımıyla ilgili faaliyetlerde bulunmak,

 Ürünlerle ilgili her türlü kaydı tutmak,

 Türkiye Cumhuriyeti’nin kabul ettiği uluslararası ürün veya ürüne özgü ortak piyasa düzenlemelerinin gerektirdiği görevleri yürütmek,

 Sözleşmeli üretim kapsamında, üyeleri adına örnek tip sözleşmeler düzenlemek ve bununla ilgili faaliyetleri koordine etmektir.

Birliğin organları; genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur.

27 | S a y f a

Şekil 2: Batman Fıstık Üreticileri Birliği Organizasyon Şeması

6.1. Genel Kurul

Genel kurul, birlik üyelerinden oluşur. Genel kurul, üye tamsayısının salt çoğunluğu ile toplanır. İlk toplantıda gerekli çoğunluk sağlanamazsa, ikinci toplantı çoğunluk şartı aranmadan yapılır. Genel kurul, denetim kurulunun veya yönetim kurulunun kararı yahut genel kurul üyelerinin üçte birinin yazılı talebiyle olağanüstü toplantıya çağrılabilir. Genel Kurulun görev ve yetkileri şunlardır:

 Yönetim ve denetim kurulu üyelerini seçmek,

 Çalışma raporlarını incelemek,

 Yönetim kurulu ile denetim kurulu raporlarının ibra edilip edilmemesine karar vermek,

 Kesin hesapları kabul veya reddetmek,

 Yönetim kurulunun teklif edeceği bütçe ve çalışma programını görüşerek onaylamak,

 Personel işlemleri, taşınır ve taşınmaz mal alım veya satımı ile üyelik aidatlarının belirlenmesi hususunda yönetim kuruluna yetki vermek,

 Birlik aracılığı ile pazarlanan ürünlerin satış bedelinin binde ikisini aşmamak üzere kesilecek hizmet payını tespit etmek,

 Merkez birliğine temsilci seçmek, Üyelikten çıkarılmayı onaylamak, diğer karar ve tedbirleri almaktır.

6.2. Yönetim Kurulu

Yönetim kurulu, genel kurulun dört yıl için kendi üyeleri arasından seçtiği en az beş, en çok yedi üyeden oluşur. Ayrıca aynı sayıda yedek üye seçilir. Yönetim kurulu üyeleri, birlik faaliyetlerine ilişkin icraatlarından on yıl süre ile sorumludurlar. Yönetim kurulunun görev ve yetkileri şunlardır:

 Üye kabul etmek, genel kurul gündemini tespit etmek, faaliyet programlarını hazırlamak ve genel kurulu toplantıya çağırmak,

28 | S a y f a

 Birlik muhasebe kayıtlarını bilanço esasına göre tutmak ve tahmini bütçe, kesin hesap ve aktarma tekliflerini, aylık mizan ve bunlara ait raporları sunmak,

 Birlik personelinin atamasını yapmak ve görevine son vermek,

 Birliğe hizmet satın almak,

 Genel kurulun verdiği yetki çerçevesinde birliğin taşınır ve taşınmaz mal alımı ve satımını yapmak, birliğin mallarını yönetmek ve korumak,

 Birliğin faaliyet alanı içerisindeki ürün veya ürün grubu ile ilgili piyasa fiyatlarını takip etmek, pazar araştırması yapmak ve yaptırmak,

 Ürün veya ürün grubunun kalitesini yükseltmek için gerekli kişi, kurum veya kuruluşlarla işbirliği yapmak,

 Birlik üyelerini bilgilendirici toplantılar yapmak ve eğitim faaliyetlerinde bulunmak,

 Birliği yurt içinde ve yurt dışında temsil etmek,

 Gerektiğinde genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırmak,

 Sözleşmeli üretim kapsamında, üyeleri adına örnek tip sözleşmeler düzenlemek ve bununla ilgili faaliyetleri koordine etmek, Genel Kurul tarafından verilen diğer görevleri yerine getirmektir.

Tablo 9: Batman Fıstık Üreticileri Birliği Yönetim Kurulu Üyeleri

No Yönetim Kurulu Üyeleri Görevi

1 Hifzullah AKDAŞ Yönetim Kurulu Başkanı

2 Fırat ÖZDEMİR Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı

3 M. Şerif AKDAŞ Yönetim Kurulu Üyesi

4 M. Emin AKDAŞ Yönetim Kurulu Üyesi

5 Ümit GÜNEŞ Yönetim Kurulu Sayman Üyesi

6.3. Denetim Kurulu

Denetim kurulu, genel kurulun kendi üyeleri arasından seçtiği üç üyeden oluşur. Ayrıca aynı sayıda yedek üye seçilir. Denetim kurulunun görev ve yetkileri şunlardır:

 Birlik bilanço ve defterlerini incelemek, yönetim kurulunun faaliyetleri ile ilgili yapılan denetim raporunu genel kurulun onayına sunmak,

 Gerektiğinde genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırmaktır.

Tablo 10: Batman Fıstık Üreticileri Birliği Denetim Kurulu Üyeleri

No Denetim Kurulu Üyeleri Görevi

1 Mehmet DOĞRU Denetim Kurulu Üyesi

2 Bilal ADSIZ Denetim Kurulu Üyesi

3 Faysal ÖZDEMİR Denetim Kurulu Üyesi

Batman Fıstık Üreticileri Birliği 2020-2023 Stratejik Plan çalışmaları Dicle Kalkınma Ajansı Teknik Destek Programı TRC3/19/TD/0031 kapsamında hazırlanmıştır. Plan tüm maddeleri ve bütçesi ile 05.02.2020 tarihli Yönetim Kurulu kararı ile oy birliği ile kabul edilmiştir.

29 | S a y f a Birlik Misyonu: “Kuruluş kanununda belirlenen görevler çerçevesinde; fıstık ile ilgili piyasa araştırmaları yapmak, ürün kalitesini iyileştirici tedbirler almak ve iç pazara uygun çeşitlerin üretilmesini sağlayan bir birlik olmaktır.”

Birlik Vizyonu: “Batman Fıstığının verimli ve kaliteli olması ve ulusal bazda tanıtım ve bilinirliğinin sağlanmasında öncü bir üretici birlik olmaktır.”

Birlik Temel Değerleri: “Kaliteli ve Üye Odaklı Hizmet, Hesap Verebilirlik, Sorumluluk Bilinci, Saygınlık, Şeffaflık, Güvenilirlik, Tarafsızlık”

Birlik Kalite Politikası: “Üyelerin talep, beklenti ve önerilerine uygun hizmet anlayışıyla hareket ederek, ürün, fiyat ve rekabet ortamına bağlı olarak hizmet kalitesini sürekli iyileştirmek, üyelerin hak ve çıkarlarını korumak üzere her türlü platformda aktif rol almak, paydaşlarla güçlü işbirlikleri oluşturmak, kalite altyapısını sürekli iyileştirmektir.”

6.4. Kurumsal İletişim

Birliğin kurumsal iletişim çalışmaları; sosyal ağlardan yapılan duyurular, web sitesindeki bilgilendirmeler, basında çıkan haberler ve birebir iletişim ile gerçekleşmektedir. Birlik başkanı, kurumsal temsil ile iletişimin en önemli unsuru durumundadır.

6.5. İnsan Kaynakları

Batman Fıstık Üreticileri Birliği’nde sabit bir çalışan bulunmamaktadır. Birliğin resmi iş ve işlemleri Birlik Başkanı ve Yönetim Kurulu üyelerinin gönüllü takibi ve gayretiyle gerçekleştirilmektedir. Bu noktada iletişimin ve kurumlar/kişiler arası bilgi akışının daha sağlıklı sürdürülebilmesi için sekretarya hizmetini yürütecek bir personele ihtiyaç vardır. Birlik üyelerinden uzman olanların diğer üyelere eğitim vermesi, bir eğitimci havuzu oluşturulması ve hizmet alınan uzman iletişim listesi oluşturulması önemlidir.

6.6. Kalite Yönetim Sistemi

Batman Fıstık Üreticileri Birliği İSO 9001 Kalite Yönetim Sistemi çalışmaları, dokümantasyon süreçlerini içerecek şekilde devam etmektedir. Sistemin kurgulanması süreci sonrasında üye olan ve olmayan bütün fıstık üreticilerin bilinç ve farkındalığının artırılması da hedeflenmektedir.

6.7. Üst Üretici Birliklerine Üyelik

Batman Fıstık Üreticileri Birliği üst birliklere üye değildir. Birliğin yeni kurulması sebebiyle üyelerin çalışmalara entegrasyonu zaman almaktadır. Bununla birlikte merkez birliklere üye olunması da planlanmaktadır. Türkiye Meyve Üreticileri Merkez Birliği’ne üyelik mümkündür.

30 | S a y f a 6.8. İhracatçı Birliklerine Üyelik

Batman Fıstık Üreticileri Birliği, mevcutta iktisadi işletmeye sahip olmadığından Güneydoğu Anadolu İhracatçı Birlikleri’ne ve diğer ihracatçı birliklerine üye değildir. İktisadi işletmenin kurulması durumunda üye olunarak, birlik ihracat süreçlerine dâhil olabilir.

6.9. Batman Fıstık Üreticileri Birliği Fiziki Mekân

Rapor hazırlama çerçevesinde Batman Fıstık Üreticileri Birliği bulunduğu adreste ziyaret edilmiştir.

Birliğin temsil, eğitim, arşiv gibi işlevleri de yerine getirecek müstakil binası bulunmamaktadır.

Hâlihazırda Batman Ticaret Borsası girişinde bir ofis kullanılmaktadır. Bölgedeki Fıstık Üretici Birlikleri (Şanlıurfa, Gaziantep, Siirt) incelendiğinde kurumsal temsil ve diğer etkinlikler için fiziki şartların sağlandığı görülmektedir.

Bu çerçevede Batman Fıstık Üreticileri Birliği fiziki mekânının bağımsız olacak şekilde düzenlenmesi, ilin üreticiler nezdinde kurumsal temsili, etkinliklerin geniş katılımlı organizasyonu, kurumsal hafızanın korunması açısından öncelikli konulardandır.

Birlik bina/ofisi asgari şu alanlara sahip olacak şekilde planlanmalıdır:

 Başkan Temsil Odası,

 Sekretarya,

 Çalışma Bürosu,

 Toplantı Salonu,

 Karşılama/Ürün Teşhir Alanı ve Bekleme Salonu,

 Arşiv,

 Mutfak ve Tuvaletler.

6.10. Kurumsallaşma

Hukuki statü kazanmış olunması birliğin kurumsallaşması ve başarısı açısından son derece önemlidir. Kurumsallaşma ile birlikte mali sürdürülebilirliğin de sağlanması gerekmektedir.

Batman Fıstık Üreticileri Birliği tarafından gerçekleştirilen çalışmalar incelendiğinde kurumsal temsil ve örgütlenmeye yönelik faaliyetlerin ağırlıkta olduğu görülmektedir. Birliğe ait logo tasarımı yapılmış, stratejik plan hazırlanmıştır. Gerçekleştirilen eğitim çalışmaları, kalite yönetim sistemine yönelik süreçler, kurumsal web sitesinin bulunması, kurumsallaşma bakımdan etkili araçlardır. Birliğin ar-geye yönelik uygulamaları ve değer zinciri faaliyetleri bulunmamaktadır.

Batman’da fıstık üreticilerinin örgütlenmesi (teşkilatlandırma) konusunda farkındalığın artırılması gerekmektedir. Tarım ürünleri konusundaki örgütlenme, insanların, araç ve gereçlerin ve benzeri imkânların bulunması, etkin bir çalışmayı gerektirecek biçimde düzenlenmesi, yapılacak işlerin saptanması, bu işlerin gruplandırılıp belirli bölümlere bağlanması, yetki ve sorumlulukların belirli bölüm ve kişilere verilmesi, işlerin görüleceği yer, araç ve yöntemlerin belirlenmesidir. 2021 yılı itibariyle Batman’daki yaklaşık 400 Antep fıstığı üreticisinin 73’ü Batman Fıstık Üreticileri