Akar•ay HavzasÝÕnda (Afyon) jeotermal kškenli kirlenme:

(1)

Akar•ay HavzasÝÕnda (Afyon) jeotermal kškenli kirlenme:

2. yeraltÝsuyu kirliliÛi

Pollution of geothermal origin in the Akar•ay Basin (Afyon, Turkey):

2. groundwater pollution

MŸfit Þ. DOÚDU, C. Serdar BAYARI

Hacettepe †niversitesi, Jeoloji MŸhendisliÛi BšlŸmŸ, 06532 Beytepe, ANKARA

…Z

Jeotermal kškenli yeraltÝsularÝ pek •ok element a•ÝsÝndan saÛlÝÛa ve •evreye zararlÝ derißime sahiptirler. Bu sula- rÝn termal su akiferinden sÝzma, ya da termal su Ÿretim kuyularÝndan olußan yeraltÝ ka•aklarÝ nedeniyle soÛuk su akiferine karÝßmasÝ sulama ve i•me kullanma suyu kalitesi a•ÝsÝndan kirlenmeye neden olmaktadÝr. Bu •alÝßmada, Afyon-Akar•ay HavzasÝÕnda …mer-Gecek, GazlÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarÝnÝ kapsayan bšlgedeki soÛuk ye- raltÝsularÝ jeotermal kškenli kirlenme a•ÝsÝndan incelenmißtir. Hidrokimyasal deÛerlendirmeler, termal sularÝn Na- Cl, soÛuk sularÝnÝn ise Ca-HCO₃karakterli olduÛunu gšstermektedir. Termal su karÝßÝmÝnÝn gšstergesi olarak kul- lanÝlan Na+K, Cl, Li, B, sÝcaklÝk ve elektriksel iletkenlik parametrelerinin alansal daÛÝlÝmÝ soÛuk yeraltÝsuyundaki kirlenmenin jeotermal alanlara yakÝnlÝk ile ilißkili olduÛunu gšstermißtir. Az sayÝdaki tatlÝ yeraltÝsuyu Ÿretim kuyusunda sulama, i•me ve kullanma suyu kriterleri a•ÝsÝndan jeotermal su katkÝsÝna baÛlÝ kirlenmenin olußtuÛu belir- lenmißtir.

Anahtar kelimeler: Afyon-Akar•ay, jeotermal, termal su, soÛuk su, su kalitesi.

ABSTRACT

Geothermal groundwaters usually posses high concentrations of many elements that are potentially hazardous in terms of environmental pollution and public health. These waters may contaminate and eventually pollute the fresh and cool groundwaters upon seepage from thermal water aquifer or from the casing failures of production wells.

In this study, pollution of cool groundwater due to geothermal contribution was investigated in the area comprising

…mer-Gšcek, GazlÝgšl and Heybeli geothermal fields. Thermal and cool groundwaters are characterized by Na-Cl and Ca-HCO3 facies, respectively. Spatial distribution of Na+K, Cl, Li, B, temperature and electrical conductivity, which were taken as the indicator of geothermal contribution, revealed that the pollution in cool groundwater was correlated with its proximity to the geothermal fields. A few cool groundwater wells posseses apparent degradati- on in terms of irrigation, drinking and potable water quality criteria.

Key words: Afyon-Akar•ay, geothermal, thermal water, cool water, water quality.

Yerbilimleri, 25 (2002), 35-49

Hacettepe †niversitesi Yerbilimleri Uygulama ve AraßtÝrma Merkezi BŸlteni Bulletin of Earth Sciences Application and Research Centre of Hacettepe University

GÜRÜÞ

Alp-Himalaya daÛ olußum kußaÛÝ Ÿzerinde bulunan TŸrkiyeÕde aktif tektonizmanÝn bir sonucu olarak termal su kaynaklarÝ olduk•a geniß bir ya- yÝlÝma sahiptirler. Erißen vd. (1996) tarafÝndan ger•ekleßtirlen bir envanter •alÝßmasÝnÝn sonu•-

larÝna gšre TŸrkiyeÕde sÝcaklÝÛÝ 30¡CÕnin Ÿzerin- de bulunan termal su kaynaklarÝ 49 ilde, 149 jeotermal alanda yayÝlÝm gšstermektedirler. Daha gŸncel bir •alÝßmada ise, mevcut jeotermal alan- larÝnÝn sayÝsÝnÝn 170Õe ulaßtÝÛÝ belirtilmektedir (BatÝk vd., 2000). Bu sular; genellikle termal su tedavisinde kullanÝlmakta olup, son yÝllarda mer-

M. Þ. DoÛdu

E-mail: [email protected]

(2)

kezi ÝsÝtma, elektrik ve karbondioksit Ÿretimi vb.

ama•larla da kullanÝlmaktadÝrlar. TŸm termal sular, kÝsmen magmatik kškenli, bŸyŸk oranda ise uzun sŸreli yeraltÝ dolaßÝmÝna sahip meteorik sularÝn yŸksek sÝcaklÝk ve basÝn• koßullarÝ altÝn- da mineraller ile uzun sŸre temas etmelerinin bir sonucu olarak yŸksek element derißimlerine sahiptirler. Termal sularca i•erilen elementler, •ev- re ve insan saÛlÝÛÝ a•ÝsÝndan hemen her zaman sÝnÝr deÛerlerin Ÿzerinde derißimlere sahiptirler.

Yerel jeolojik yapÝnÝn bir sonucu olarak doÛal yollarla, ya da sÝÛ ve derin sondajlar aracÝlÝÛÝ ile yŸzeye •Ýkan bu sular yerkabuÛu i•erisindeki yŸkselimleri sÝrasÝnda deÛerli ve sÝnÝrlÝ bir kaynak olan tatlÝ yeraltÝsularÝna karÝßarak bunlarÝ kirletebilmektedirler. …te yandan, TŸrkiyeÕdeki tatlÝ yeraltÝsuyu kaynaklarÝnÝn gerek iklimdeki kuraklaßma ve gerekse plansÝz ve aßÝrÝ •ekim nedeniyle hÝzla tŸketilmekte ve tarÝmsal, endŸst- riyel ve yaßamsal faaliyetlere baÛlÝ olarak gittik-

•e artan hÝzda kirletilmekte olduÛu da gšzlen- mektedir. Bu durumda, TŸrkiyeÕdeki termal su kaynaklarÝnÝn geniß yayÝlÝmÝ da dikkate alÝndÝ- ÛÝnda, bunlarÝn tatlÝ yeraltÝsuyu Ÿzerindeki kirle- tici etkilerinin šzenle araßtÝrÝlmasÝnÝn šncelikli bir sorun olduÛu anlaßÝlmaktadÝr.

Bu •alÝßmaya konu olan Akar•ay (Afyon) Hav- zasÝÕndaki …mer-Gecek, GazlÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarÝndaki sular •eßitli ama•larla kul- lanÝlmaktadÝr. Bšlgede doÛal yollarla yŸzeye ulaßan termal sularÝn yanÝ sÝra, šzellikle Afyon ßehrinin ÝsÝtÝlmasÝ ve kaplÝcalara su temini ama- cÝyla yoÛun olarak yapay termal su Ÿretimi de yapÝlmaktadÝr. AynÝ zamanda sulama amacÝyla yeraltÝsuyu kullanÝmÝnÝn da yaygÝn olduÛu bu alanda termal yeraltÝsuyu kškenli kirleticilerin tatlÝ yeraltÝsuyu Ÿzerindeki etkilerinin belirlenmesi, bu •alÝßmanÝn amacÝnÝ olußturmaktadÝr. Bu makalede, ayrÝntÝsÝ DoÛdu (2001) tarafÝndan belirtilen etkiler kÝsa ve šz olarak sunulmußtur. Ter- mal sularÝn havzayÝ drene eden ana akarsu olan Akar•ay Nehri Ÿzerindeki etkileri ise, diÛer bir

•alÝßmada (DoÛdu ve BayarÝ, 2002) ele alÝnmÝß- tÝr.

ÜNCELEME ALANININ KONUMU, JEOLOJÜK VE HÜDROJEOLOJÜK YAPISI

Ünceleme AlanÝnÝn Konumu

Ünceleme alanÝ; 30¡-32¡ doÛu boylamlarÝ ile 38¡- 39¡ kuzey enlemleri arasÝnda, 7300 km^2Õlik dre-

naj alanÝna sahip Akar•ay HavzasÝÕnÝn batÝsÝnda yer alan …mer-Gecek, GazlÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarÝ ve dolayÝnÝ kapsamaktadÝr.

Akar•ay kapalÝ havzasÝnÝ doÛuda yer alan Eber ve akÝßaßaÛÝsÝndaki Akßehir GšlŸÕne drene eden Akar•ay Nehri kabaca batÝdan doÛuya uzanarak •alÝßma alanÝndan ge•mektedir (Þekil 1).

Jeoloji

HavzanÝn jeolojisi DSÜ ve MTA Genel MŸdŸrlŸ- ÛŸÕnce yapÝlan incelemeler ile ayrÝntÝlÝ bi•imde

•alÝßÝlmÝß (Demirkol vd., 1977; DSÜ, 1977; Metin vd., 1987, 1988; Umut vd., 1987; …ztŸrk vd., 1987); bšlgesel jeolojik yapÝya ilißkin ayrÝntÝlÝ ve gŸncel bir derleme ise Tezcan (1998) tarafÝndan hazÝrlanmÝßtÝr. Bu •alÝßmada kullanÝlan formas- yon adlarÝ Metin vd. (1987;1988)Õden alÝnmÝßtÝr.

Akar•ay HavzasÝÕndaki jeolojik birimleri genel olarak 4 grup altÝnda toplanabilir. Ülk grup, inceleme alanÝnÝn dÝßÝnda, havzanÝn gŸney-gŸney- doÛusunda geniß alanlar kaplayan Paleozoyik yaßlÝ metamorfik birimler (kuvarsit, ßeyl, ßist, kristalize kire•taßÝ, mermer, (Þekil 2; 7 no.lu birim)) ile Mesozoyik yaßlÝ kire•taßlarÝnÝ (Þekil 2; 6 no.lu birim) i•eren Toros kußaÛÝndan (SultandaÛ kesimi) olußmaktadÝr. Ükinci grup ise inceleme alanÝnÝn kuzey ve kuzeybatÝsÝnda, havzanÝn ku- zeybatÝ, kuzey ve kuzeydoÛusunda yayÝlÝm gšs- teren Ü• Toros kußaÛÝ (Afyon kesimi) olup, Pale- ozoyik (mermer, metakonglomera, kire•taßÝ, kuvarsit - Þekil 2; 7 no.lu birim), Mesozoyik (kire•- taßÝ, konglomera, kumtaßÝ, silttaßÝ - Þekil 2; 5 ve 6 no.lu birimler) ve Senozoyik yaßlÝ (killi kire•ta- ßÝ, konglomera-kumtaßÝ-silttaßÝ ve marn - Þekil 2; 3, 4 ve 5 no.lu birimler) birimlerinden oluß- maktadÝr. †•ŸncŸ grubu olußturan volkanik kaya•lar (Þekil 2; 2 no.lu birim), AfyonÕun gŸney ve gŸneybatÝ ve kuzeydoÛusundaki alanlarda gšz- lenen tŸf, aglomera, andezit, trakit, trakiandezit ve bazaltlarÝ i•ermektedir. DšrdŸncŸ grup olarak, kum, •akÝl ve kil gibi kÝrÝntÝlÝ malzemeden olußan KuvaternerÕe ait birimler (Þekil 2; 1 no.lu birim) ise, havzanÝn orta bšlŸmlerinde batÝdan doÛuya geniß alanlar kaplamaktadÝr.

Gerek bšlgesel jeolojik araßtÝrmalar ve gerekse derin termal su sondajlarÝndan elde edilen veri- lere gšre bu •alÝßmaya konu olan …mer-Gecek, GazlÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarÝnÝ kapsayan bšlgede jeolojik istif tabanda Paleozoyik

36 Yerbilimleri

(3)

DoÛdu ve BayarÝ 37

Þekil 1. ‚alÝßma alanÝ yer bulduru haritasÝ.

Figure 1. Location map of the study area.

(4)

yaßlÝ PaßadaÛ Mermerleri ve bunlarla yer yer ge•ißli olan, •oÛunlukla altta bulunan metamorfik ßistler ile baßlamaktadÝr. KalÝnlÝÛÝ 50-300 m arasÝnda deÛißen ve erime boßluklarÝ da i•eren mermerler Ÿzerinde Miyosen-Pliyosen yaßlÝ kil, silt, kum, killikum, kumtaßÝ, killi kire•taßÝ ve konglomeralarÝ i•eren •škeller uyumsuz olarak yer almaktadÝr (Mutlu, 1996). Gecek hamamÝ kuzeybatÝsÝnda yŸzeylenen ve mermerlerin hemen Ÿzerinde yer alan 35-40 m kalÝnlÝktaki kÝr- mÝzÝ konglomera sondajlarda termal su akiferine ge•ißi gšsteren kÝlavuz seviyeyi olußturmaktadÝr (…ktŸ vd., 1997). Konglomeralar Ÿzerinde ortalama kalÝnlÝÛÝ 50 m olan killi kire•taßÝ-kumtaßÝ bi- rimi yer almaktadÝr. Bu birimlerin Ÿzerinde ise,

…mer-Gecek jeotermal alanÝnÝn kuzeydoÛusun- da yŸzeylenen ve Neojen •škellerinin en Ÿst se- viyesini olußturan zayÝf tutturulmuß konglomera ve breß birimleri bulunmaktadÝr. ‚alÝßma alanÝn- da ge• Miyosen-Pliyosen aralÝÛÝndaki volkanik aktivitenin ŸrŸnŸ olan tŸf, aglomera, andezit, trakit, trakiandezit ve bazalt birimleri de yer almakta olup, Karakaya BazaltÝ ve Kocatepe Trakiti alttaki tŸm birimleri kesmektedirler (Mutlu, 1996). Kuvaterner yaßlÝ kil, kum, •akÝl gibi •škel- lerden olußan alŸvyon ise, akarsu yataklarÝ •evresinde ve havzanÝn doÛusunda geniß alanlar

kaplamaktadÝr. Halen olußumu devam etmekte olan traverten •škelleri ise …mer-Gecek alanÝ- nÝn batÝsÝnda yŸzeylenmektedir.

Hidrojeoloji

‚alÝßma alanÝnda a•Ýlan hemen her sondajda kesilen PaßadaÛ Mermerleri (Pzmr) ve ßistler (Pzß) jeotermal sisteminin ana akifer kayacÝnÝ olußturmaktadÝr (Þekil 3). AyrÝca, temel kayala- rÝn yŸzeye yakÝn olduÛu kuzeybatÝ bšlgesindeki alŸvyon šrtŸnŸn konglomera ve kumtaßÝ seviyeleri de nispeten dŸßŸk sÝcaklÝklÝ sularÝ i•erebil- mektedir (Tamga• vd., 2000). Jeotermal akiferin šrtŸ kayacÝnÝ Miyosen yaßlÝ Yenikšy formasyonu i•erisinde bulunan kiltaßÝ-silttaßÝ seviyeleri, daha Ÿstte yer alan Pliyosen yaßlÝ kil ve marn bi- rimlerini de i•eren Gebeceler formasyonu ile alŸvyon i•erisindeki killi-silti seviyeler olußtur- maktadÝr. ‚alÝßma alanÝna ait genelleßtirilmiß yeraltÝsuyu dolaßÝm modeline gšre (bknz. Þekil 3) termal su kuyularÝ Paleozoyik yaßlÝ mermer ve ßistlerden beslenmekte, bu birimin Ÿzerinde yer alan Neojen yaßlÝ seriler ise, šrtŸ kayacÝ olußturmaktadÝr. …te yandan, šrtŸ kayacÝn Pale- ozoyik yaßlÝ birimlere yaklaßtÝÛÝ derinliklere inen kuyulardan da (šrn.: 6 no.lu 320 m derinlikteki

38 Yerbilimleri

Þekil 2. Ünceleme alanÝna ait jeoloji haritasÝ (Tezcan, 1999Õdan basitleßtirilmißtir).

Figure 2. Geological map of the study area (simplified from Tezcan, 1999).

(5)

AF9 kuyusu, bknz. Þekil 3) termal su Ÿretimi ya- pÝlabilmektedir. Ovadaki soÛuk su kuyularÝ ise, alŸvyonun yanÝ sÝra, Neojen yaßlÝ serinin kumlu,

•akÝllÝ bšlŸmlerinden su almaktadÝrlar. Gerek soÛuk su, gerekse termal su akiferlerinin besle- nimi ovayÝ •evreleyen yŸkseltilerde yer alan jeolojik birimlerin su iletme yetisi yŸksek bšlŸmle- rince saÛlanmaktadÝr. AlŸvyon akiferin Ÿst sevi- yelerinin hidrolik iletkenliÛi dŸßŸk olan malzemeden olußmasÝ nedeniyle yŸzeyden beslenim pratik olarak mŸmkŸn gšrŸlmemektedir (Tez- can, 2001). DiÛer yandan, ileriki bšlŸmlerde a•ÝklandÝÛÝ gibi, termal su kuyularÝ civarÝnda yer alan soÛuk su kuyularÝnÝn bir bšlŸmŸne termal su katkÝsÝnÝn olduÛu fiziksel ve kimyasal parametre deÛerlerinden anlaßÝlmaktadÝr. Bu konuy- la ilgili ayrÝntÝlÝ deÛerlendirmeler DoÛdu (2001) tarafÝndan verilmißtir.

VERÜLER VE Y…NTEM

Ünceleme kapsamÝnda termal yeraltÝsularÝnÝn tat- lÝ yeraltÝsularÝ Ÿzerindeki etkisinin belirlenmesi amacÝyla Afyon-K24 ve Afyon-K25 1/100000 šl-

•ekli topoÛrafik paftalarÝ i•inde, ²55⁰⁰⁰-³10⁰⁰⁰ (UTM) doÛu boylamlarÝ ile ⁴²80⁰⁰⁰-⁴³15⁰⁰⁰kuzey enlemleri arasÝnda yer alan, MTA, DSÜ ve šzel sektšr tarafÝndan a•ÝlmÝß bulunan 32 adet termal ve soÛuk su kuyusundan alÝnan šrneklerden elde edilen veriler deÛerlendirilmißtir (Þekil 4). So- Ûuk yeraltÝsularÝndan yaÛÝßlÝ dšnemde •ekim ya- pÝlmamasÝ nedeniyle inceleme kurak dšnem (Temmuz 1999) verileri ile sÝnÝrlÝ tutulmußtur. Bu- nunla birlikte, yeraltÝsuyunun fiziksel ve kimyasal šzelliklerinin yÝl i•inde šnemli deÛißim gšsterme- me eÛiliminden dolayÝ kurak dšneme ait kimyasal deÛerlendirmelerin genel durumu gŸvenilir sÝnÝrlar i•inde temsil ettiÛi dŸßŸnŸlmektedir.

Þekil 3. …mer-Gecek jeotermal alanÝ yakÝn civarÝna ait genelleßtirilmiß yeraltÝsuyu dolaßÝm modeli.

Figure 3. The generalized groundwater circulation model of …mer-Gecek geothermal area and its vicinity.

(6)

‚alÝßma kapsamÝnda sÝcaklÝk, elektriksel iletkenlik (EÜ), pH ve •šzŸnmŸß oksijen (‚O) šl-

•Ÿmleri kuyu baßÝnda yapÝlmÝß ve kimyasal analiz ama•lÝ šrnekler polietilen ßißelere alÝnmÝßtÝr.

…l•Ÿm, šrnekleme, šrnek koruma ve analiz aßa- malarÝnda APHA vd. (1989) tarafÝndan verilen standart yšntemler kullanÝlmÝßtÝr. TŸm šrnekler- de analiz kalitesi a•ÝsÝndan anyon-katyon den- gesinin ±%5Õten iyi olduÛu belirlenmißtir. …rnek- lere ait majšr iyon, iz element (Fe, Li, B, Br, As), N tŸrevi (NO₂, NO₃, NH₃) derißimleri ile yerinde šl•Ÿm sonu•larÝ (sÝcaklÝk, EÜ ve ‚O) ve hesapla- nan yŸzde Na (%Na) ve sodyum adsorpsiyon oranÝ (SAO) deÛerleri ‚izelge 1Õde sunulmußtur.

HÜDROKÜMYASAL FASÜYESLER

Alandaki termal yeraltÝsularÝ yŸksek Na, Cl ve EÜ deÛerleri ile tipik olup, bu parametrelerin en kŸ-

•Ÿk ve en bŸyŸk deÛerleri sÝrasÝyla 20.62-65.25 meq-Na/l, 5.00-53.00 meq-Cl/l ve 3596-7186 mikroS/cm olarak belirlenmißtir (bknz. ‚izelge 1). Bu durumun tersine, termal su karÝßÝmÝndan etkilenmeyen soÛuk yeraltÝsularÝ ise, dŸßŸk Na, Cl ve EC, yŸksek Ca, HCO₃+CO₃ deÛerleri ile karakteristiktir. Bu sularda sšz konusu parametreler a•ÝsÝndan en kŸ•Ÿk ve en bŸyŸk deÛerler

ise sÝrasÝyla 0.22-6.45 meq-Na/l, 0.15-1.45 meq-Cl/l, 1.02-7.19 meq-Ca/l, 1.31-9.44 meq- HCO₃+CO₃/l ve 202-1357 mikroS/cm olarak be- lirlenmißtir (bknz. ‚izelge 1). Termal su karÝßÝ- mÝndan etkilenen soÛuk yeraltÝsularÝnda ise bu parametrelerin 2.28-26.5 meq-Na/l, 1.75-22.00 meq-Cl/l, 604-3634 mikroS/cm ßeklinde ara de- Ûerler aldÝklarÝ gšrŸlmektedir.

Su šrneklerinin majšr iyon derißimlerine baÛlÝ olarak Piper diyagramÝ Ÿzerinde bulunduklarÝ konumlardan termal yeraltÝsularÝnÝn Na-Cl (Þekil 5, C bšlgesi), soÛuk yeraltÝsularÝnÝn ise Ca-CO₃ (Þekil 5, A bšlgesi) fasiyes tipinde olduklarÝ an- laßÝlmaktadÝr. Termal su karÝßÝmÝndan etkilenen diÛer soÛuk yeraltÝsularÝ ise, etkilenme derece- lerine baÛlÝ olarak, bu iki fasiyes arasÝnda farklÝ konumlar da yer aldÝklarÝ gšrŸlmektedir (Þekil 5, B bšlgesi). Na-Cl fasiyesi ile karakteristik olan termal yeraltÝsularÝ, derin termal su sondajlarÝ- nÝn ve kaynaklarÝnÝn yoÛun olarak bulunduÛu

…mer-Gecek bšlgesinde yer almaktadÝrlar. …te yandan, Ca-CO₃fasiyesi ile tipik olan soÛuk ye- raltÝsularÝ Akar•ayÕÝn gŸneyi ile kuzeyde Al•in

‚ayÝ ve Kuru•ay akarsularÝ arasÝnda kalan bš- lŸmde yayÝlÝm gšstermektedirler. Al•in ‚ayÝÕnÝn batÝsÝnda, …mer-Gecek bšlgesine doÛru uza-

40 Yerbilimleri

Þekil 4. YeraltÝsuyu šrnekleme noktalarÝ.

Figure 4. Groundwater sampling points.

(7)

‚izelge 1. Termal ve soÛuk su kuyularÝna ait fiziksel ve kimyasal parametreler. Table 1. Physical and chemical parameters of the thermal and cool water wells. P: pompaj, A: artezyen, -: analiz yapÝlmamÝßtÝr, vy: veri yok, *:SAO (sodium adsorbsiyon oranÝ)=Na/[((Ca+Mg)/2)0.5] (derißimler meq/I), **: %Na=[Na/(Na+K+Ca+Mg)]*100 (derißimler meq/I)

(8)

nan alanda yer alan yeraltÝsularÝnÝn ise, artan termal su katkÝsÝna baÛlÝ olarak, Na-Cl ve Ca- CO₃ fasiyesleri arasÝnda bir bileßime sahip ol- duklarÝ anlaßÝlmaktadÝr. …te yandan, •alÝßma alanÝnÝn kuzeyinde yer alan ve yŸksek karbondioksit i•eriÛine sahip olan GazlÝgšl ve Üscehisar kuyu sularÝ ise Na-CO₃fasiyesinde yer almakta- dÝrlar.

TERMAL SU ETKÜSÜNÜN ALANSAL YAYILIMI SoÛuk yeraltÝsularÝ Ÿzerinde termal su etkisinin alansal yayÝlÝmÝnÝn belirlenmesi amacÝyla sÝcak- lÝk, EÜ, Na+K, Cl, Li ve B parametrelerine ait kontur haritalarÝndan yararlanÝlmÝßtÝr. Bu parametrelerin tŸmŸ termal sularda daha yŸksek deÛer- lere sahip olup, termal ve soÛuk sularÝn karÝß-

42 Yerbilimleri

Þekil 5. Termal ve soÛuk kuyu sularÝnÝn Piper diyagramÝ.

Figure 5. Piper diagram of the thermal and cool water wells.

(9)

masÝ durumunda olduk•a korunumlu davrandÝk- larÝ varsayÝlmÝßtÝr. Cl ve Li gibi elementleri i•e- ren minerallerin yŸksek •šzŸnŸrlŸÛe sahip ol- masÝ ve yeraltÝsuyu sisteminde ÝsÝ Ÿreten, ya da soÛuran reaksiyonlarÝn mevcut olmayÝßÝ bu var- sayÝmÝn baßlÝca gerek•elerini olußturmaktadÝr.

…te yandan, gaz kaybÝna baÛlÝ mineral •škel- mesi (šrn.: CaCO₃) sonucunda EÜÕde azalma ve iyon takas reaksiyonlarÝ ile akiferde tutulma sonucunda Na+K ve B derißimlerinde artma, ya da azalmanÝn meydana gelmesi mŸmkŸn olmakla birlikte, termal sularÝn sšzŸ edilen parametreler a•ÝsÝndan sahip olduklarÝ yŸksek deÛerler dikkate alÝndÝÛÝnda, sšz konusu sŸre•lerin šnemli bir etkiye sahip olmasÝ beklenmemektedir.

Sšz konusu parametrelere ilißkin kontur harita- larÝnÝn •iziminde izotrop Krigging yšntemi kulla- nÝlmÝßtÝr. Bu yaklaßÝmda akifer i•indeki Ÿ• boyut- lu kŸtle ve enerji taßÝnÝmÝna etki eden faktšrler ihmal edildiÛinden, noktasal verilerden itibaren tŸretilen alansal konturlar ilgili parametrenin alansal deÛißiminin yarÝ-niceliksel gšstergeleri olarak deÛerlendirilmelidir. …te yandan, noktasal verilerin de her bir kuyuya ait derinlik boyunca debi aÛÝrlÝklÝ kompozit derißimler olduÛu da dikkate alÝnmalÝdÝr. TŸm bu sÝnÝrlamalara kar- ßÝn, kontur haritalarÝ ilgili parametrelerin alansal deÛißimlerindeki genel eÛilimin belirlenmesi a•Ý- sÝndan faydalÝdÝrlar.

AßaÛÝdaki deÛerlendirmelerde her bir parametre i•in, bu parametrenin termal ve soÛuk sulardaki deÛerleri ile yalnÝzca soÛuk sulardaki deÛerleri- ni i•eren iki ayrÝ kontur haritasÝ kullanÝlmÝßtÝr.

Her bir parametreye ait termal+soÛuk su kontur haritasÝ ile soÛuk su kontur haritasÝnÝn karßÝlaß- tÝrÝlmasÝ yoluyla termal sularÝn soÛuk sular Ÿze-

rindeki etkisi alansal olarak gšrŸlebilmektedir.

YalnÝzca soÛuk sular i•in hazÝrlanan kontur ha- ritalarÝnda sÝcaklÝÛÝ 25¡CÕnin altÝnda bulunan su noktalarÝ kullanÝlmÝßtÝr. Bšlgedeki jeotermal ÝsÝ akÝsÝnÝn normalin Ÿzerinde olußu nedeniyle, so- Ûuk sular i•in havzanÝn ortalama hava sÝcaklÝÛÝ- nÝn (12¡C) Ÿzerinde ve 25¡CÕlik bir Ÿst sÝnÝr de- Ûeri se•ilmißtir.

SÝcaklÝk daÛÝlÝmÝ

Ünceleme alanÝnda jeotermal ÝsÝ gradyanÝndaki yerel artÝßa baÛlÝ olarak, termal su kaynak ve kuyularÝ •evresinde olduk•a yŸksek sÝcaklÝklar gšzlenmektedir (Þekil 6a). Jeotermal gradyan- daki artÝßa ve termal sularÝn soÛuk su akiferine karÝßmasÝna baÛlÝ olarak termal sulara yakÝn so- Ûuk sularda da nispeten yŸksek sÝcaklÝklar gšz- lenmektedir (Þekil 6b). Termal sulara yakÝn so- Ûuk su kuyularÝnÝn (šrn.: 7, 8, 9, 10 ve 25 no.lu kuyular) bulunduÛu sÝnÝrlÝ bir alanda, bšlgedeki yŸksek ÝsÝ gradyanÝ nedeniyle diÛer soÛuk su kuyularÝna oranla yŸksek sÝcaklÝklar (19.3- 25.8¡C) šl•Ÿlmektedir. DiÛer yandan, alanÝn ba- tÝsÝnda yer alan kuyu sularÝnda sÝcaklÝk 10.6- 14.2¡C arasÝnda deÛißmekte olup, bu kesimde termal su karÝßÝmÝnÝn ve yŸksek ÝsÝ gradyanÝn etkili olmadÝÛÝ anlaßÝlmaktadÝr.

Elektriksel iletkenlik daÛÝlÝmÝ

Termal sular •evresindeki šzgŸl (25¡CÕye uyar- lanmÝß) EÜ deÛerleri de, sÝcaklÝk daÛÝlÝmÝ ile benzerlik gšstermektedir. Ü•erdikleri yŸksek miktar- daki •šzŸnmŸß maddeye baÛlÝ olarak termal sularda yŸksek EÜ deÛerleri šl•ŸlmŸßtŸr. Sahada šl•Ÿlen en yŸksek EÜ deÛeri 7186 mikroS/cm ile 5 no.lu AF-7 termal su kuyusuna aittir (Þekil 7a).

Þekil 6. a) Termal ve soÛuk ve b) sadece soÛuk su kuyularÝ i•in sÝcaklÝk daÛÝlÝmÝ.

Figure 6. Distribution of temperature for a) thermal and cool, and b) only cool water wells.

(10)

Termal su kuyularÝndan uzakta, alanÝn batÝsÝnda yer alan kuyu sularÝnda EÜ 365-692 mikroS/cm arasÝnda deÛißirken, yakÝndaki soÛuk su kuyula- rÝndaki EÜ deÛerleri 974-3634 mikroS/cm gibi yŸksek deÛerlere ulaßmaktadÝr (Þekil 7b). Bu durum, termal sulara yakÝn soÛuk sulardaki yŸk- sek EÜ deÛerlerinin bu alanda ÝsÝ akÝsÝnÝn yanÝ sÝra, soÛuk sulara doÛru olan bir kŸtle akÝsÝndan da kaynaklandÝÛÝnÝ gšstermektedir.

Na+K daÛÝlÝmÝ

BatÝdaki termal su kuyularÝ ile kuzeydoÛuda bulunan Üscehisar maden suyu (29) •evresinde Na+K derißimi yŸksek deÛerler almaktadÝr (Þekil 8a). Na+K derißimi a•ÝsÝndan Akar•ayÕÝn gŸney bšlŸmŸnde kalan kuyu sularÝnda šnemli bir termal su katkÝsÝ gšzlenmezken, šzellikle Akar-

•ayÕÝn kuzeyi ve Al•in ‚ayÝÕnÝn batÝsÝnda yer alan, termal su kaynak ve kuyularÝnÝn yoÛunlaß- tÝÛÝ bšlgedeki soÛuk su kuyularÝnda bu etki be- lirginleßmektedir. Bu durum, šzellikle 8, 9, 11, 15, 21 no.lu soÛuk su kuyularÝnÝn termal su ka-

rÝßÝmÝndan etkilendiklerine ißaret etmektedir (Þekil 8b).

Cl daÛÝlÝmÝ

Cl derißimi ile olußturulan kontur haritasÝ, Na+K derißimine gšre olußturulan harita ile benzerlik gšstermektedir. Na+K kontur haritasÝnda olduÛu gibi, Cl kontur haritasÝnda da Akar•ayÕÝn gŸne- yinde kalan alanda yŸksek Cl derißimlerine rast- lanmamaktadÝr. Buna karßÝn, šzellikle batÝda yer alan termal sular •evresinde olduk•a yŸksek Cl derißimleri (~50 meq/l) gšzlenmektedir (Þekil 9a). Sadece soÛuk sular i•in olußturulan harita- da (Þekil 9b), termal su kškenli ClÕe •ok yerel olarak rastlanmaktadÝr. Bšlgede sadece termal sulara •ok yakÝn konumda bulunan (šrn.: 6 no.lu AF-9 termal su kuyusuna 650 m uzaklÝktaki) 7 no.lu Oru•oÛlu soÛuk su kuyusunda (22 meq/l) ve 9 no.lu SadÝkbey soÛuk su kuyusunda yŸk- sek Cl derißimleri (5.2 meq/l) gšzlenmektedir.

Bu durum; šrtŸ kaya•lar i•indeki kÝrÝk ve •atlak- lar boyunca, ya da bu birimler i•indeki yŸksek

44 Yerbilimleri

Þekil 7. a) Termal ve soÛuk ve b) sadece soÛuk su kuyularÝ i•in elektriksel iletkenlik daÛÝlÝmÝ.

Figure 7. Distribution of electrical conductivity for a) thermal and cool, and b) only cool water wells.

Þekil 8. a) Termal ve soÛuk ve b) sadece soÛuk su kuyularÝ i•in Na+K daÛÝlÝmÝ.

Figure 8. Distribution of Na+K for a) thermal and cool, and b) only cool water wells.

(11)

hidrolik iletkenliÛe sahip seviyeler aracÝlÝÛÝ ile termal su akiferinden soÛuk su akiferine doÛru bir kŸtle taßÝnÝmÝnÝn olußtuÛunu a•Ýkca gšster- mektedir.

Li daÛÝlÝmÝ

Li termal kškenli sulara šzgŸ karakteristik hidrokimyasal bileßenlerden birisi olup, termal sularÝn Li i•eriÛi genellikle 2.0-5.0 mg/l arasÝnda deÛiß- mektedir (Hem, 1986). Ünceleme alanÝndaki termal sularda Li i•eriÛinin 0.9 ile 2.9 mg/l arasÝn- da deÛißtiÛi belirlenmißtir. Li derißimi šzellikle termal sular ve yakÝn •evresindeki soÛuk sularda (šrn.: 7 no.lu soÛuk su kuyusu) yŸksek de- Ûerler gšstermektedir (Þekil 10a). Termal su •Ý- kÝßÝnÝn ve Ÿretiminin yoÛun olduÛu alanlarÝn dÝ- ßÝnda kalan bšlgelerdeki soÛuk su kuyularÝnda ise, termal su katkÝsÝna ißaret eden belirgin Li derißim anomalilerine rastlanmamaktadÝr (Þekil 10b). Bu durum, diÛer parametrelerin alansal deÛißimi ile de uyumludur.

B daÛÝlÝmÝ

Termal sular dikkate deÛer dŸzeyde B i•erebil- mektedirler (Hem, 1986). Bitkiler Ÿzerindeki ze- hirleyici etkisi nedeniyle 1 mg/lÕnin Ÿzerinde bor derißimine sahip olan sular sulamaya uygun de- Ûildirler. Termal ve soÛuk sular kullanÝlarak oluß- turulan kontur haritasÝnda (Þekil 11a), termal sular •evresinde B miktarÝnÝn yŸksekliÛi dikkat

•ekmektdedir. DiÛer yandan, yalnÝzca soÛuk su derißimleri kullanÝlarak olußturulan haritadan (Þekil 11b) BeyyazÝ kuyusu (21) dÝßÝnda, bitkiler i•in sÝnÝr deÛerin aßÝlmadÝÛÝ gšrŸlmektedir. Bu- na karßÝn, BÕa hassas bazÝ ŸrŸnler i•in uzun dš- nemde kullanÝlacak sulama suyunda B derißimi- nin 0.750 mg/lÕyi aßmamasÝ šnerilmektedir (USEPA, 1976; Fetter, 1980). Bu durumda, genel olarak 7, 23, 26 no.lu kuyularÝ izleyen hattÝn kuzeyinde yeraltÝsuyu B i•eriÛinin sÝnÝr deÛer a•ÝsÝndan riskli olabileceÛi anlaßÝlmaktadÝr (bknz. Þekil 11b).

Þekil 9. a) Termal ve soÛuk ve b) sadece soÛuk su kuyularÝ i•in Cl daÛÝlÝmÝ.

Figure 9. Distribution of Cl for a) thermal and cool, and b) only cool water wells.

Þekil 10. a) Termal ve soÛuk ve b) sadece soÛuk su kuyularÝ i•in Li daÛÝlÝmÝ.

Figure 10. Distribution of Li for a) thermal and cool,and b) only cool water wells.

(12)

SULAMA VE Ü‚ME-KULLANMA SUYU KALÜTESÜNÜN ALANSAL DEÚÜÞÜMÜ

Ünceleme alanÝndaki termal ve soÛuk su kuyula- rÝndan elde edilen yeraltÝsuyunun sulama, i•me ve kullanma ama•larÝna uygun olup olmadÝklarÝ

•eßitli standart ve šl•Ÿtlere gšre deÛerlendiril- mißtir (‚izelge 2).

Sulama suyu kalitesi

Sulama suyu kalitesi a•ÝsÝndan sular Na, SAO, EÜ, Cl, SO₄, iz element vb. i•eriklerine gšre ince- lenmißtir. Bu deÛerlendirmelere gšre, tŸm termal sular šzellikle %Na ve SAO deÛerleri a•Ý- sÝndan sulama ama•lÝ olarak kullanÝlmasÝ sakÝn- calÝ sular grubuna girmektedir. Benzer ßekilde termal su girißiminden etkilenen Oru•oÛlu soÛuk su kuyusunun da (7) sulama ama•lÝ olarak kul- lanÝlmasÝ uygun deÛildir. …te yandan, termal su girißiminden etkilenen 9, 15 ve 21 no.lu soÛuk su kuyularÝnÝn da %Na deÛerleri sulama suyu Ÿst sÝnÝr deÛerlerine olduk•a yakÝn olup, risk olußturabilecekleri anlaßÝlmaktadÝr. B derißimleri a•ÝsÝndan 21 ve 24 no.lu sularÝn, Cl derißimleri a•ÝsÝndan 9 ve 10 no.lu sularÝn Ÿst sÝnÝr derißim deÛerlerini aßtÝklarÝndan sulama suyu olarak kullanÝlmalarÝ uygun deÛildir. Genel olarak, Af- yonÕun kuzeybatÝsÝnda bulunan termal sular

•evresindeki soÛuk sularÝn bir bšlŸmŸ ya bir/birka• parametre a•ÝsÝndan sulama suyu kriterleri- ne uymamakta, ya da parametrelerin izin verile- bilir Ÿst sÝnÝrlarÝna •ok yakÝn deÛerler almakta- dÝrlar. SoÛuk sularÝn sulama suyu kullanÝmÝnda i•erdikleri riskler termal su Ÿretim ve kaynak bšl- gelerinden uzaklaßÝldÝk•a azalmaktadÝr.

Ü•me ve kullanma suyu kalitesi

Ünceleme alanÝndaki termal sularÝn tŸmŸ pek•ok parametre (EÜ, Na, K, SO₄vb.) a•ÝsÝndan i•ilme- ye ve kullanÝlmaya uygun deÛildir. …zellikle termal su kuyularÝna yakÝn soÛuk su kuyularÝnda da (šrn.: 7, 9, 10, 15, 21 ve 25 no.lu kuyular) su- yun bir, ya da birka• parametre (Na, K, NH₃-N vb.) a•ÝsÝndan kullanÝma uygun olmadÝÛÝ gšrŸl- mektedir. DiÛer yandan, termal sulardan uzakta bulunan bazÝ soÛuk su kuyularÝnda da (16, 18, 20, 24, 26, 28 ve 30 no.lu kuyular), olasÝlÝkla ta- rÝmsal faaliyetlerden kaynaklanan kirlenme nedeniyle NH₃-N derißimleri nispeten yŸksektir ve i•me-kullanma suyu a•ÝsÝndan bir risk olußtur- maktadÝr.

SONU‚LAR VE …NERÜLER

Afyon-Akar•ay HavzasÝÕnda …mer-Gecek, Gaz- lÝgšl ve Heybeli jeotermal alanlarÝnda termal su katkÝsÝna baÛlÝ olarak soÛuk yeraltÝsularÝnda olußan kirlenmenin yayÝlÝm ve boyutlarÝnÝn belir- lenmesini ama•layan bu •alÝßmada šzellikle, termal su kaynak ve Ÿretim kuyularÝna yakÝn ba- zÝ soÛuk su kuyularÝnda jeotermal kškenli kirlenmenin mevcut olduÛu belirlenmißtir.

Su kaynaklarÝnÝn sÝnÝrlÝ olduÛu bu bšlgede mevcut yeraltÝsuyu kalitesinin korunmasÝ bŸyŸk šnem taßÝmaktadÝr. Bu nedenle, soÛuk yeraltÝ- suyu Ÿretimine yšnelik mevcut ve yeni kuyula- rÝn, termal su girißimini hÝzlandÝrmayacak bi•imde a•ÝlmalarÝ gerekmektedir. Sšz konusu ama•

doÛrultusunda termal ve soÛuk su akiferleri ara- sÝndaki dinamik ilißkinin sayÝsal modeller aracÝlÝ- ÛÝ ile incelenmesi ve yeni soÛuk su kuyularÝnÝn

46 Yerbilimleri

Þekil 11. a) Termal ve soÛuk ve b) sadece soÛuk su kuyularÝ i•in B daÛÝlÝmÝ.

Figure 11. Distribution of B for a) thermal and cool, and b) only cool water wells.

(13)

‚izelge 2. Kuyu sularÝnÝn i•me, kullanma ve sulama suyu a•ÝsÝndan deÛerlendirilmesi. Table 2. Evaluation of the well waters with respect to drinking, domestic use and irrigation water quality. X: i•me ve kullanma suyuna uygun deÛil (izin verilen sÝnÝr deÛerin Ÿzerinde) ; +: i•me ve kullanma suyuna uygun (izin verilen sÝnÝr deÛerleri arasÝnda) ; +x: i•me ve kullanma suyuna izin verilen sÝnÝr deÛerleri arasÝnda ama Ÿst sÝnÝra •ok yakÝn (-%5) ; -: parametrenin analizi yapÝlmamÝßtÝr. (1): TSE (1997)'ye gšre 1.inci sÝnÝf olarak tarif edilen "Kaynak SularÝ DÝßÝnda Ü•me ve Kullanma SularÝ" i•in belirtilen sÝnÝr deÛerleri baz alÝnmÝßtÝr; (1a): sulama sularÝ sÝnÝflama kriterleri (T.C. Resmi Gazete, 7 Ocak 1991); (2): sÝnÝr belirtilmemißtir ; (3): sulama suyu a•ÝsÝndan, SAR<6 olmalÝdÝr (Mc Neely vd., 1979) ; (4): sulama suyu a•ÝsÝndan Wilcox deÛerlendirmesi ; (5): i•me suyu a•ÝsÝndan NO2+NO3-N<10, NH3-N<0.5, Cr<0.05, Pb<0.05, Cd<0.005 mg/l olmalÝdÝr (Mc Neely vd., 1979) ; (6): sulama suyu a•ÝsÝndan Li<2.5, B<1, Cl<150 mg/l olmalÝdÝr (Mc Neely vd., 1979)

(14)

bu modellerin šngšrŸleri doÛrultusunda a•Ýlma- sÝ uygun olacaktÝr. DiÛer yandan, soÛuk su ku- yularÝnda belirlenen jeotermal kškenli kirlenmenin olußum mekanizmasÝ konusunda yeterli bil- giler mevcut deÛildir. Sšz konusu kirlenmenin termal ve soÛuk su akiferleri arasÝndaki doÛal etkileßimin yanÝ sÝra, termal su kuyularÝnÝn hata- lÝ te•hizinden ve/veya doÛru te•hiz edilmiß kuyu cidarlarÝnÝn zamanla yÝpranmasÝ ile olußan ka-

•aklardan kaynaklanmasÝ da mŸmkŸn gšrŸl- mektedir. Bu sorularÝn yanÝtlanmasÝ i•in ayrÝntÝlÝ araßtÝrmalarÝn yapÝlmasÝ gerekmektedir. Te•hiz- leri yÝpranmÝß termal su kuyularÝnda te•hiz yeni- lenmeli, bunun mŸmkŸn olmadÝÛÝ durumlarda kuyularÝn tŸm kesitleri boyunca tÝkanarak yalÝtÝl- malarÝ gereklidir.

KATKI BELÜRTME

Birinci yazarÝn doktora tezi •alÝßmasÝnÝn bir bš- lŸmŸnŸ i•eren bu araßtÝrma ÒAkar•ay (Afyon) HavzasÝnda Jeotermal Kškenli YŸzeysuyu ve YeraltÝsuyu KirliliÛinin AraßtÝrÝlmasÝÓ baßlÝklÝ, 01.T07.604.001 no.lu ÒLisansŸstŸ …Ûrenim AraßtÝrma ProjesiÓ kapsamÝnda Hacettepe †niversitesi AraßtÝrma Fonu tarafÝndan maddi olarak desteklenmißtir. DSÜ Genel MŸdŸrlŸÛŸ adÝna Hacettepe †niversitesi UluslararasÝ Karst Su KaynaklarÝ Uygulama ve AraßtÝrma Merkezi (UKAM) tarafÝndan yŸrŸtŸlen ÒAkar•ay HavzasÝ Hidrojeolojisi ve YeraltÝsuyu AkÝm ModeliÓ adlÝ proje •alÝßmasÝ kapsamÝnda saha •alÝßmalarÝna lojistik destek saÛlanmÝßtÝr. Yazarlar, yukarÝda belirtilen kurum ve kurulußlara teßekkŸr ederler.

KAYNAKLAR

APHA (American Public Health Association), AWWA (American Water Works Association) and WPCF (Water Pollution Control Federati- on), 1989. Standard Methods for the Analysis of Water and Waste Water. AP- HA publication, 17th Edition, Washington DC, 2005, 1133 pp.

BatÝk, H., Ko•ak, A., Akkuß, Ü., Þimßek, Þ., MertoÛlu, O., Dokuz, Ü., and BakÝr, N., 2000. Geot- hermal energy utilisation development in Turkey (present geothermal situation and projections). Proceedings of the World Ge- othermal Congress, E. Iglesias, D. Black- well, T. Hunt, J. Lund, S. Tamanyu and K.

Kimbara (eds.), Kyushu-Tohoku, Japan, 85-91 pp, (CD-ROM).

Demirkol, C., Sipahi, H., ‚i•ek, S., Barka, A. ve Sšn- mez, Þ., 1977. SultandaÛÝnÝn stratigrafisi ve jeolojik evrimi. MTA Derleme No: 6305, 86 s (yayÝmlanmamÝß).

DoÛdu, M.Þ., 2001. Akar•ay (Afyon) HavzasÝÕnda jeotermal kškenli yŸzeysuyu ve yeraltÝsuyu kirliliÛinin araßtÝrÝlmasÝ. Doktora Tezi, Ha- cettepe †niversitesi, Fen Bilimleri EnstitŸ- sŸ, Ankara, 143 s (yayÝmlanmamÝß).

DoÛdu, M.Þ. ve BayarÝ, C.S., 2002. Akar•ay Havza- sÝÕnda (Afyon) jeotermal kškenli kirlenme:

1. Akar•ay NehriÕnde su ve sediman kirlili- Ûi. Yerbilimleri, 25, 21-33.

DSÜ, 1977. Akar•ay HavzasÝ hidrojeolojik etŸt raporu.

T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar BakanlÝÛÝ, DSÜ Genel MŸdŸrlŸÛŸ, Ankara, 64 s.

Erißen, B., Akkuß, Ü., Uygur, N. ve Ko•ak, A., 1996.

TŸrkiye Jeotermal Envanteri. MTA Genel MŸdŸrlŸÛŸ, Ankara, 480 s.

Fetter, C.W., 1980. Applied Hydrogeology. Charles E.

Merrill Publ. Co., 488 pp.

Hem, J.D., 1986. Study and interpretation of the chemical characteristics of natural water. 3rd Edition, US Geological Survey Water- Supply Paper 2254, 264 pp.

Mc Neely, R.N., Neimanis, V.P., and Dwyer, L., 1979.

Water Quality Sourcebook: A Guide to Water Quality Parameters. Inland Waters Directorate, Water Quality Branch, Ottawa 88 pp.

Metin, S., Gen•, Þ. ve Bulut, V., 1987. Afyon ve dola- yÝnÝn jeolojisi. MTA Derleme No: 8103, 74 s (yayÝmlanmamÝß).

Metin, S., Gen•, Þ., Bulut, V., …lmez, M., KÝlÝ•, Ü., AkÝncÝ, A., Umut, M. ve Kurt, Z., 1988. Bol- vadin (Afyon) - Yunak (Konya) dolayÝnÝn jeolojisi. MTA Derleme No: 8522, 78 s (ya- yÝmlanmamÝß).

Mutlu, H., 1996. Geochemical assessment of thermal waters from the Afyon Geothermal Area:

geothermometry applications and fluid-mineral equilibria. Ph.D. Thesis, Middle East Technical University, Graduate School of Natural and Applied Sciences, Ankara, 169 pp (unpublished).

…ktŸ, G., Kara, Ü. ve …nder, Ü., 1997. Afyon iliÕnde yer alan …mer-Gecek-Uyuz HamamÝ, AlaplÝ- KÝzÝk HamamÝ ve GazlÝgšl jeotermal enerji sahalarÝnÝn detay etŸdŸ. MTA Derleme No: 10097, 41 s (yayÝmlanmamÝß).

…ztŸrk, E.M., DalkÝlÝ•, H., Ergin, A. ve Avßar, ….P., 1987. SultandaÛÝ gŸneydoÛusu ile Ana- masdaÛÝ dolayÝnÝn jeolojisi. MTA Derleme No: 8191, 140 s (yayÝmlanmamÝß).

T.C. Resmi Gazete, 1991. Su KirliliÛi Kontrolu Yšnet- meliÛi Teknik Unsurlar TebliÛi. 7.BšlŸm:

ArÝtÝlmÝß AtÝksularÝn Sulamada KullanÝlma-

48 Yerbilimleri

(15)

sÝ, 7 Ocak 1991 tarih ve 20748 sayÝlÝ Res- mi Gazete, 31-39.

Tamga•, ….F., GŸner, A., Sarp, S. ve YÝldÝrÝm, N., 2000. Afyon-…mer-Gecek sahasÝnÝn koruma alanlarÝ, test ve potansiyel deÛerlendir- me raporu. MTA Derleme No: 10388, 66 s (yayÝmlanmamÝß).

Tezcan, L., 1998. Revize hidrojeolojik etŸtler kapsa- mÝnda Akar•ay HavzasÝ hidrojeolojisi ve yeraltÝsuyu akÝm modeli projesi birinci ara raporu. Hacettepe †niversitesi Uluslarara- sÝ Su KaynaklarÝ Uygulama ve AraßtÝrma Merkezi, 74 s.

Tezcan, L., 1999. Akar•ay HavzasÝ hidrojeolojisi ve yeraltÝsuyu akÝm modeli ikinci ara raporu. Hacettepe †niversitesi UluslararasÝ Su KaynaklarÝ Uygulama ve AraßtÝrma Merke- zi, 191 s.

Tezcan, L., 2001. Kißisel gšrŸßme. Hacettepe †niversitesi, Jeoloji MŸhendisliÛi BšlŸmŸ, Hidro- jeoloji MŸhendisliÛi Anabilim DalÝ, Ankara.

TSE (TŸrk StandardlarÝ EnstitŸsŸ), 1997. TS266 Su- lar-Ü•me ve Kullanma SularÝ StandardÝ. Bi- rinci BaskÝ, 25 s.

Umut, M., KarabÝyÝkoÛlu, M., Sara•, G., Bulut, V., De- mirci, A.R., Erkan, M., Kurt, Z., Metin, S. ve

…zgšnŸl, E., 1987. Tuzluk•u - IlgÝn - Do- Ûanhisar - DoÛanbey (Konya Üli) ve dolayÝ- nÝn jeolojisi. MTA Derleme No: 8246, 39 s (yayÝmlanmamÝß).

USEPA (United States Environmental Protection Agency), 1976. Quality Criteria for Water.

Washington, D.C., U.S. Government Prin- ting Office, 256 pp.