GOC VE Uluslararası İşçi Göçünün ^^ __ .

446  Download (0)

Tam metin

(1)

GOC VE

Uluslararası İşçi Göçünün ^ ^ _ _ . = ^ _ _ _ Boğazlıyan İlçesindeki Etkileri [ L l I / I I—

Üzerine Bir İnceleme V j L _ L _ l y ^ l V İ L

Nermin Abadan-Unat/ Ruşen Keleş / Rinus Pennin*

Herman Van Renselaar/Leo Van Velzen/Leylâ Yenisev

(2)
(3)

Hollanda Üniversiteleri Uluslararası işbirliği Vakfı (NUFFIC)

Gelişmekte Olan Ülkelerde Sosyal Bilim Araştırmaları Enstitüsü (IMVVOO) Ankara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi

İskân ve Şehircilik Enstitüsü

G Ö Ç VE GELİŞME

Uluslararası İşgücü Göçünün Boğazlıyan İlçesi üzerindeki Etkilerine

İlişkin Bir Araştırma

Nermin Abadan - Unat / Ruşen Keleş / Rinus Penninx Herman Van Renselaar / Leo Van Velzen / Leylâ Yenlsey

(4)

Türkcesi Dr. Ünsal Oskay

Kapak Kompozisyonu Elif Ayiter

(5)

İ Ç İ N D E K İ L E R

Sayfa

İçindekiler Giriş

BÖLÜM 1. GENEL GÖRÜNÜM 1

R. Keleş; H. Van Renselaar

1.1. Akdeniz Ülkelerinden Yurt Dışına İşgücü Göçü 1

N. Abadan - Unat

1.2. Bugünkü Avrupa Ekonomisindeki Durgunluktan Ön-

ceki ve Sonraki Türk İşçi Göçünün Evrimi 5

R. Penninx; H. Van Renselaar 1.2.1. Türkiye'deki Kurumsal Çerçeve

1.2.2. Devşirme Süreçleri Tahsis Politikaları

1.2.4. Türk Göçmen işgücünün İstatistiksel Tarifi 1.2.4.1. İ.İ.B.K. Aracılığı ile Yapılan Toplam Devşirim

1.2.4.2. İ.İ.B.K. Aracılığı ile Yapılan Devşirimlerin Cinsiyete Göre Dağılımı

1.2.4.3. Yurt Dışından Türk İşçisine Olan Talepler 1.2.4.4. Anonim ve Çağrılı Devşirimlerin Oranı

1.2.4.5. İ.İ.B.K. Tarafından Dışarıya Gönderilen İşçilerin Bölgesel Kökenleri

1.2.4.6. Dışarıya Gönderilen Türk İşçilerinin Meslekî Nitelikleri 1.2.4.7. Bekleme Listeleri

1.2.4.8. İşçi Alan Ülkelerde Türk İşçileri 1.2.5. Sonuç

1.3. Uluslararası İlişkiler, Hukuksal ve Siyasal Boyutlar ... 28

E. Ortulduran; H. Van Renselaar 1.3.1. Dış Ülkelere işgücü Göçünün Başlaması

1.3.2.1. Türkiye ile İşçi Getirten Ülkeler Arasında ikili Anlaşmalar

(6)

1.3.2.2. Anlaşmaların Gerçekteki Anlamlarının Anlaşılabilmesi 1.3.3. Türkiye'nin AET'na Girmesi ve işgücünün Serbest Dolaşımı 1.3.4. Avrupa Konseyinin Göçmen İşçileri ve Aileleri Lehine En

Son Çalışmaları 1.3.5. Sonuçlar

BÖLÜM 2. SİYASAL PARTİLER, İŞÇİ SENDİKALARI, İŞVEREN BİRLİKLERİ VE BÜROKRASİNİN

GÖZÜYLE İŞGÜCÜ GÖÇÜ 47

N. Abadan - Unat A. Ünsal ile

2.1. Türk İşgücü Göçünün Tarihsel Devreleri 50

2.1.1. Hızla Artan Bir Göçün Görmezden Gelinmesi: 1956-1960 2.1.2. De Facto Durumun Tanınması : Birinci Beş Yıllık Kalkınma

Plânı ile Durumun Resmileştirilmesi : 1962-1967 2.1.3. Türkiye'nin Ekonomisinde Denge Faktörü Olarak Göç 2.1.4. 1973- 1975: Çok Partili Hayata Dönüş, Dışta ve Yurtta

Devşirimde Gerileme ve İşsizlikte Artış, Gönderilen Para- larda Azalma

2.2. Türkiye'de Önemli Siyasal Kişilerin Gözüyle Türk İş-

gücü Göçünün Başlıca Sorunları 65

2.2.1. Kitlesel Dönüş Hareketlerinin Beklenmesi 2.2.2. Yetiştirme ve Meslek Eğitimi Sorunları 2.2.3. işçilerin Tasarruf ve Yatırım Eğilimleri

2.2.4. Özellikle Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası Başta Olmak Üzere, Bankaların İşlev ve Rolleri

2.2.5. İşçi Sendikalarının Politikaları

2.2.5.1. T Ü R K - İ Ş : Siyasal Bağlantısızlık, Dıştaki Türk işçileriyle ilgilenme, Türk-Alman Ortak Komiteleri

2.2.5.2. TÜRK-İŞ Başkanı Halil Tunç'un Göç Sorunlarına İlişkin Değerlendirmeleri

2.2.5.3. DİSK-Devrimci işçi Sendikaları Federasyonu 2.2.6. İş ve işveren Birlikleri

2.2.6.1. İş Çevreleri Dernek ve Birliklerinin Organizasyonu 2.2.6.2. işverenler Federasyonu, işverenler Konfederasyonu ve

Özel Sektör Kuruluşları

2.2.6.3. Özel Sektör Sanayiinin Temsilcilerinin Görüşleri 2.2.7. Öndegelen Türk işadamlarının Savundukları. Görüşler 2.2.8. Politikacılar ve Bölgesel Gelişme

2.2.8.1. Mahalli İdarenin Özellikleri

— İV —

(7)

2.2.8.2. Kendi Sözleriyle Mahalli Politikacılara Düşen Yeni Sorumluluklar

2.2.8.3. Göçmenler Yararına Başlıca Mahalli Politik Faaliyet Bi- çimlerinin Özeti

2.2.9. Bürokratların Gözüyle Göçmen İşçiler: Merkezi İdarenin Rolü

2.2.9.1. Eşgüdümlemenin Yetersizliği

2.3. Sonuçlar 104

BÖLÜM 3. GELİŞME İÇİN DIŞA İŞGÜCÜ GÖÇÜNÜ KULLANMAYI AMAÇLAYAN KAMUSAL

VE ÖZEL GİRİŞİMLER 107

H. Van Renselaar; L. Van Velzen

3.1. Kamusal Girişimler 113

3.1.1. Köy Kalkınma Kooperatifleri (KKK) 3.1.1.1. Üye Katkıları

3.1.1.2. K.K.K. lerinin Tanınması Süreçleri 3.1.1.3. K.K.K. lerinin Tarihsel Gelişimleri 31.1.4. K.K.K. Proje Finansmanları 3.1.1.5. Sonuçlar

3.1.2. İşçi iştirakli Şirketler 3.1.2.1. Temel Bilgiler

3.1.2.2. İşçi Şirketlerinin Bazı Özellikleri 3.1.2.3. Engeller

3.1.2.4. Son Gelişmeler

3.1.2.5. Durumun Değerlendirilmesi 3.1.3. Vasıflı İşçi Yetiştirilmesi ve Yönetim

3.1.4. Özel Kredi Tahsisleri, Ulusal ve Dış Kaynaklar 3.1.5. Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası

3.2. Özel Çabalar 144

3.2.1. Yabancı Bankalardan Borçlanma 3.2.2. Ulusal Bankalardan Borçlanma 3.2.3. Özel Şirketler

(8)

BÖLÜM 4. BÖLGESEL GELİŞME VE GÖÇMEN İŞGÜCÜ 149

R. Keleş

4.1. Ülke - İçi Göç, Kentleşme ve Göçmen İşgücü 149

4.2. Bölgesel Gelişme Politikaları 162

4.2.1. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı: 1963 - 1967 4.2.2. ikinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı: 1968-1972 4.2.3. Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Plânı: 1973- 1977

4.3. Ekler 171

BÖLÜM 5. GÖÇMEN İŞGÜCÜ, BOĞAZLIYAN İLÇESİ ... 173

5.1. Boğazlıyan İlçesinden Avrupa'ya Göç: Bir Betimleme 175

5.1.1. Yozgat'taki Diğer ilçelere Göre Boğazlıyan 5.1.2. Vasıflı İşçiler

5.1.4. İşçi Ailelerinin Göçü

5.1.5. Göçmenlerin Sosyo - Ekonomik Durumları

5.2. Göç Süresi ve İşlemler 187

5.2.1. Söylemek Kolay, Yapmak Zor 5.2.2. Yurtdışına Çıkışın Çeşitli Yolları 5.2.2.1. İ.İ.B.K. Aracılığı ile Çağrısız Devşirim 5.2.2.2. İ.İ.B.K. Aracılığı ile Çağrılı Devşirim 5.2.2.3. İşçi Ailelerinin Birleştirilmesi

5.2.2.4. Köy Kalkınma Kooperatifleri Kontenjanları 5.2.2.5. «Turizm»

5.2.2.6. Pasaport Ticareti

5.2.2.7. Kurumsal Göçe Karşı Şebekeler

5.3. Dönüş Biçimleri 203

5.3.1. Avrupa'da İkâmet Süresi 5.3.2. Dönüş : Geçici mi, Kesin mi ?

R. Pennînx; L. Van Velzen

5.4. Özet 206

— V İ —

(9)

BÖLÜM 6. GÖÇÜN BOĞAZLIYAN İLÇESİNDEKİ EKÖ-

MİK ETKİLERİ 209

R. Penninx; L. Van Velzen

6.1. Giriş 209

6.1.1. P.T.T.

6.1.2. Bankalar

6.2. Göçün Boğazlıyan İlçesi Tanımındaki Etkileri 213

6.2.1. Temel Durum

6.2.2. Boğazlıyan İlçesinde Toprak Kullanımının Durumu 6.2.3. Kurumsal Durum

6.2.4. Göçmen İşçilerin Tarımdaki Yatırımı 6.2.4.1. Toprak

6.2.4.2. Traktör ve Diğer Tarım Makinalarına Yatırım 6.2.4.3. Göçmen İşçilerin Hayvancılığa Yatırımları 6.2.4.4. Göçün Kırsal Kesimde Verimliliğe Etkileri

6.2.5. Göçmen İşçilerin Tarım Yatırımları ve İstihdam Olanakları 6.2.6. Toprağın İşlenmesi Açısından Göçmen İşçiler ve Çalışma

ilişkileri

6.3. Üretim ve Dağıtım Faaliyetlerin Göçmen İşçilerin

Tarım - Dışı Yatırımları 250

6.3.1. Dükkânlar ve Atelyeler

6.3.2. Üretim ve Dağıtım Faaliyetlerine Göçmen İlişkilerin Katkısı 6.3.2.1. Üretici Faaliyetler

6.3.2.2. Hizmet Sektörü

BÖLÜM 7. KONUT YATİRİMLARİ 285

R. Penninx; L. Van Velzen

7.1. Boğazlıyan Kasabası ve İlçe Sınırları Dışındaki Köy-

lerde Konut Yatırımlarının Miktarları 285

7.1.1. Giriş

7.1.2. Köylerde Ev İnşaatı

7.1.3. Boğazlıyan Kasabasında Ev İnşaatları

7.1.4. İlçe Dışında Boğazlıyan Kökenli Kimselerin Ev İnşaatları

(10)

7.2. Konut Yatırımı ve Yurtiçi Göçler 292

7.2.1. Köy Açısından Konut Yatırımları

7.3. Ek Gelir E!de Etme Yolu Olarak Konut Yatırımları ... 297

7.4. Konut Sektöründe Fiyatlar 299 7.5. İnşaat ve Bölgesel Gelişme 300

7.5.1. istihdam Etkileri 7.5.2. Gelir Etkileri

7.6. Yatırım Olarak Ev inşaası: Doğrusu ve Yanlışı 306

R. Keleş

BÖLÜM 8. GÖÇMEN İŞÇİLERİN YATIRIMLARININ VE BOĞAZLIYAN İLÇESİNİN GELİŞMESİ ÜZERİ-

NE ETKİLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ 311

R. Penninx; L. Van Velzen

8.1. Yatırım Olanakları 311

8.1.1. Kurumsal Sınırlandırıcı Faktörler

8.1.2. Sınırlayıcı Bir Faktör Olarak Yatırım Ölçeği

8.1.3. Küçük Çapta Göçmen işçi Yatırımları ve Objektif Başarı Şansları

8.1.3.1. Yatırım Kalıpları

8.1.3.2. Başarılı Öndenemelerl İzleyen Yatırımlar 8.1.4. Sonuç: Bireysel Yatırımcılar

8.2. Uluslararası Göçün Ekonomik Sonuçlan : İlçe Açısın-

dan Durum 323

8.2.1. Dış Ülkelere Göçün Sonucu Olarak Üretilen Malların ve Sağlanan Hizmetlerin Miktarlarında Değişimler

8.2.1.1. Tarım Sektörü

8.2.1.2. Sanayi, ve Zenaat Sektörü 8.2.1.3. Hizmet ve Dağıtım Sektörü 8.2.1.4. inşaat

8.2.1.5. Sonuç

8.2.2. Uluslararası Göçün İstihdam Etkileri 8.2.2.1. Boğazlıyan İlçesinin Özümseme Kapasitesi 8.2.2.2. Emek Fazlasına Alternatif Olarak Göç 8.2.2.3. Göçmen İşçilerin Dönüşü ve İş Olanakları

— Viil —

(11)

8.2.3. Göç ve Emtia Fiyatlarında Yükselme

8.2.4. Gelir Dağılımında ve ilgili Olarak İktidar İlişkilerinde Değişiklikler

8.2.4.1. Dış Ülkelere Göç Öncesinde Boğazlıyan İlçesindeki Gelir Gruplarının Global Tipolojisi

8.2.4.2. Göçün Sonucu Olarak Gelir Grupları içinde ve Arasında Yeni - Katılmalar ve Düzenlenmeler

8.2.5. Sonuçlar

8.3. Dışa Göçün Boğazlıyan İlçesi Üzerindeki Yan Etkileri 345

8.3.1. Boğazlıyan Belediyesinin Civar Kırsal Alan ile İlişkileri

8.4. Sonuçlar 349 BÖLÜM 9. GÖÇMEN İŞGÜCÜNÜN GERİDE KALAN İLCE

ÜZERİNDEKİ SOSYAL ETKİLERİ: BOĞAZLI-

YAN'IN İKİ KÖYÜNDE YAPILAN GÖZLEMLER 351

L. Yenisey

9.1. Ailenin Rollerinde Değişim 351

9.1.1. Hane Tipleri, Göçten Önce, Göç Sırasında ve Sonrasında 9.1.2. Kararalma ve Otorite

9.1.3. Görev Dağıtımı

9.1.4. Yurt Dışındaki Göçmen işçilerle Karıları Arasındaki De- vamlı İlişki Biçimleri

9.1.5. Çocuklar 9.1.6. Sonuçlar

9.2. Köy Çocuklarının Eğitiminde Değişiklikler 374

9.2.1. Yararlanılabilen Eğitim Olanakları

9.2.2. Okuyan Çocuklara Karşı Ana-Babanın İfade Edilen Tutumları

9.2.3. Eğitime Fiili Katılma Hakkında Kısa Bir Araştırma 9.2.4. ilköğretim Sonrası Eğitimin Ek Maliyeti

9.2.5. Göçmen İşçilerin Dışarda Okuyan Çocukları 9.2.6. Sonuçlar

9.3. Değişen Tüketim Kalıpları 379

9.3.1. Temel Bilgiler

9.3.2. Evlerin Karşılaştırılması : Müftükışla ve Yeşilhisar Köyle- rinde Göçmen İşçilerin ve Yurttaki İşçilerin Evlerinin Kul- lanılması ve Döşenmesi (Tefrişi)

(12)

9.3.3. Satın Alınan Mallar Nereden Geliyor

9.3.4. Evde Yapılan Malların Azalması : Dükkânlardan Satın Alma 9.3.5. Düğünler

9.3.6. Sonuçlar

BÖLÜM 10. GENEL SONUÇLAR 397

Nermirı Abadan - Unat

10.1. Genel Eğilimler 400

10.1.1. Uluslararası iş Bölümünde Eşitsizlik

10.1.2. Beşerî Sermaye İhracatı Beyin ve Emek Kaybına Yolaçıyor

10.1.3. Yanlış Yatırım Biçimleri, Uluslararası Rekâbetin Azalması

10.1.4. Tüketim - Eğilimli Davranışlara Yönelme 10.1.5. Kısıtlı Sosyalizasyon ve Siyasal Katılma

10.1.6. Kökleri Zayıflayan Aile Hayatı ve Değişen Bireysel Bekleyişler

10.2. Modellerin Ulusal Düzeyde Uygulanması 402

10.2.1. Göçün İstihdam Etkisi

10.2.2. İşçilerin Gönderdikleri Paraların Ekonomik Etkileri 10.2.3. Yurda Dönen İşçilerin Ekonomik Rolü ve Yatırım

Tercihleri

10.2.4. Bölgesel Gelişmede Hükümetin Rolü 10.2.5. Göçün Yararları - Gönderilen Paraların Rolü 10.2.7. Türkiye'nin Artan Ekonomik Bağımlılığı 10.2.8. Toplumsal ve Siyasal Hayata Kısıtlı Katılma

10.3. Modellerin Boğazlıyan İlçesine Uygulanması 410

10.3.1. Kırsal Bir Ortamda Kendi Kendini Sürdüren Bir Süreç Olarak Göç

10.3.2. Yararsız Sermaye Akışı 10.3.3. Başarısız İşçilerin Dönüşü 10.3.4. Artan Dengesizlikler Nihai Sonuçlar

10.2.6. Türkiye'nin İnsangücü Yapısına Göçün Etkisi

(13)

T A B L O L A R

Tablo No. Başlık Sayfa

1.2.4.1. Yıllara ve Gidilen Ülkelere Göre İ.İ.B.K. Aracılığı ile Yurt-

dışına Gönderilen Türk İşçileri 13 1.2.4.2. Yıllara, Ülkelere ve Cinsiyetlerine Göre İ.İ.B.K. Aracılığı

ile Gönderilen Türk İşçileri

1.2.4.3. Yıllara, Ülkelere ve Cinsiyete Göre Dış Ülkelerden Türk

İşçisi Talepleri 14 1.2.4.4. a. Yıllara, Ülkelere, iş Sözleşmesi Türlerine Göre, İ.İ.B.K. nca

Gönderilen Türk İşçileri 16 1.2.4.4. b. Kendi Girişimleri ile Yurt Dışına Giden, İş Bulan ve İ.İ.B.K.

Aracılığı ile Pasaport Alan Türk İşçileri 17 1.2.4.5. b. İ.İ.B.K. nca ve İstanbul'daki İrtibat Bürosunca Yurt Dışına

Gönderilen İşçilerin Doğum Yerleri, Bölgeleri, Yıllara Göre 18 1.2.4.5. b. Türkiye'de 67 İlin Bazılarında Devşirim ve Bekleme Liste-

leri : En Çok Devşirim Yapılan 8 il ve En Az Devşirim

Yapılan 8 İl 21 1.2.4.6. b. Yıllara Göre, İ.İ.B.K. Tarafından Gönderilen ve Alman istih-

dam Servisi Tarafından Alınan Vasıflı Türk İşçileri 24 1.2.4.6. b. Yıllara Göre Fransa'ya Giden Vasıflı Türk İşçileri 24 1.2.4.7. a. Yılına ve Cinsiyete Göre, Yurt Dışına Gönderilmek İçin

Bekleyen Başvurucuların Sayısı 25 1.2.4.7. b. Başvurucuların Niteliklerine Göre Yurt Dışında Çalışmak

İçin Yapılan Başvurular 25 1.2.4.8. Batı Avrupa Ülkelerindeki Türk İşçilerinin Sayısı 26

(14)

Tablo No. Başlık Sayfa

3. a. Yıl ve Aya Göre Göçmen İşçilerin Para Transferleri 108

3. b. Dış Ticaret Açığı ve İşçi Dövizleri 110 3.1.1.3. Kontenjanlı Köy Kalkınma Kooperatifleri 117 3.1.2.4. Gerçekleşmiş ve Gerçekleşmekte Olan işçi Şirketleri Pro-

jelerinin Dağılımı 130 3.1.4. a. 1964- 1973 Döneminde, Emlâk-Kredi Bankasında 499 Sayılı

Yasada Öngörülen Kredi Olanakları Provizyonlarına Göre

Göçmen işçilerce Açılan Tasarruf Hesaplarının Sayısı 140 3.1.4. b. 1968-1972 Arasında Emlâk-Kredi Bankasınca İşçilere Ve-

rilen Krediler 140 4.1. a. Doğdukları İllerin Dışında Yaşayan Türkler, Yıllara Göre ve

Nüfusun Yüzdesi Olarak 149 4.1. b. 1963-1973 Döneminde Dış Ülkelere Göçen İşçilerin Do-

ğum Yerleri 151 4.1. c. Yozgat İlinden Dışa Göçenler 152

4.1. d. Yozgat-Doğumlu Nüfusun Bugün Oturduğu Yerler 153 4.1. c. Türkiye'nin Toplam Kırsal ve Kentsel Nüfuslarında Yıllık

Ortalama Artış (%) 154 4.1. f. Kent-Büyüklüğü Gruplarına Göre Toptan Kentli Nüfusun

Yüzdeleri 155 4.1. g. 1975 Yılında Bölgelere Göre Kentleşme Dereceleri 155

4.1. h. 1945-1990'da Yozgat Kentinin Kentleşme Yıllık Ortalaması 156 4.1. i. 1972- 1995'de Tarım ve Tarım - Dışı Sektörlerde Gizli İşsiz-

lik Tahminleri 157 4.1. j. En Çok ve En Az Gelişmiş İllerde Sosyo - Ekonomik Ge-

lişme Düzeyleri 160 4.1. k. Yozgat'ın Sosyo - Ekonomik Gelişimi 161

4.1.1. 1965'de Yozgat İlçelerinde Gelişme Düzeyi 161 4.2.2. 1963-1967 ve 1968-1970'de Bölgelere Göre Kişi Başına

Kamu Yatırımları 165

_xll _

(15)

Tablo No. Başlık Sayfa

5.1.1. b. Yıllara Göre, Yozgat Emniyet Müdürlüğünce Verilen Pa-

saportlar 177 5.1.1. c. İ.İ.B.K. nca Gönderilen Göçmen İşçiler, Doğum Yerlerine

Göre 179 5.1.4. Yıllara Göre, Müftükışla'dan İşçi Gönderimi 183

5.1.5. Bugünkü Göçmen İşçi Hanelerinin Sayısıyla Uyumlanmış Olarak, Göç Öncesi Hanelerin Sosyo - Ekonomik Tabaka-

lanmaları 188 5.2.2.1. Survey Data : İlk Kez Yurt Dışına Nasıl Gittiniz? 193

5.3.1. Dönen İşçilerin Katma Süreleri ve Bugünkü Göçmen İşçi-

l e r : Survey Data 203 6.1. 1974 Yılında Avrupa'dan Boğazlıyan İlçesine Gönderilen

Paralar 209 6.1.1. P.T.T. Yoluyla Yollanan İşçi Dövizleri, 1969-1975 Ocak Ara-

sında Yıllık Ortalama Aktarımlar 211 6.1.2. a. Boğazlıyan İlçesinde Bankalar ve Açılış Yılları 212

6.1.2. b. Yozgat İlinde ve Boğazlıyan İlçesinde, 1970-73'te Kullanı- labilir Krediler ve Büyük Miktarlı Krediler Endisieri, Ziraat

Bankası) 214 6.1.2. c. Yozgat İli ve Boğazlıyan İlçesinde, Ziraat Bankasındaki

Mevduat İçinde Kredilerin Oranı 216 6.1.2. d. 1974'te Verilen Önemli Krediler, Boğazlıyan İlçesinde, İş-

letme Türlerine Göre 217 6.2.1. Genişlik ve Aile Sayısına Göre, 1966'tan Beri Boğazlıyan

İlçesinde Her Yıl Ekilen Arazinin Dağılımı 221 6.2.2. 1974'te Boğazlıyan İlçesinde Yetişen Ürünler 223 6.2.4.1. SurveyData : Boğazlıyan İlçesinde Göçmen İşçilerce Satın

Alınan Arazi 229 6.2.4.2. Boğazlıyan İlçesinde Tarım Makinalarına Sahip Olanlar ... 232

6.2.4.4. Boğazlıyan'da ZDK'nca Satılan Kimyasal Gübre 243

(16)

Tablo No. Başlık Sayfa

6.3.1. a. Sanayi Çarşısı Yakınında Belediyenin Sattığı Parseller; Ta- rih, Parsel Sayısı, m2, Ortalama m= Fiyatı, Bugünkü Göç-

menlerin Mülkiyetindekiler 251 6.3.1. c. Göçmen Payları Dahil, 7.10.1972 ile 31.12.1974 Arasında

Boğazlıyan Kasabası Çarşısında Arsaların Mülkiyeti ve

Değişimi 254 6.3.2.1. 1966'dan Beri Boğazlıyan Kasabasında Zenaat Sektöründe

Değişmeler 271 6.3.2.2. 1966- 1975 Arasında Boğazlıyan Kasabasında Dükkân Sayısı,

Bugünkü Göçmen İşçilerin Payı 273 6.3.2.2. a. Taşıtların Cinsine Göre, Yıllara Göre, Boğazlıyan İlçesinde

Ulaştırmanın Gelişmesi 283 6.3.2.2. b. 1974- 1975'te, Boğazlıyan İlçesinde Otobüs, Kamyon ve

Dolmuşlar İçin Aylık Taksitler ve «Peşin Miktarları» 284

7.1.1. Boğazlıyan İlçesinde Konut Yatırımları 285 7.1.2. a. Yeşilhisar ve Müftükışla'da Göçmen ve Dönüş Yapan İşçi-

lerin Yaptırdıkları Evler 288 7.1.2. b. Göçmen İşçilerin Köylerdeki Ev İnşaatlarında Kalite 289

7.1.3. a. Yıllara, Müracaatçı Göçmen İşçilerin Sayısına Göre, Boğaz-

lıyan ilçesinde Yeni Ev İnşaat İzinleri 289 7.1.3. c. Yıllara Göre, Yurt Dışında Olan ve Olmayan İşçilerin Orta-

lama Yeni Ev Alanları 291 7.2. Doğum Yerlerine ve İnşaat Yerlerine Göre Boğazlıyan'lı

Göçmen İşçilerin Konut Yatırımları 293 7.2.2. a. Boğazlıyan Kasabasında Konut Yatırımı Yapan Göçmen İşçi-

lerinin Doğdukları Yerler ve Bugünkü İkâmet Yerleri 295 7.2.2. b. Tablo 7.2.2. a'da Yer Almayan, Boğazlıyan'da Yaşayan ya

da Yaşamış Olan Göçmen İşçi Aileleri (Konut Yatırımı

Yapmamış Olanlar) 296 7.3. Boğazlıyan'da Yeni Yapılmış Veya Satın Alınmış Evlerini

Kiraya Veren Göçmen işçiler, Konut Yatırımı Yapan Göç- men İşçilerin Toplam Sayısına Oranla, Doğum Yerlerine

ve Bugünkü İkâmet Yerlerine Göre 298

— XİV —

(17)

Tablo No. Başlık Sayfa

7.4. Göçmen ve Göçmen Olmayanların Konut ve Diğer İnşaat

Ruhsatlarındaki Fiyat Endisleri, m- Başına 299 7.5.2. 1955- 1975'de Vasıflı ve Vasıfsız İnşaat İşçilerinin Ortala-

ma Kazançları 305 7.6. a. 1950- 1973'de Türkiye'de Konut Yatırımları 308

7.6. b. Birinci, İkinci ve Üçüncü Plânlarda Sektörlere Göre Yatırım Hedefleri ve Öncelikleri (Toplam Yatırımların Yüzdesi

Olarak) 308 8.1.2. Köy Kalkınma Kooperatiflerinde ya da İşçi Şirketlerinde

Üyelik (Survey Data) 315 8.1.3.1. Yeşilhisar ve Müftükışla'da Göçmen işçilerin Yatırım Ka-

lıpları 319 8.2.2.3. a. Survey Data : Dönenler, «Dönüşünüzde Ne Tür Bir işte Ça-

lışmak İsterdiniz ? 332 8.2.2.3. b. Dönenler: «Dış Ülkelere Gitmeden Önce ve Döndükten

Sonraki İşiniz Neydi, Ne ?» 332 8.2.4. Gelir ve iktidar Dağılımında Değişmeler

9.1.1. Boğazlıyan Kasabasında Aile Tiplerine Göre Kararalmada

Etkili Olan Kişiler 358 9.1.2. Yeşilhisar ve Müftükışla'da Aile Tiplerine Göre Hanelerde

Başta Gelen Kararalıcı Kişiler 359 9.1.3. Boğazlıyan ilçesinde, Dükkânlardan Alışveriş Yapmalarına

İzin Verilen Göçmen işçi Eşleri 363 9.1.4. Göçmen İşçilerin Aileleri ile Mektuplaşma Sıklığı 364

9.1.5. Babanın Bulunmayışı Çocuklara Ne Etkide Bulunuyor 372 9.2.2. Göçmen işçi Çocukları İçin Anababalarının Arzu Ettikleri

Eğitim Derecesi 376 9.3.1. a. Müftükışla ve Yeşilhisar'daki Göçmen İşçilerin Ailelerine

Para Gönderme Sıklığı 380 9.3.1. b. Bugünkü Aile Tiplerine Göre, Dışardan Gönderilen Parala-

rın Kullanılması 383 9.3.3. Dönen İşçiler de Dahil, 500 Yanıtlık, Göçmen İşçilerin

Avrupa'da Yaptıkları Alışveriş, Sıklık Derecelerine Göre ... 387

(18)
(19)

G İ R İ Ş

Birinci bölümden 10'ncu bölüme kadar bu kitapta elealınan uluslararası göçmen işgücünün tarihçesi ve etkilerine ilişkin bu araştırma, Fas, Tunus ve Türkiye gibi çeşitli Akdeniz ülkeleri üzerinde göçmen işgücünün etkilerini incelemek amacını güden üniversiteler - arası projenin bir bölümünü meydana getirmek- tedir.

Türkiye - Hollanda Ortak Projesi

Türkiye'deki proje aşağıdaki akademik kurumları temsil eden ortak bir Türkiye - Hollanda araştırma grubu tarafından gerçekleştirilmiştir: Türkiye tarafında Ankara Üniversitesi Siya- sal Bilgiler Fakültesi İskân ve Şehircilik Enstitüsü sorumlu ku- rumdur. Enstitü proje için iki öğretim üyesini görevlendirmiştir:

Prof. Dr. Ruşen Keleş proje müdürlüğüne ve Prof. Dr. Nermin Abadan - Unat grup başkanlığına. Bu iki sorumlu, sürekli ve ge- çici olarak yararlanılan diğer Türk araştırmacılarının ve bilim- adamlarının görevlendirilmelerinde yardımcı olmuşlardır. Hol- landa adına ise, Hollanda Üniversiteleri Uluslararası İşbirliği Vakfına bağlı bir kurum olan Gelişmekte Olan Ülkelerde Sosyal Bilim Araştırmaları Enstitüsü proje için Hollandalı üç araştırma- cı görevlendirmiştir: Rinus Penninx, Leo Van Velzen ve Herman van Renselaar. Bu sonuncusu projenin Hollandalı cjirektörü ola- rak görevlendirilmiştir.

Araştırmanın Amaçları

Araştırma şu konularda katkıda bulunmak amacı ile yapıl- mıştır :

1) Bir bölgede uluslararası göçmen işgücünün etkileri- ne, özellikle sosyo - ekonomik yapı içinde yolaçabi- leceği farklılaşmalara ilişkin kurama;

(20)

2) Göçmen işgücü ile ilgili olarak bölgesel politikanın özellikleri neler olmalıdır, böyle bir politikanın ulusal gelişme politikası ile ne gibi bağlantıları vardır.

Kuramla ilgili olarak, göçmen işgücü konusunda günümüz- deki kuramsal akımları ikiye ayırabiliriz. Herşeyden önce, mo- dernleşme sürecini kentleşmenin artışı ve nüfusun tarım kesi- minden sanayi kesimine aktarılması olarak tanımlayan ekono- mik kuram (1). Bu kuram makro - kuramdır; bölgesel özelliklere, çok genel bir varsayımsal çerçeve içinde olmadıkça, pek deği- nilmemektedir. Bu kurama göre işgücü göçü, gelişme sürecini uyarmak için bir «doğal çözüm» sayılmaktadır (2).

İkincisi, merkez - çevre kuramı (3). Bu kuramda, diğer bazı- ları ile birlikte, «yığımianıcı ve devresel nedenlenim» (cumula- tive and circular causation) (4) açıklanmaktadır Burada temel derecede önem, göçmen işgücünün bu süreci durdurma olanağı mı sağladığı, yoksa iyice pekiştirmekte mi olduğuna verilmekte- dir. Bu merkez - çevre kuramı yandaşları Schiller ve Nikolinakos makro - düzeyde (göçmen çıkaran ülkelere karşı göçmen işgü- cü alan ülkeler) göçmen işgücünün ülkelerarası eşitsizliğin ar- tışına yolaçtığı sonucuna varmışlardır.

Sorunu makro - düzeyde elealan birinci kuramsal anlayış göçmen işgücünün ülkelerarası farklılığı düzeltici etkilerde bu- lunacağını savunurken, ikincisi bu etkinin farklılığı daha da arttıracağını ileri sürmektedir.

(1) B. Thomas, «International Migration and Economic Development,»

Unesco, 1961.

(2) V. Lutz, «Some Structural Aspects of Southern Problem : the Complementarity of Emigration and Industrialisaton», Banca Nazionale del Lavoro, Quarterly Revievv, Vol. 14, 1961.

(3) G. Schiller, Eurapaische Arbeitskrâftembolitât und ,irtsthaftlichc Entvvicklung der Mittelmeerlander - eine empirische Untersuchung uber die Wirkungen der Gastarbeitervvanderungen auf die Abgabe- lander, Blâschke und Ducks, Darmstadt, 1970.

(4) G. Mrydal, Economic Theory and Underdeveloped Regions, Gerald Duckıvorth and OD., oLndon, 1957.

— XVİÎİ —

(21)

Her iki kuram için de, makro düzeydeki bugünkü farklılığın bir çıkış noktası oluşu önemlidir. Bölgesel düzeyde de ben- zer bir dualism görülmektedir. Daha dar alanlardaki göçmen iş- gücü araştırmaları çoğunlukia İtalya'da yapılmış bulunmakta- dır (5).

Bununla beraber, bu düzeydeki kuram henüz yeterince iş- lenmiş değildir. Türkiye'de uygulanan araştırmanın kuramın böl- gesel düzeyde kristalize olmasına katkıda bulunabileceği umul- maktadır.

Araştırmanın bölgesel düzeyde uygulanmasında iki boyut birbirinden ayrı ele alınmıştır:

1) Sosyo - ekonomik bir boyut. Burada, elealınan konu, göçmen işgücünün gelir dağılımı ve toplumsal taba- kalanma üzerinde düzeltici bir etkisi mi, yoksa bu zıt- lıkları arttırıcı yönde bir etkisi mi olduğudur. Sorunun önemli yanı, göçün, modernleşme sürecinde ne dere- ceye kadar çoğaltan etkeni olduğu, dolayısı ile de

değişen sosyo - ekonomik tabakalanmaya ne denli katkıda bulunabildiğidir;

2) Alansal boyut. Burada elealınan sorun göçmen işgü- cünün sermayenin ve işgücünün kırsal bölge ile kent arasındaki dağılımında düzeltici bir etkide mi, yoksa bölgeler arası dengesizliği arttırıcı bir etkide mi bu- lunduğudur.

Bölgedeki göçmen işgücü ile ilgili politikaya ilişkin olarak araştırmada şu noktalar üzerinde durulmuştur:

1) İşçilerin yurtlarından ayrılışlarının ve yurda geri dö- nüşlerinin izlenecek politika üzerindeki etkileri ve çı- kış ve dönüşün bölgesel gelişme politikaları ile ne dereceye kadar kaynaştırılabileceğı sorunu;

2) Formüle edilen politikanın göçmen işgücü yasası ara- cılığı ile sağlanan yatırım fonlarına bölgesel gelişme (5) G. H. Schrettenbrunner, «Die Wanderbewegungen von Fremdarbei-

tern am Beispiel einer Gemeinde Kalabriens»,

Bk.: Geografische Rundschau, Jrg. 21, 1969, Heft 10, ss. 380 - 388.

(22)

sürecinde bir katalist olarak rehberlik yapıp yapama- yacağı.

İncelenmek üzere seçilen bölge, Yozgat İlinin Boğazlıyan ilçesi bazı kriterlere göre ve Hollandalı grup üyelerince öneril- miştir :

1) Yurt dışına işgücü göçünün yüksek bir oranda oluşu;

2) Yozgatın Devlet Plânlama Teşkilâtının saptadığı kri- terlere göre geri kalmış bir bölge oluşu;

3) Boğazlıyan İlçesinden Avrupa'nın çok çeşitli ülkele- rine göçmen işçi gönderilmekte oluşu : Almanya, Bel- çika, Fransa, Hollanda, İsviçre gibi;

4) Boğazlıyan'da yurt dışında çalışan işçilerin, yurda dönmüş bulunan işçilerin paraları ile, konut, küçük işletme, köy kalkınma kooperatifleri ve işçi şirketleri gibi çok değişik alanlarda yatırımlar yapılmış bulun- maktadır.

Araştırmanın Uygulanması V e r i l e r i n T o p l a n m a s ı

Araştırma aynı anda üç kademede birden uygulanmıştır:

a. Merkezde, Ankara'da yurt dışına işgücü göçüne ilişkin bil- giler sistematik olarak toplanmış; işgücü ihracına ilişkin po- litikalar, anlaşmalar incelenmiş, bölgesel gelişme konusun- daki politikalar saptanmış ve son gelişmelerin değerlendiril- meleri yapılmıştır.

b. Bölgesel düzeyde araştırma ulusal politikalar ile bölgesel inisiyatifler arasındaki karşılıklı ilişkiler üzerinde durulmuş- tur. Konut ve toprağa yapılan yatırımlar, bugünkü uygulama- lar açısından değerlendirilmiştir. İşgücü göçüyle ilgi dere- celerine göre, küçük köy işletmeleri, köy kalkınma koopera- tiflerine işçi şirketleri ele alınmıştır.

c. Köy düzeyinde göçün sosyo - ekonomik tabakalanmaya et- kileri ayrıntılı olarak incelenmiştir.

(23)

Araştırmanın Akışı

Ankara'da ve bölgede yapılan başlangıç ve konuyu ve çev- reyi tanıma çalışmalarının gerçekleştirildiği başlangıç aşamasın- dan sonra, 1 Ocak 1975 tarihinde Boğazlıyan İlçesinde saha araştırmasının uygulanmasına geçilmiştir. Ocak ve Şubat ay- ları boyunca Boğazlıyan kasabasının 8 mahallesinde ve ilçenin 43 köyünde muhtarların da yardımıyla, iki Türk, iki de Hollan- dalı araştırmacıdan oluşan saha gruplarınca yaygın (extensive) öninceleme de yapılmıştır. Bu yolla, göçmen işçilerin sayısına, göç biçimlerine, göçmen işçilerin yaptıkları yatırımlara, yerel sosyo - ekonomik yapıya ilişkin veriler toplanmıştır.

Önincelemelerin bulgularına dayanarak, güç kalıplarına, tasarruflara, yatırımlara, sosyal hareketliliğe, ailenin rollerinde- ki değişimlere, otorite ve eğitime ilişkin niceliksel analizler ya- pabilmeyi amaç edinen bir survey için, yurt dışında çalışan ya da dönmüş bulunan göçmen işçilerin aile reislerine uygulanmak üzere bir soru kâğıdı (questionaire) geliştirilip hazırlanmıştır.

Nisan ayının yarısında, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Basın ve Ya- yın Yüksek Okulu ve Hacettepe Üniversitesi öğretim üyesi yar- dımcılarından bir grup Prof. Dr. Nermin Abadan - Unat'ın dene- timinde, soru kâğıdını 500 yanıtlayıcılık bir örneklem üzerinde uygulamıştır.

Mart ayından Haziran ayı sonuna kadar, saha araştırmacı- ları grubunun üyelerinden Rinus Penninx ve Leylâ Yenisey Bo- ğazlıyan İlçesindeki Yeşilhisar ve Müftükışla köylerinde yoğun incelemeler yapılmıştır.

Bu sırada, saha araştırması takımından Leo von Velzen, Or- han Konakçı (1 Mart 1975 tarihine kadar) ve Erkan Akın (1 Mart 1975 tarihinden itibaren) göçmen işçilerin Boğazlıyan ilçesinde taşınmaz mallara, küçük işletmelere, kooperatiflere ve işçi şir- ketlerine yaptıkları yatırımlara ilişkin veriler toplamışlardır.

Temmuz ve Ağustos aylarında saha araştırması grubu Bo- ğazlayan kasabasında toplanmışlardır. Karşılaştırmalı veriler

(data) toplamak için, zaman zaman, buradan, Yozgat'ın çevre- deki diğer ilçelerine gidilmiştir.

(24)

Bütün bir araştırma süresince merkezdeki Prof. Dr. Ruşen Keleş, Prof. Dr. Nermin Abadan - Unat ve Herman van Rense- laar'dan kurulu grup devlet kuruluşlarının ulusal düzeydeki rol- leri ve politikalarına ilişkin bilgiler toplamış; zaman zaman da saha araştırmasında yeralmışlardır. Ayrıca, Türkiye'nin büyük kentsel merkezlerindeki çok sayıda özel ve kamusal kurumlar ziyaret edilmiştir.

Belirli konular, belirii inceleme'erle geçic« araştırmacılar görevlendirilmiştir: sorunun uluslararası ilişkilerle ilgili yanını Dr. Ersin Onulduran; siyasal partiler, parlamenterler, işçi sen- dikaları ve işveren kuruluşları ile ilgili yanını Dr. Artun Ünsal; iş- çilerin gönderdikleri paralarla, tasarruflarıyla ve bankaların rol- leriyle ilgili yanını ise Henk Brouwers.

Araştırmanın değişik düzeyleri arasındaki eşgüdümleme Ankara ve Boğazlıyan'da düzen'enen aylık toplantılarla gerçek- leştirilmiştir. Bunların yanısıra, araştırma projesinde, göçmen işgücü konusunda uzmanlaşmış idarecilerin ve bilim adamları- nın danışmanlıklarından da yararlanılmış, bu amaçla bir Danış- ma Kurulu oluşturulmuştur.

Araştırma Yöntemleri

Araştırmanın merkezdeki böiümü yayınlanmış ve yayınlan- mamış kaynakların incelenmesi ve görevlilerle yapılan müla- katlarla gerçekleştirilmiştir. Sahada ise araştırmada, katılan gözlemleri, derinlemesine mülakatlar ve örnek olay yöntemleri kullanılmıştır.

Boğazlıyan'ın 8 mahallesinde ve ilçenin 43 köyünde muh- tarların yardımıyla yapılan mülâkatlar ilçeden yurt dışına çalış- maya giden 4219 işçi bulunduğunu göstermiştir. Bir süre Avru- pa ülkelerinde çalıştıktan sonra yurda dönenler ise sadece 546 kişi olarak saptanmıştır. Araştırmada, çeşitli nedenlerden dolayı noksan olan, il Çalışma Müdürlüğündeki kayıtlardaki toplam sa- yı örnekler çıkarımında esas alınmamıştır. Bu noksanlar, muh- tarlardan elde edilen bilgilerle giderilmiştir.

Örnekler sistematik örnekleme yöntemi ile çıkarılmış, lis- tede yok gözüken örnekier için bir alttaki kişiler alınmıştır. Bu işlem ikinci kişi için de uygulanmıştır.

_ x x i i _

(25)

Yurtdışında üyesi bulunan göçmen işçi ailesi reisleri

Dönüş yapan işçiler Toplam

Nüfus örneklem Nüfus örneklem Nüfus örneklem

Boğazlıyan kasabası Köyler

253 3330

64 332

31 515

30 102

285 3845

94 434

Toplam Gerçekleştirilen mülakatlar

3583 396

373

546 132

127

4129 528

501

(26)

Bu mülâkatların yüzde 94'8'i örnekleme giren kimselerle yapılmıştır.

İki soru kâğıdı (questionneires) uygulanmıştır: biri, yurda dönüş yapan'ar için ve 194 soruluk, diğeri ise aile reisleri için ve 149 soruluk.

Burada, şimdi elinizde bulunan bu «reporting» de uygula- malı araştırmadan elde edilen bilgi ve verilerin pek azından ya- rarlanılabildiğini, daha çok, «non - survey» kaynaklardan elde edilen bilgilerin kullanıldığını belirtmek gerekmektedir. Uygula- malı araştırmadan elde edilen bilgiler, çok daha geniş olarak, ayrı bir yayın konusu olacak şekilde, ilerde ayrıca değerlendiri- lecektir.

«Reporting»

Sosyal bilimlerde yapılan araştırmalar, çeşitli disiplinlerden bilim adamlarının işbirliğini gerektiren bir takım çalışmasını zo- runlu kılmaktadır. Bu tür işbirlikleri ulusal düzeydeki çalışma- larda olduğu gibi, uluslararası düzeydeki araştırmalarda da ya- rarlı sonuçlar vermektedir. Fakat unutulmamalıdır ki, bu tür ça- lışmaların avantajlarının yanısıra güçlükleri de bulunmaktadır.

Gerçekten de, çok doğal olarak, araştırmanın uygulanmasında ve kaleme alınışında gerek kullanılacak yöntembilime ve gerek- se raporun özüne ilişkin görüş ayrılıkları ortaya çıkmıştır.

Her bölüm önce bir ya da iki kişi tarafından kaleme alın- mış, daha sonra tüm grup (team) üyelerinin katıldığı toplantı- larda bu metin üzerinde tartışılmış, eleştirilerin ışığında yeni- den değerlendirilip bir kez daha kaleme alınmış, rapora bu iş- lemlerden sonra alınmıştır. Bununla beraber, kısımları ve döküm- leri gösteren tabloda belirtilen bölüm yazarları, yazar olarak, kişisel katkılarının sorunluluklarının kendilerine ait olduğunu ka- bul etmektedirler.

Belirtilmesi gereken bir nokta da, araştırma bulgularına da- yanarak, bu konuda ilgililerin iz'eyecekieri politikalara ilişkin tavsiyelerde bulunulmamış olmasıdır. Bunun iki nedeni vardır:

a) Türkiye'nin geri kalmış bölgelerinin gelişmesine ve yurt dı-

— XXİV —

(27)

şındaki işçilerin tasarruflarının üretici alanlarda değerlendiril- mesine ilişkin resmî politikaların henüz belirlenmemiş olması ve b) araştırma bulgularının, ülkenin süreii olarak sayılabilecek küçük bir alanında (Boğazlıyan) yapılan gözlemlere dayanması ve ülke çapında genellemeler yapmanın bu koşullar altında doğ- ru görünmemesi. Elbette ki, bilimsel bir araştırmada elde edilen sonuçlar kendi görüş açılarına göre çeşitli yönetici ve politikacı- larca değişik şekilde yorumlanabilir, değerlendirilebilir. Gerek Türk ve gerekse Hollanda hükümetlerinin bu çalışmanın sonuç- larından yararlanabilmeleri araştırmacıların en içten dileği, umu- dudur.

Anarken

Araştırmamız sırasındaki yardımlarından dolayı İçişleri, Dış- işleri, Çalışma, Köyişleri, İmâr ve İskân Bakanlıkları ile Sosyal Güvenlik Bakanlığına, Devlet Plânlama Teşkilâtına, Türkiye Em- lâk Kredi Bankasına ve Halk Bankasına teşekkür borçluyuz.

Mali ve diğer yardımları ile araştırmamızın gerçekleşmesini sağlayan Hollanda Üniversiteleri Uluslararası İşbirliği Vakfı ile Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesine de teşekkür edi- yoruz.

Emniyet Genel Müdür Yardımcılığı sırasındaki yardımların- dan ötürü Zonguldak Valisi Sayın Nevzat Ayaz'a, eski ve yeni Yozgat Valileri Sayın M. Kemal Mirkelâmoğlu ile Sayın Abdur- rahman Lâmi Gözen'e, ve Boğazlıyan Kaymakamı Sayın Mehmet Kıran'a şükran borçluyuz.

İlköğretim Müdürü Sayın Hasan Susam ve öğretmen Sayın İlhan Oğuz, Boğazlıyan'da yapılan araştırma çalışmalarına bü- yük katkılarda bulunmuşlardır.

Merkezde Danışma Kurulu toplantılarına katılan ve değerli katkılarda bulunan Sayın Prof. Dr. Tuğrul Ansay'a, Sayın İsmail Hakkı Aydınoğlu'na, Sayın Prof. Dr. Nusret Ekin'e, Sayın Prof.

Dr. Cevat Geray'a, Sayın Cenap Keskin'e, Sayın Fatma Kıratlı'- ya. Sayın Oktay Varlıer'e ve Sayın Prof. Fehmi Yavuz'a teşek- kür ederiz.

(28)

İstanbul Teknik Üniversitesinden Sayın Prof. Dr. Mübeccel Kıray'ın ve Eğitim Fakültesinden Sayın Prof. Dr. Şefik Uysal'ın gerek Danışma Kurulu'nda ve gerekse survey'in hazırlanmasın- da ve uygulanmasındaki katkıları büyük olmuştur. Bunların ya- nısıra, ayrıca, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Kompüter Merke- zine ve aynı üniversite'den Sayın Doç. Dr. Hamit Fişek'e, Ha- cettepe Üniversitesinden Sayın Doç. Dr. Birsen Gökçe'ye ve Dev- let Plânlama Teşkilâtından Sayın Tevfik Çavdar'a teşekkürü borç biliriz.

Burada hemen belirtelim ki, Siyasal Bilgiler Fakültesi asis- tanlarından Sayın Dr. Ersin Onulduran ve Sayın Dr. Artun Ünsal ile Erasmus Üniversitesinden (Rotterdam) Henk Brouvvers bütün bir araştırma boyunca yardımcı olmuşlar, rapora önemli katkı- larda bulunmuşlardır.

Sayın Erkan Akın ve Sayın Orhan Konakçı saha çalışmala- rında meslekdaşlarımıza yardımcı olmuşlardır. Emekleri için te- şekkür ediyoruz.

Son olarak, ama gerçek bir şükran duyarak, Türkiye, Tunus ve Fas'taki araştırma projelerinin eşgüdümleyiciliğini yapan Sa- yın Pieter J. C. van Dijk'e araştırma sırasındaki ve metnin kale- me alınışı sırasındaki sonsuz değerdeki yardımları için teşekkü- rü borç biliyoruz.

Bütün bu belirtilen kişilerin yardım ve katkıları olmadan bu araştırma yapılamazdı. Fakat asıl unutulmaması gereken, araş- tırma çalışmalarımızı zevkli ve yararlı kılan Boğazlıyan halkının sıcak ve sınırsız konukseverliğidir.

1 Kasım 1975, Ankara

Herman C. van Renselaar

«co - director»

Prof. Dr. Ruşen Y. Keleş proje müdürü

— x x v i —

(29)

B O L U M : 1

GENEL SORUNLAR

1.1. AKDENİZ ÜLKELERİNDEN YURT DİŞİNA İŞGÖÇÜ

NERMİN ABADAN-UNAT

II. Dünya Savaşı sonrasında sınaileşmiş Avrupa devletlerin- den birçoğu için ekonomilerinin canlandırılmasında ve güçlen- dirilmesinde önemli yeri olan Akdeniz ülkelerinden kitlesel göç 1950'lerde başlamış bir olgudur. Göçeden işçileri kabul eden ül- kelerdeki uluslararası sermaye birikiminin bir sonucu olarak, o ülkelerdeki mevcut işgücüne yapılan bu ilâve işgücü katkısı, söz konusu ülkelerin hızlı bir ekonomik gelişim sürecini gerçekleş- tirmelerini kolaylaştırmış bulunmaktadır. Bu ekonomik büyüme sürecine, sürece katılmaksızın işgücü gönderiminde bulunan ül- keler ise, yeni bir «Avrupa Güneyi» görünümüne girmiş bulun- maktadırlar. (1)

Sözkonusu «Avrupa Güneyi» ni meydana getiren ülkeler üç grup içinde yer almaktadırlar: gerçekten de Avrupa'nın güneyi- ni meydana getiren Portekiz, İspanya, Yunanistan gibi ülkelerle İtalya'nın güney kesimi; çeşitli biçimlerde Avrupa'nın egemenli- ği altında bulunmuş eski sömürgelerden Cezayir, Fas, Tunus gi- bi uzunca bir bağımlılık geçmişine sahip ülkeler; ve kendi eko- nomilerinde henüz istihdam edilebilme durumunda bulunmayan niteliksiz yada yarı - nitelikli bir işgücü fazlasına sahip olan ve gelişme plânlarında yurtdışına işgöçüne, gelişmeye katkıda bu- lunacak bir öğe olarak bakılan Türkiye ve Yugoslavya gibi ül- keler.

Avrupa ülkelerindeki işgücüne emek katkısında bulunan

«Avrupa Güneyi» ülkelerinin göreceli önemlerinde geçtiğimiz (1) «Avrupanm Güneyi» kavramının ortaya çıkışı Nikolinakos ve ta-

rihsel evrimi ile ilgili olarak, bk.: 1974.

(30)

son on yıllık dönem içinde dikkate değer bir değişme olmuştur.

Yugoslavya ve Türkiye, yurtdışına işçi göndermeğe, öteki ülke- lere göre, epey geç başlamışlardır. İtalya, kuzey bölgesindeki kendi ulusal sanayilerindeki gelişmelerin sonucu olarak yurtdı- şı işgücü gönderimini hafifletmiş, fakat, Avrupa Ekonomik Top- luluğunun üyesi olarak Ortak Pazar ülkeleri arasında serbest işgücü hareketliliği ilkesini kabulden vazgeçmemiştir. Beyin gö- çünden ve aydınlara toplumda gerekli yeri verememekten büyük zararlar görmüş bulunan Yunanistan, son yıllarda kendisi Afri- ka ülkelerinden işgücü almaya başlamıştır. Yugoslavya ve Tür- kiye ile birlikte, Tunus ve Fas, diğer ülkelerin azalan işgücü gön- derimini de karşılarcasına, son yıllarda daha çok işgücü gön- dermeye başlamışlardır. Son olarak da, Kuzey Avrupa ülkeleri yönünde değil de, Akdeniz ülkeleri arasında yeni bir işgücü gö- çerliği başlamış; doğal kaynaklar yönünden zengin, fakat işgücü bakımından yetersiz Libya'ya Türkiye ve Tunus'dan işgücü gön- derilmeye başlamıştır.

1960'ların son yıllarına varıncaya kadar, büyük ölçüde hü- kümetlerin de desteklediği ve istekli gözüktüğü bu işçi göçünün Akdeniz havzası ülkeleri için yararlı olacağına inanılmakta, bu- nun dışında bir düşünce akla gelmemekteydi: yurt dışına işgü- cü göçerliği, bu ülkelerdeki yüksek oranlardaki istihdam açığı ve hızlı kentleşme olgularının birlikte oluşturdukları sosyal geri- limi azaltacak, istihdam olanaklarındaki darlığı da hafifletecek;

diğer yandan da, ödemeler dengesindeki açığı kapatmak için son derece ihtiyaç duyulan dövizi sağlayacak sanılmaktaydı.

Son yıllarda ise, olaylara toz pembe gözlüklerle bakma olanağı ve alışkanlığı çok ciddi bir şekilde değişim geçirmek zorunda kalmıştır. Sınaiieşmenin «çekici ve sürükleyici» etkileri, yurt dı- şına işçi gönderen ülkelerin kaynaklarındaki azalmalardan ve yoksullaşmadan da anlaşılmaktadır. J. Galtung'un işaret ettiği gibi, asimetrik karşılıklı - etkileşim, belirli tipteki bir işbölümü ile gelişen ülkeler arasındaki ilişkileri karakterize etmektedir. (2)

«Merkez uluslar» kendi işgücü kaynaklarından gitgide daha yüksek düzeyde bir eğitim görmüş olma ve daha yüksek düzey-

(2) Jahan Galtung, «A Structural Theory of Imperialism,» Journal of Peace Research, Vol. 8, 1971, ss. 81-117.

2

(31)

de nitelikler kazanmış olmayı aramakta iken, «çevre uluslar»

hammadde sağlayıcı olarak kalmakta, diğer ülkelerin mallarına pazar teşkil etmekte, kendi fazla - işgücünü (istihdam dışı bı- rakılanları) ise gelişmiş ülkelere ihraç etmektedir. «Avrupanın Güneyi» denen bu ülkelerdeki genellikle yüksekçe sayılabilecek GSMH artış oranı da, bu gitgide yükselen dengesizliği durdur- maya yetmemektedir. İstihdam olanaklarındaki artış, gerçekte, çok küçük bir düzeyde kalmakta, yüzde 0,2 ile 1 arasında sey- retmektedir. Yapısal bir dert olan istihdam olanaklarındaki ye- tersizlik yurt dışına işgücü göçünü zorunlu kılmaktadır. Yurt dışındaki işçilerin göndermekte oldukları paraların geride kalan aile üyeleri için geçim parası yapılması da, gerçekte, bu ülke- lerde ağır sanayiye yönelik bir sınaîleşmeden çok, montajcı sa- nayi ile yetinen bir sınaîleşmenin izlenmekte olduğunu göster- mektedir. Bir ihraç ürünü olarak işgücü, azgelişmişliğin gideril- mesine fazla yardımcı olacağa benzememektedir. Aynı zaman- da, adı geçen Kuzey Avrupa ülkeleri de, Akdeniz ülkelerinden devşirilmiş geçici işgücüne dayalı bir gelişme kaydetmişler, fa- kat kendi halkları arasında bazı gruplar geçici göçmen işgücü- ne karşı tepki göstermeğe başlamışlardır. İsviçre'de geniş bir taraftar kitlesi bulan Schvvartzenbach girişimi bu konuda veri- lebilecek bir örnektir. Alman Federal Cumhuriyeti, ekonomik dur- gunluk sorunu ile karşı karşıya kalmadan önce bile, yabancı iş- çilerin artması nedeniyle sosyal altyapıda meydana gelen güç- lüklerin önlenmesi gerektiğine karar vermiş; hükümet politikası dış ülkelerden işçi kabulünde ve ülkede çalışmakta olan yabancı işçilerin asimilasyonunda ağırdan alınması yönünde değişmeye başlamıştır. Aynı zamanda, işçi gönderen ülkelerdeki hükümet- ler de, yurt dışına işçi ihracından yana olan mevcut politikala- rının olumsuz sonuçlan konusunda uyanmaya başlamışlardır.

Cezayir yurt dışına işçi gönderimini kesinlikle durdurmuştur.

Toplam nüfus içinde her yirmi kişiden birinin yurt dışında çalış- maya gittiği Yugoslavya, nitelikli işçilerin yurt dışına gitmesini durdurmuştur. Başkan Tito'nun kitlesel işgücü göçü konusun- daki değerlendirmesi, en değerli işgücü kesiminden yoksun kal- maya yol açmasının yanısıra, ülke içindeki etnik topluluklar ara- sında ulusal birliğin tersine, toplulukların kendi içlerinde etnik bağlılık duygularının ortaya çıktığı bir sırada, yurt dışına işçi

(32)

göndermenin, ülkenin kendini savunma gücünde gerilemelere yol açmakta olduğudur. (3)

Yurt dışına işçi gönderilmesinin, işçi gönderen ülkeler için yarattığı dezavantajın gelecekte de ihmal edilemeyecek boyut- lara varacağı anlaşılmaktadır. Akdeniz ülkeleri, çoğunlukla, nü- fusun dağınık yerleşme birimlerinde yaşamakta olduğu ülkeler- dir: dağınık tarzda yerleşmiş köylerin bir altyapıya kavuşturul- ması ancak büyük masraflarla olabilecek ve köylerin tecrit edil- miş bir tarzda yerleşmiş topluluklar olması, gelişme için ciddi bir engel teşkil edecektir. Köylerden, uluslararası nitelikte bir demografik erozyonun işlerlikte olması da, yolların yapılmasına, elektriklendirmenin gelmesine ve bazı kaynakların getirilmiş bulunmasına rağmen, bu ülkelerdeki köy topluluklarının nüfus- ça artmasını ve kalabalık merkezler haline gelmesini önlemek- te, gelişmelerini engellemektedir.

Yurt dışındaki işçilerin gönderdikleri paralar, bu işçilerin yurt dışında istihdam edilememeleri nedeniyle uğranılan ekono- mik değer kaybının toplamını aşmadığı sürece, yurt dışındaki işçilerin gönderdikleri paraların bu ülkelerdeki para ve para dev- rini arttıracağı için, ekonominin verimliliğinde — işçilerin ekono- mi tarafından istihdam edilememiş olması nedeniyle— ortaya çıkan kayıpları daha da şiddetlendiren enflasyonist etkilere yol açacaktır. Diğer yandan, yurt dışında istihdam edilen işçilerin istihdam olanağı yaratan bir sermaye kaynağı ve sınai, ticari, beceri kazanma öğeleri olmaları sağlanamadığı sürece, Akde- niz ülkeleri için işçi göçü yararlı değil zararlı bir etmen olacak- tır. Ekonomik karşılıklı bağımlılık anlayışı açısından bir eleşti- riye girişilmese bile, özellikle gelişme plânları olan ülkelerde ve gene özellikle gelişme plânı olup da işçi ihraç eden ülkelerin önemlilerinden olan Türkiye'de, niteliksiz işçilerin yurt dışına gönderilebilmesini daha büyük hacimlere çıkaracaktır. Buna kar- şılık nitelikli işgücünü ülke ekonomisi içinde istihdam edebilmeyi sağlayacak yeni bir karşılıklı ekonomik bağımlılık anlayışına va- rılması; buna uygun düşecek çözümlerin aranmasına başlan- ması yaklaşmış bulunmaktadır. (4)

(3) Jahan Galtung, «A Stmctural Theory of Imperialism», The Finan- cial Times, 4 Eylül 1974, n.

(4) Nermin Abadan-Unat (ed.) Turkish Workers in Europe, Brill Co., Leiden, 1975.

(33)

1.2. BUGÜNKÜ AVRUPA ÜLKELERİNDEKİ EKONOMİK DURGUNLUKTAN ÖNCEKİ VE SONRAKİ DÖNEMLERDE TÜRKİYE'NİN YURT DIŞINA İŞÇİ GÖNDERME

POLİTİKASININ EVRİMİ

1.2.1. T ü r k i y e ' d e K u r u m s a l Ç e r ç e v e

RİNUS PENNİNX HERMAN VAN RENSELAAR

Çalışma Bakanlığının çatısı altında Yurtdışı İşçi Sorunları adında bir ayrı bölüm açılmış, bu bölüme sadece yurt dışındaki işçilerin sorunları ile ilgilenme görevi verilmiştir. YİS, göçmen işçilerin çalıştıkları ülkelerdeki çalışma ataşelerinin faaliyetleri arasında eşgüdüm sağlamaktadır. Bu ataşeliklerden 21 tanesin- den onu Almanya'da açılmış bulunmaktadır. (5) Buna ilâve ola- rak YİS yurtdışı ülkelerle, bu ülkelerde çalışan Türk işçilerini dolaysız olarak ilgilendiren anlaşmalara, alınacak tedbirlere ve çıkarılacak yönetmeliklerin hazırlanmasına taraf olarak katıl- maktadır. Örneğin, YİS, Federal Alman - (müzakereci) ya Hükü- meti ile, Türk işçilerine verilecek çocuk tazminatı konusunda müzakerelerde bulunmuş (1974 Sonbaharı), Avrupa Konseyinde yabancı işçilerin Avrupa ülkelerinde yetiştirilmeleri ile ilgili ola- rak yapılan görüşmelerde ele alınan tebliğler hazırlamıştır (1973 ve 1974). Diğer yandan, Türk işçisi çalıştıran yabancı ülkeler- deki Türk çocuklarının eğitimleri de YİS'in sorumluluğu içine girmektedir. İş ve İşçi Bulma Kurumu da yurt dışına işçi gönde- riminde önemli rolleri olan bir kuruluştur. İİBK yarı - bağımsız bir kuruluştur. Mali yönden olduğu kadar, yönetimi yönünden de bağımsız olmakla beraber, bu kuruluşun kararlarının Çalışma Bakanı tarafından onaylanması gerekmektedir. (6) Çalışma Ba-

(5) Gülsün, İlhan, Sayılarla Yurt Dışındaki İşçilerimiz ve Sorunlarına Ait İstatistikler, İİBK, Yayın No. 111, Ankara 1974, ss. 7 10.

(6) T.C. Devlet Teşkilâtı Rehberi, 1972, Türkiye ve Ortadoğu Amme idaresi Enstitüsü.

(34)

kanlığının, İİBS'inin YİS'in alacağı kararlara uygun hareket et- mekte olduğunu ileri sürmesine rağmen, gerçekte, kurum ken- di politikasını kendisi saptayıp uygulamaktadır. İİBK'nun mer- kezi Ankara'dadır; taşra kuruluşları ise, her ilde en az bir tane olmak üzere, çeşitli yerlere yayılmış bulunmaktadır. Yerel şube- ler, yurt içinde olduğu kadar, yurt dışındaki istihdam olanakları- nın da kullanılmasında söz sahibidirler (buralara işçi bularak).

Yurt dışına gitmek isteyen işçilerin, kendi ikamet merkezlerine, ya da çalıştıkları yerlere en yakın İİBK Şubelerine başvurmaları gerekmektedir. İşçi çalıştırmak için talepte bulunan yerlerde sağlanan açık iş imkânları yerel olarak kullanılmakta, durum Ankara'daki merkeze bildirilmektedir. Türk işçisi çalıştırmak is- teyenlerin dış ülkelerden gönderdikleri başvurmaların İİBK'na gönderilmesi gerekmektedir. Bu başvurmalarla ortaya çıkan is- tihdam olanaklarının dağıtımı, buradan gidecek olan işçilerin pa- saport ve hertürlü bilgi edinme işlemleri İBK'nun sorumluluğu- na girmektedir. Yurt dışına gitmek isteyen bir işçi, ülkeden çık- tığı anda, İİBK ile ilişkileri sona ermektedir. Bununla beraber, İİBK, en son yurt dışına yapılan işçi gönderimleri hakkında dü- zenli olarak YİS'e bilgi verir; hangi ülkeye, nereye, kimlerin gön- derildiğini açıklar. Şu ya da bu bakımdan yurt dışına işçi gön- derimiyle ilgili olabilecek Bakanlıklar arasında, bu Bakanlıkların çalışmalarını eşgüdümleme amacıyla 1972 yılında Bakanlıklar- arası Komite kurulmuştur. Çalışma, Dışişleri, Maliye, Köyişleri, İmâr ve İskân, Eğitim, İçişleri, Ulaştırma, Gümrük ve Tekel Ba- kanlıkları bu Komitenin üyesidirler. Komitenin sekreterliğini, Ça- lışma Bakanlığı temsilcisi yapmaktadır. Komitenin, güncel önem taşıyan ilgili her sorunu görüşmek, yurt dışındaki işçilerle ilgili konularda alınacak politika kararlarında eşgüdüm sağlamak için düzenli çalışmalar yapması öngörülmüştür. Fakat, Komite çalış- maları, toplantı için imkân bulundukça, rastgele bir şekilde ya- pılmakta ve verimli olmamaktadır. Ayrıca, sosyal güvenlik ku- rumu olarak faaliyet gösteren kuruluşların ve bankaların tem- silcilerinin de katıldıkları ayrı bir Danışma Kurulu kurulmuştur.

Bu kurul, yurt dışına işçi gönderimi ile ilgili konularda Çalışma Bakanlığına tavsiyelerde bulunma görevini yüklenmiştir.

(35)

1.2.2. T ü r k i y e ' d e n İ ş ç i G e t i r m e S ü r e c i

Yurtdışı ülkelerden Türk işgücü ithali için yapılacak bütün başvurmaların İş Bulma Kurumu aracılığı ile olması gerekmek- tedir. Türkiye'de devamlı bir işçi devşirme merkezi bulunduran ülkeler (Federal Almanya, Fransa ve Hollanda), genellikle, bu başvurmalarda aracılık yapmaktadırlar. Bazan, Avrupa ülkele- rinin konsoloslukları da, ülkelerinde Türk işçileri için çalışma olanağı olduğunu bildirmek için İİBK'na başvurmaktadırlar. An- cak, bu başvurmalarda isimler belirtilmekte, anonim nitelikte değil de, belirli kimselerin çalışmaian için gerekli iznin alınması amacı güdülmektedir. İİBK'na göre, Federal Almanya bu nite- likteki başvurmalarda ön sırada yer almaktadır.

Daimi işçi devşirme kuruluşları bulunmayan ülkeler işve- renleri ise, çoğunlukla, işçilerle doğrudan doğruya müzakere- lerde bulunmaktadırlar. Belçika Kömür Madenleri Federasyonu, madenlerinde çalıştırmak üzere işçi bulabilmek için Ankara'da bir süre kendi başına bir büro açmıştır. Belçika Elçiliği, işe ya- rar gördüğü madencilerin resmi kayıt ve işlemlerini yapıp ta- mamladıktan sonra, bunları İİBK'na vererek işçilerin pasaport- ları için harekete geçmekteydi. Diğer işverenler ise, işçilerin

— çoğu ismen çağrılı kimselerdir— adlarını da belirterek, doğ- rudan doğruya İİBK'na müracaat etmektedirler. Müracaatçıların doğum yerlerinin belgelenmeleri, ayrı ayrı yerlerden müracaat edilmesini önlemek için, gerekli görülmüştür. Yurt dışına gide- bilmek için adayın bazı belirli özelliklere sahip olması gerek- mektedir : kadın ya da erkek, niteliksiz işçi ise 18-35, nitelikli işçi ise 18-45 yaş grubu içinde olması ve okuma yazma bilme- si gerekmektedir. Erkeklerin askerliklerini yapmış olmaları, ya da meslek öğrenimlerini yeni bitirmiş olup da Türkiye'de çalış- ma imkânı bulamayanların askerlik görevlerini bir süre için te- cil ettirmiş olmaları gerekmektedir. Sabıkalıların ise, cezalarını çektikten sonra, en az beş yıl süre ile iyi hâl ve harekette bu- lunmuş olmalarını belgelemeleri gerekmektedir. Bu şartları haiz müracaatçıların İİBK'a istedikleri zaman dilekçe yazarak yurt dışına gitmek için müracaatta bulunmaları olanağı her za- man vardır. Müracaat dilekçesinde adayın adı ve soyadına, me- deni durumuna, çocuklarının sayısına, askerlik hizmetini yapmış

(36)

ya da tecil ettirmiş olup olmadığın», daha önceki çalışma haya- tına, eğitim durumuna ve becerilerine dair bilgiler yazılmakta- dır. Aynı zamanda, adayın yurt dışında ne tür bir işte çalışmak istediğini de belirtmesi gerekmektedir. Dış ülkelerde çalışmak için müracaatta bulunan adayların, işlemlerin bu safhasına kadar hiçbir sağlık muayenesinden geçmesi söz konusu olmamakta- dır. Mesleki hüner ve becerilerinden de bir sınavdan geçirilme- leri henüz söz konusu değildir. Adayların müracaat dilekçelerin- de belirttikleri meslek durumları, bu nedenle, adayın yurt dışın- da hangi işte çalışmak istediğini gösteren, fakat böyle bir işte çalışabilecek bir mesleki geçmişe ve beceriye sahip olup olma- dığını kanıtlayamayan bir bilgi olarak kabul edilmek gerekmek- tedir. Müracaatçılardan hangi ülkeye gitmek istedikleri sorul- mamakta, fakat iş imkânı bulunduğunda adaya gösterilen ülke aday tarafından beğenilmezse, adayın işi reddetme hakkı saklı tutulmaktadır. Ne var ki, böyle bir redden sonra adayın ikinci bir ülkeye gitme imkânı bulabilmesi çok uzun zaman bekleme- sini gerektirmektedir. Bir müracaat yapıldıktan sonra, müracaat dilekçesindeki temel bilgileri içeren bir özetleme İİBK'nun An- kara'daki merkezine gönderilmektedir. Ankara'ya gönderilen bu bilgiler, burada elektronik beyinlerle sistemli bir şekilde tasnif edilmemektedir. Sadece, illere ve ilçelere göre hayati bazı bil- gilerin kaba toplamı yapılmaktadır (cinsiyet, nitelikler, v.s.).

Yurt dışındaki işlerde çalışmak isteyenlerin yaptıkları mü- racaatlar, yurt dışından gelen işçi çalıştırma taleplerinin çok, pek çok üstündedir. Müracaatçının, uzun listeleri izlemesi ve birgün kendisine de sıra geldiğini görebilmesi için çok sabırlı olması gerekmektedir. Yabancı ülkelerden, Türkiye'de işçi gön- derme büroları olanları, müracaatçıların sağlık durumları ve mesleki becerilerini tesbit için sınav ve görüşme yaptıktan ve bu konudaki işlemleri bitirdikten sonra, İİBK, kazanan adayların pasaport almaları ve diğer gerekli işlemlerini tamamiamaları için hertürlü yardımda bulunmaktadır. İşçilerin İİBK tarafından alınan pasaportları işçilere nisbeten ucuza malolmakta, bu pa- saportlardan vergi alınmamaktadır. İki yıl için geçerli bir pasa- port otuz liraya malolmaktadır. Oysa, normal turist pasaportu bir yıl süreli olduğu halde, 1500 liraya malolmaktadır. Turist ve 8

(37)

işçi pasaportu, «çalışma - pasaportu» damgası hariç, birbirinin aynıdır. Çalışma pasaportu, dış ülkede çalışacak yer olmadıkça alınamamaktadır.

1.2.3. T a h s i s P o l i t i k a s ı

Genel olarak, İİBK, anonim olarak ya da ismen yapılan ni- telikli ya da niteliksiz işçi temini taleplerinde, yabancı ülkelerde çalışmak üzere işçi gönderimi sorunlarında yardımcı olmakla görevli bulunmaktadır. İsmen yapılan getirme taleplerinin İİBK'- na iletilmesi üzerine, Kurum ilgili kişilere çağrıda bulunarak, kendileri için istek gelen yabancı ülkenin işçi gönderme bürosu ile temas kurmasını bildirir. Türk hükümeti ismen yapılan talep- ler konusunda hiçbir kısıtlama koymamıştır. İstekle getirilmek üzere hakkında işleme geçilecek kimselerin İİBK'nun listelerin- de adının bulunması bile gerekmemektedir. Bu durumlarda İİBK yurt dışına gidecek işçi için hiçbir soruşturma ve araştırma da yapmamakta, bu şekilde yurt dışına çıkması söz konusu olan işçileri istihdam etmek istediğini bildiren işverenin gereken bil- gileri edinmiş olması gerektiğini kabul etmektedir. Çağrılı işçi, ilgili yabancı ülkenin işçi gönderme bürosu ile temas kurduğunu ve söz konusu yabancı ülkeye kabul edilebilir bulunduğunu gös- teren belgeleriyle İİBK'na geldiğinde, Kurum işçiye pasaport al- ması ve diğer resmi işlemlerini tamamlaması için yardım et- mektedir. «İsmen çağrılı olarak dışına çalışmaya gitme» için- de, kendi inisiyatifi ile ve normal pasaport ile yurt dışına çıkıp da, dışarda iş bulan kimselerin de bulunduğu belirtilmelidir. Bu kimseler, iş bulduktan sonra çalışma izni almaktadırlar. Geçici ikâmet, ya da çalışma izni alan bu kimseler, daha sonra, İİBK'na başvurarak, ismen çağrılı olarak yurt dışına çıkan işçiler gibi, çalışma pasaportu alabilmektedirler. Bu tür işçilere, ilerde, «tu- rist» işçiler, ya da «İşarayan işçiler» başlığı altında yeniden de- ğineceğiz. Bunlar, işlerinde başarı kazanamayan en talihsizler- dir.

İİBK kayıtlarından anlaşıldığına göre, ismen çağrılı olarak Ocak 1965 ile Ocak 1975 arasında, dış ülkelere giden işçilerin sayısı 238.255 olmuştur. Bu miktar, aynı dönemdeki göçmen işçilerin toplam sayısının yüzde 33.8'i olmuştur. Görülüyor ki, yurt

(38)

dışına gönderilen, ya da yurt dışında çalışmakta olan işçilerin üçte birini aşkın bir bölümü üzerinde İİBK'nun hiçbir kontrolü bulunmamaktadır. Erkek ya da kadın, vasıflı ya da vasıfsız ol- mak, şu ya da bu bölgede doğmuş olmak gibi ismen çağrılı iş- çiler için aranan özellikle İİBK'nun denetimi dışında kalmakta- dır.

Diğer yandan, İİBK'nun anonim işçi taleplerini yurt dışına çalışmaya gitmek isteyenler arasında dağıtması ve tahsisi be- lirli kurallara bağlanmıştır:

1. Devlet Plânlama Teşkilâtına göre azgelişmiş bölge- ler sayılan bölgeler içindeki illerden olan kimselere 2 yıllık bir öncelik hakkı tanınmaktadır. Gelişmekte olan bölgelerden olan müracaatçılar ise 1 yıllık bir önceliğe sahiptirler. Fiiliyatta bunun anlamı, yurt dı- şında çalışmak için müracaatta bulunanların geri bölgeden olmaları halinde, sanki iki yıl önce müra- caatta bulunmuşlar gibi sıraya girmeleri, buna kar- şılık diğerlerinin bir yıl önce müracaatta bulunmuş gibi işlem görmeleridir.

2. Anonim işçi taleplerinin tahsisinde, çalışma imkân- larının yüzde 15'i Köy Kalkınma Kooperatiflerinin üye- lerine ayrılmaktadır. Maksimum öncelikle gönderil- me hakkından yararlandırılacak olan bu yüzde 15'lik kısım içinde yer alacak kimselerin hangi kooperatif- lerden gaçar kişi olacaklarını belirleyen «Kontenjan- lar» ya da kotalar Bakanlıklararası Komite tarafın- dan kararlaştırılmaktadır. Bu yoldan yurt dışına çalış- maya gitmek isteyen kimselerin, önce ülkedeki koo- peratiflere üye olmak için belirli bir para ödemeleri, sonra da yurt dışında çalışıp kazandıkları ücretlerin- den yapacakları tasarruflarının bir kısmını KKK'de yatırım olarak göndermeleri gerekmektedir. (7) (7) K.K.K. nin amaç, siyasa ve işlevleri konusunda daha geniş bilgi

için, bknz.: D.P.T. Dış Ülkelere îşgücü göndermede Kooperatif Kuran Köylülere Öncelik Tanıması Projesinin Uygulanması Üze- rine Bir İnceleme, Ankara, 1966.

10

Şekil

Updating...

Referanslar

Benzer konular :