Derleme
EÜ Dihek Fak Derg 2005; 26: 1-5Periodontal Cerrahi Sonras Yaam Kalitesini Etkileyen Faktörler
Factors Affecting Quality of Life After Periodontal Surgery
Onur ÖZÇELK1 M. Cenk HAYTAÇ1 Gülah EYDAOLU2
Çukurova Üniversitesi, 1Dihekimlii Fakültesi, Periodontoloji AD, 2Tp Fakültesi, Biyoistatistik AD, ADANA
Özet
Amaç: Bu aratrmann ilk amac, kronik periodontitisin hastalar üzerinde yaratt psikolojik, fonksiyonel, davransal ve ar ile ilikili etkileri belirlemek ve ikinci amac ise cerrahi tedavi sonras ilk bir haftalk dönemde hastalarn yaam kalitelerindeki deiimi;
anksiyete seviyesi, tedavi bölgesi ve cinsiyet, ya, sosyo-ekonomik seviye, eitim seviyesi gibi demografik özelliklerle ilikilendirerek ortaya koymaktr.
Yöntem: Kronik periodontitisli 43 hasta periodontal cerrahi giriim öncesi ilk gün ve tedavi sonras 7 gün boyunca genel az sal deerlendirme indeks (GOHAI) formlarn doldurdular.
Bulgular: Periodontitisin hasta yaam üzerindeki en büyük etkisinin psikolojik olduu görüldü (2,60). Bu sonuca ek olarak, tedavi sonras 7 günlük yaam kalitesi üzerinde cinsiyetin istatistiksel olarak anlaml etkisi olduu sonucu bulundu (p<0,01). Kadnlarn yaam kalitesinin erkeklerden daha düük seyrettii gözlendi. Ayrca anksiyete seviyesi ile GOHAI alt gruplar arasnda istatistik olarak anlaml pozitif korelasyon olduu belirlendi (p<0,01).
Sonuç: Periodontal hastalklar ve tedavileri yiyebilmeyi, konumay, sosyallemeyi, insanlar aras ilikileri, günlük aktiviteleri dolaysyla yaam kalitesini etkileyebilmektedirler.
Anahtar sözcükler: Periodontitis, az sal ile ilikili yaam kalitesi, periodontal cerrahi
Abstract
Objectives: The first aim of this study was to assess the psychological, functional, behavioral and pain-related impacts of chronic periodontitis on patients. The second aim was to assess the impact of anxiety level, treatment region and some demographic characteristics such as; gender, age, education, socio-economic level on post-operative oral health-related quality of life.
Methods: Forty-three chronic periodontitis patients treated with periodontal surgery completed an oral health assessment index (GOHAI) in baseline and in post-operative period for seven days.
Results: It was found that the most considerable effect of periodontitis on patients’ life was psychological (2.60). The effect of gender on post-operative QoL was statistically significant (p<0.01) and female subjects had poorer post-operative oral health- related QoL for seven days. In addition, patients with higher anxiety level had poorer post-operative QoL. The relation between GOHAI subgroups and anxiety levels showed statistically significant positive correlation (p< 0.01).
Conclusion: Periodontal diseases and treatment can affect the ‘ability to eat, speak and socialize interpersonal relationships, daily activities, and therefore the ‘quality of life.
Keywords: Periodontitis, oral health-related quality of life, surgical periodontal therapy
Giri
Periodontal hastalk toplumda büyük oranda rastlanan bir az sal sorunudur. Periodontal ataman ve alveoler kemii kapsayan di destek dokularnda ykma yol açan periodontitis, ileri olgularda di kaybna da sebep olabilmektedir.
Ayrca dietlerinde kanama ve kötü az kokusunun yan sra dieti çekilmesine, dilerde sallanmalara, di hassasiyetine ve bir takm psikolojik ve davransal sorunlara da neden olabilir. Periodontal hastaln tedavisinin etkilerini ve iddetini ortaya koymaya yönelik çok sayda klinik aratrmalar yaplmtr.1,2
Yaplan aratrmalar, sondalanan cep derinlii, ataman seviyesi ve sondalamada kanama gibi endeks yöntemlerini kullanarak, hastaln id- detini ve uygulanan tedavinin etkinliini ortaya koymaktadr.3,4 Hastalk ve tedavi deerlendir- mesinde, objektif bir takm ölçümlere dayanan klinik gözlemlere ek olarak, tamamen subjektif karakterli hasta algsnn da göz önüne alnmas
önemlidir. Bu anlamda periodontal hastaln ve tedavisinin yaam kalitesi üzerine etkisini deerlendiren çalmalar yaplmtr.5,6,8
Periodontal tedavinin amac, hastaln sebep olduu doku kaybn durdurmak ve kaybedilen di destek dokularn tekrar yerine koymaktr.
Bu amaçla cerrahi veya cerrahi olmayan tedavi tekniklerinden yararlanlmaktadr. Özellikle ileri ataman kayplar ile karakterli iddetli periodontitisin tedavisinde, periodontal cerrahi yöntemlere sklkla bavurulmaktadr.6,7
Periodontal cerrahi giriim sonras azda dikilerin bulunduu ilk hafta, hasta konforu açsndan büyük önem tamaktadr. Bu dönem- de hastalarn yaam kalitesini etkileyebilecek çok sayda etken mevcuttur. Ya, cinsiyet, sosyo- ekonomik durum, eitim seviyesi, anksiyete seviyesi bunlardan bazlardr. Hekimin bu etkenler hakknda bilgi sahibi olmas, hasta algsn daha iyi anlamasn salayacaktr. Bu sayede hem klinik anlamda hem de hasta algs
anlamnda daha baarl tedavilerin yaplmas
mümkün olacaktr.
Bu aratrmann amac, kronik periodontitisli hastalarda en çok ne tür sorunun görüldüünü belirlemek ve cerrahi giriim sonras ilk bir haftalk dönemde hastalarn yaam kalitelerin- deki deiimi, cinsiyet, ya, tedavi bölgesi, sosyo-ekonomik seviye (SES), eitim seviyesi ve anksiyete seviyesi ile ilikilendirerek ortaya koy- maktr.
Gereç ve Yöntem
Çukurova Üniversitesi Dihekimlii Fakültesi Periodontoloji kliniine bavuran kronik periodon- titis tans konmu 43 hasta (25 kadn, 18 erkek) çalmaya dâhil edildi. Çalmaya katlan has-
talarn ya ortalamas 35,82±5,43 (kadnlarn ya ortalamas 34,71±4,76; erkeklerin ya
ortalamas 36,92±3,44) idi. 18–40 ya aras
bireyler genç ya grubuna (ya ortalamas
33,65±3,21); 41–65 ya aras bireyler ise ileri ya grubuna (ya ortalamas 54,52±3,12) dâhil edildi. Her bir hasta için ya, cinsiyet, sosyo- ekonomik seviye (SES) (yllk ortalama geliri 5 milyarn altnda-düük SES ve 15 milyarn üstünde-yüksek SES) ve eitim düzeylerini (ilk- okul mezunu, lise mezunu, üniversite mezunu) belirlemeye yönelik formlar dolduruldu ve bu demografik deikenler kaydedildi. Periodontal durumu etkileyecek ilaç kullanan ve sistemik problemi bulunan hastalar, hamileler ile son 6 ay içerisinde herhangi bir periodontal tedavi gören hastalar çalma dnda brakld. Etik kurul onay alndktan sonra, hastalara, çalma- nn ayrntlarnn yer ald onam formlar onay- latld. Ayrca mevcut periodontitis tablosunun hastalarda en çok ne tür sorunlara yol açt
Genel Az Sal Deerlendirme Endeksi (General Oral Health Assessment Index, GHOAI)9 kapsamnda yer alan fonksiyonel, davransal, arya bal ve psikolojik ölçütler kullanlarak belirlendi (Tablo 1). Buna göre her bir ölçüt kendi içinde nadiren–1, ara sra–2, çok sk–3, her zaman–4 deerinde olacak ekilde ölçeklen- dirildi. Bu endekse ait “yok” ve “sk” skorlar, aratrmann pilot denemesinde hiçbir hasta tarafndan seçilmedii için çalmada bu skorlar deerlendirme d brakld. Hastalarn anksi- yete seviyelerinin belirlenmesinde Corah’n10 disel anksiyete skalasndan yararlanld ve ilk gün tedaviye balamadan önce bu formlar hastalar tarafndan dolduruldu. Corah skalas, hastann di hekimine ve tedavi srasnda yapla- caklara kar gelien endie seviyesini belirle- meyi amaçlamaktadr. Sorulan sorularn yant- lar 0–5 aras bir ölçekle deerlendirilmekte ve bu deerlerin ortalamas o kiinin anksiyete seviyesini belirtmektedir. Az bakm eitimi verilen hastalara di yüzeyi temizlii ve kök yüzeyi düzletirmesi uyguland. Balangç teda- visinden 6 hafta sonra tekrar deerlendirilen hastalardan yaplan klinik ölçümlerde sondala- nan cep derinlii 5–8 mm olan hastalar için
cerrahi tedavi planlamas yapld. Her hastann bir bölgesine cerrahi tedavi planland. Tedavi gerektiren bölgeler (ilgili bölgedeki en az 2 dite 4mm’den derin kemik içi cep varl
belirlenenler) ön ve arka olmak üzere iki gruba ayrld. Bireysel farkllklar göz ard edilerek operasyon alan içerisindeki di saysnn ve sondalanan cep derinlii ölçümlerinin benzer dalm göstermelerine dikkat edilmeye çalld.
Periodontal cerrahi planlanan ön bölgelerin sondalanan cep derinlii ortalamas balangç deeri 8,11±1,01 mm, balangç tedavisi sonras ortalama 6,23±1,27 mm olarak ölçüldü.
Benzer ekilde cerrahi giriim planlanan arka bölgelerin sondalanan cep derinlii ortalamas
balangç deeri 7,87±1,54 mm, balangç tedavisi sonras bu deer ortalama 6,11±1,44 mm olarak ölçüldü. Buna göre 14 ön (kanin- kanin aras), 29 arka (premolar-molar) bölgeye cerrahi ilem uyguland. Her bölgede en az 2 en fazla 4 di bulunmasna dikkat edildi.
Tablo 1. Genel Az Sal Deerlendirme ndeksi9 GOHAI
Fonksiyonel Snrlamalar
Yiyecekleri srmada ve çinemede zorluk Yutkunmada zorluk
Konumada zorluk Arya bal rahatszlklar Yerken rahatszlk Ar kesici kullanm
Di ve dietlerinde scak souk hassasiyeti Psikolojik etkiler
Görüntüsünden mutsuz olmak Tasal veya endieli olmak Sinirli olmak
Insanlarn önünde yerken rahatsz olmak Davransal etkiler
Snrl sayda ve çeitte yemek Dier insanlarla ilikilerde snrlanmalar
Hastalara modifiye Widmann flep uygulanarak tam kalnlk mukoperiosteal flep kaldrld.
Granülasyon dokular, cep epiteli ve di talar el aletleri ve ultrasonik aletler yardm ile uzak- latrld. Kemik üzerinde herhangi bir düzeltme yaplmadan flepler 3–0 ipek iplik ile dikildi.
Periodontal tedavi sonras yaam kalitesinin belirlenmesinde GOHAI kullanld. Cerrahi giriimin yapld günden itibaren ilk bir hafta boyunca her gün hastalarn bu endeksin yer ald formlar doldurmas söylendi.
statistiksel Analiz: Verilerin normal dalma uygunluu test edilmi, normal dalm gös- teren sürekli deikenlerin analizinde t-testi, tek yönlü varyans analizi, Pearson korelasyon testi, normal dalm göstermeyen sürekli dei- kenlerin analizinde ise Mann Whitney-U, Kruskall Wallis testi, Spearman Rho korelasyon testi kullanld. Bulgular ortalama±standart sapma olarak ifade edildi. p deerinin <0,05 olduu durumlar istatistiksel olarak anlaml kabul edildi.
Bulgular
43 hastadan elde edilen fonksiyonel, davran- sal, arya bal ve psikolojik etki deerleri için verilen skorlar toplanp ortalamalar alnd. Buna göre hastalar üzerinde periodontal hastaln neden olduu psikolojik etki deeri ortalama 2,60±0,42; arya bal 2,49±0,41; fonksiyonel problemlere bal 1,88±1,12 ve davransal 1,86±1,14 olarak bulundu.
Yaam kalitesini etkileyen faktörler Tablo 2’de özetlenmitir. Cinsiyetle olan ilikisi deerlen- dirildiinde, kadnlarda tedavi öncesi (37,02±5,53) yaam kalitesinin erkeklerden (31,53±6,04) daha düük olduu saptand ve tedavi sonras 7 günlük süre boyunca yükselme eilimi gösterse de her ölçümde erkeklerden anlaml olarak daha düük seviyede kald
görüldü (p<0,05). Bölge, sosyo-ekonomik düzey, eitim seviyesi ve yan, yaam kalitesi düzeyi üzerinde istatistiksel olarak anlaml bir etkiye sahip olmad gösterilmekle beraber; genç ya
grubunda, ön bölgede, yüksek gelir seviyesinde, düük eitim düzeyinde yaam kalitesinin daha kötü olduu izlenmektedir (bütün deerler için p>0,05).
Corah Dental Anksiyete skoru ile GOHAI ara- snda yüksek korelasyon olduu gözlendi (p<0,01). Hastalarn dental anksiyeteleri arttkça
yaam kalitelerinin dütüü saptanmtr. Alt gruplara bakldnda, tedavi öncesi psikolojik ve davransal etki korelasyonu daha güçlü iken tedaviden sonraki dönemde bütün alt ölçütlerde
gözlenen korelasyon ilikisi artmaktadr (Tablo 3).
Tartma
Az salk düzeyi, sebep olduu semptomlar ve fiziksel etkiler ile yaam kalitesini etkileyebilmektedir.5,8 Bu durum, periodontal hastalk ve tedavisinin günlük yaam üzerindeki
Tablo 2. Tedavi öncesi ve tedaviden sonra 7 günlük süreçteki GOHAI’nn9demografik özelliklere göre dalm
Tedavi
öncesi 1. gün 2. gün 3. gün 4. gün 5.gün 6. gün 7. gün Cinsiyet
Erkek (n=18) 31,5r6,0 28,0r8,4 21,0r8,5 18,0r8,3 18,0r7,9 17,5r7,7 17,0r7,5 15,5r7,4 Kadn (n=25) 37,0r5,5 43,0r9,0 41,0r9,9 39,0r9,4 36,0r8,9 32,0r9,0 30,0r8,8 27,0r8,7
P 0,237 0,014 0,007 0,011 0,008 0,012 0,014 0,012
Bölge
Ön (n=14) 31,0r5,5 34,0r7,9 32,5r9,3 31,5r9,6 28,0r9,9 27,0r10,1 25,5r10,1 25,0r10,2 Arka (n=29) 34,0r5,6 30,0r9,5 25,0r9,8 24,0r9,2 22,0r8,5 18,0r8,4 17,0r8,2 17,0r8,0
P 0,641 0,429 0,613 0,567 0,481 0,359 0,357 0,281
Sosyo Ekonomik Seviye
Düük (n=25) 34,5r5,6 31,5r8,8 28,5r9,4 27,5r8,8 24,0r8,0 23,5r7,9 20,5r7,8 19,5r7,7 Yüksek (n=18) 31,0r6,2 34,0r9,1 32,0r9,5 27,0r9,4 25,0r9,5 25,0r9,4 24,0r9,0 23,0r9,0
P 0,874 0,672 0,832 0,730 0,532 0,659 0,573 0,573
Eitim
Üniversite (n=12) 28,5r5,2 28,5r5,3 25,0r4,4 22,0r4,5 18,5r4,3 17,0r4,1 17,0r3,5 16,5r3,1 Lise
(n=16) 34,0r5,4 33,0r5,3 31,0r5,1 30,5r4,4 26,0r4,6 27,0r4,4 24,0r4,2 22,0r3,7
lkokul
(n=15) 36,0r5,5 37,5r5,5 36,5r4,5 31,0r4,7 33,5r4,4 31,0r4,2 28,5r4,1 23,0r3,2
P 0,702 0,594 0,655 0,459 0,471 0,369 0,317 0,301
Ya
*r -0,01 -0,25 -0,25 -0,21 -0,20 -0,18 -0,16 -0,16
* Korelasyon katsays
Tablo 3. Corah dental anksiyete10 skorunun total GOHAI9 ve alt grup skorlar ile korelasyonu
Tedavi
Öncesi 1. gün 2. gün 3. gün 4. gün 5.gün 6. gün 7. gün GOHAI toplam skoru 0,61** 0,77** 0,77** 0,76** 0,74** 0,74** 0,71** 0,70**
Fonksiyonel snrlama 0,48** 0,63** 0,66** 0,695(**) 0,687(**) 0,667(**) 0,658(**) 0,683(**) Ar ve rahatszlk 0,36* 0,71** 0,714(**) 0,695(**) 0,713(**) 0,705(**) 0,698(**) 0,628(**) Psikolojik etkiler 0,66** 0,78** 0,786(**) 0,765(**) 0,751(**) 0,721(**) 0,685(**) 0,664(**) Davransal etki 0,55** 0,70** 0,715(**) 0,741(**) 0,708(**) 0,705(**) 0,692(**) 0,680(**)
** p<0,01 * p<0,05
olas etkilerinin de benzer ekilde yaam kalitesini deitirebileceini akla getirmektedir.
Bu aratrma, ileri kronik periodontitisin teda- visinde sklkla bavurulan cerrahi tedavinin hasta yaam kalitesi üzerine olan etkisini ya, cinsiyet, sosyoekonomik düzey, eitim düzeyi ve anksiyete durumu ile ilikilendirerek incelemeyi amaçlad.
Az sal, tat hissini etkileyebildii, yemek yerken arya neden olabildii dolaysyla rahat çinemeyi engelledii ve fiziksel baka bir takm engellemeler yaratabilecei için yaam kalitesini etkileyebilmektedir. Bu aratrmada, periodontal açdan az salnn yaratt sorunlar ince- lendi. Kronik periodontitis hastalarnn en fazla psikolojik (2,60) açdan etkilendii görüldü.
Arnn (2,49) yaratt rahatszlk ise ikinci sra- da gelmektedir. Fonksiyonel (1,88) ve davran- sal (1,86) etkilerininse daha az olduu belir- lendi. Cerrahi giriim sonrasnda hastann di ve dietlerinin sal ve görünümü konusunda endieli olmas ve yine erken dönemde özellikle görüntüsünden mutsuz olmas beklenebilir. Bu alglama ekli hastann, insanlarn önünde yemek yerken rahatsz olmasna yol açabilir. Bu etkilere ek olarak cerrahi bölgesindeki ar ve hassasiyet hissi de fonksiyon srasnda hastay
rahatsz edebilir. Bu tür psikolojik ve arya bal etkilerin periodontal cerrahi tedavi sonra- snda yüksek oranda gözleniyor olmas
periodontal tedavinin az sal ile ilikili yaam kalitesi üzerinde önemli bir etkiye sahip olduu görüünü desteklemektedir.
Geçmite periodontal durumun ve hastaln yaam kalitesi üzerine olan etkisini inceleyen çalmalar yaplmtr. Needleman ve ark.’lar5 yaptklar çalmada periodontal problemli hastalarda az salnn yaam kalitesi üzerine etkilerini deerlendirmiler ve periodontal duru- mun yaam kalitesi üzerinde anlaml etkileri olduunu rapor etmilerdir. Benzer ekilde, Ng ve Leung’ün8 çalmasnda, daha iyi periodontal duruma sahip olan bireylerde yaam kalitesinin de daha yüksek olduu gösterilmitir.
Çalmamzda kadnlarda cerrahi sonras bir haftalk dönemde yaam kalitesinin erkeklerden
daha fazla etkilendii görülmütür. Kadnlarn yaam kalitesinin erkeklerden daha fazla etki- leniyor oluu, kadnlarn ary alglayndaki farkllktan kaynaklanabilir. Ar, tedaviye bal
yaam kalitesini belirleyen önemli bir ölçüttür.
Psikolojik ve sosyolojik karakterinden ötürü, arnn alglanmasnda, ortaya çknda ve tole- ransnda cinsiyetler arasnda farkllklar mevcut- tur.11 Ar ile cinsiyet arasndaki ilikiye dair yaplan aratrmalar farkl sonuçlar ortaya koy- mulardr. Berkley12 yapt çalmada kadnlarn ary erkeklerden daha fazla algladn rapor etmilerdir. Benzer sonuçlar ortaya koyan Kamp,13 kadn ve erkeklerin ar algsn, biyo- lojik yaplarndaki farklla balamtr. Bu konuda yaynlanan bir derlemede arnn ortaya çk ve alglannda cinsiyetin önemli bir etken olduu vurgulanmtr.11
Ön bölgeye yaplan cerrahi tedavinin arka bölgeden daha düük yaam kalitesine yol açt
gözlendi. Ön bölgede rastlanan en büyük sorun estetik olarak karmza çkmaktadr. Perio- dontal cerrahi tedavi sonrasnda klinik açdan salkl bir sonuca ulalmasyla beraber uzun klinik kron boyu ve interdental papil kayb ile karakterize estetik olmayan sonuçlar da oluabilmektedir.14 Ayrca operasyon sonras ilk hafta ön bölgede yer alan dikiler de hastay
rahatsz edebilmektedir. Bu durumun daha kontrol edilebilir olmas için, ön bölge cerrahi- sine karar vermeden önce, hasta karlaaca
fonksiyonel ve özellikle estetik zorluklar açsn- dan ayrntl olarak bilgilendirilmelidir. Böylelikle karlaaca olumsuzluklara yönelik psikolojik anlamda daha hazr olan kiinin daha az etki- lenmesi salanabilir. Buna ek olarak ön bölge cerrahisi planlandnda papil korumal flep gibi yumuak doku estetiine minimum zarar vere- cek yöntemlerin seçimi de yaam kalitesi açsn- dan yararl olacaktr.
Sosyo-ekonomik açdan düük seviyedeki hasta grubunda yaam kalitesi daha az etkilenmitir.
Bu durum, hastalarn yaplan tedavilerden beklentileri ile doru orantl olabilir. Bireylerin sosyo-ekonomik düzeyleri arttkça beklentileri de artabilir ve tedavi sonras bir haftalk
dönemde psikolojik, davransal ve fonksiyonel beklentilerini tam karlayamadklar için yaam kaliteleri olumsuz yönde etkilenebilir.15 Buna ek olarak, sosyo-ekonomik düzeyi yüksek hasta- larda tedavi öncesi yaam kalitesi eik seviyesi de daha yüksek olduundan, bu kiilerde tedavi sonras bir haftalk süreç içerisinde sahip olduklar yaam kalitesi allana oranla daha düük kalabilmektedir.
Eitim seviyesi düük olan grupta da yaam kalitesi daha kötü etkilendi. Eitim seviyesi, bireyin olaylar karsndaki reaksiyonlarnda var olan mantk düzeyini belirler. Bilgilendirilen hasta, yaplan tedavi sonrasnda ortaya çkan etkileri ne kadar mantkl yorumlarsa kabul edebilmesi de o kadar kolay olur.
Bu çalmann sonucunda istatistiksel olarak anlaml olmasa da yaam kalitesinin yala ters orantl olduu bulundu. Ya azaldkça yaam kalitesi dümektedir. leri yataki erikinlerin duygularn ayarlama ve olumlu düünme konu- sunda gençlerden daha iyi olduu bilinmek- tedir.16,17 Bu sonuç beklenti ile de açklanabilir.
Genç bireylerin tedaviden bekledikleri çok daha fazla olabilir ve tedavi sonras dönemde kar- latklar fonksiyonel, psikolojik ve davransal zorluklar yaam kalitesini düürebilir. Bunlara ek olarak ya ile yaam kalitesi arasndaki iliki deerlendirilirken, 6 aydan eski dönemde yapl- m olas periodontal tedavilerin hastalar üze- rinde brakt olumlu veya olumsuz deneyim- lerin de dikkate alnmas ve daha derinlemesine incelenmesi gerekebilir. Hastann CORAH ile belirlenen anksiyete seviyesi arttkça yaam kalitesi dümektedir. Anksiyetenin periodontal tedavi sonras iyilemeyi etkilediine dair çal- malar mevcuttur.18,19 Bu aratrmalarda periodontal tedaviye daha düük yant veren- lerin daha fazla psikolojik problemi olduu bulunmutur.18-22 Bu yönüyle deerlendiril- diinde, psikolojik bir sorun olan anksiyetenin tedavi sonrasndaki yaam kalitesini olumsuz yönde etkilemesi beklenen bir sonuç gibi görülebilir.
Sonuç
Bu çalmadan elde edilen veriler, periodontal hastalklarda uygun tedavinin yaam kalitesini etkilediini-düzelttiini ortaya koymaktadr.
Kadnlarda ve dental anksiyetesi yüksek olan hastalarda yaam kalitesinin etkilenmesinin daha fazla olduu ve bu hastalara özgü farkl
yaklamlar gelitirilmesinin fayda salayaca
düünülmektedir. Daha geçerli verilerin elde edilebilmesi için daha çok sayda hasta üzerinde planlanan çalmalara ihtiyaç vardr.
Kaynaklar
1. Curtis JW, McLain JB, Hutchinson RA. The incidence and severity of complications and pain following periodontal surgery. J Periodontol 1985; 56: 597–601.
2. Lee JM, Song KB, Sohn HY, Jeong SH & Kwon HK. Comparison between patient expectation before and satisfaction after periodontal surgical treatment. J Periodontol 2002; 73: 1037–1042.
3. Kalkwarf KL, Kaldahl WB & Patil KD. Patient preference regarding 4 types of periodontal therapy following 3 years of maintenance follow- up. J Clin Periodontol 1992; 19: 788–793.
4. Needleman I, Tucker R, Giedrys-Leeper E &
Worthington H. A systematic review of guided tissue regeneration for periodontal infrabony defects. J Perio Res 2002; 37: 380–388.
5. Needleman I, McGrath C, Floyd P & Biddle A.
Impact of oral health on the life quality of periodontal patients. J Clin Periodontol 2004;
31: 454–457.
6. Tonetti MS, Fourmousis I, Suvan J, Cortellini P, Bragger U & Lang NP. Healing, postoperative mobility and patient perception of outcomes following regenerative therapy of deep intrabony defects. J Clin Periodontol 2004; 31: 1092–1098.
7. Kloostra PW, Eber RM, Wang HL & Inglehart MR.
Surgical versus non-surgical periodontal treatment: psychosocial factors and treatment outcomes. l Periodontol 2006; 77: 1253-1260.
8. Ng SKS & Leung WK. Oral health-related quality of life and periodontal status. Community Dent and Oral Epidemiol 2006; 34: 114–122.
9. Atchison K. The general oral health assessment index. In: Slade G. Measuring oral health and quality of life. University of North Carolina, Dental Ecology, Chapel Hill, 1997, 79-80.
10. Corah NL. Development of a dental anxiety scale.
J Dent Res 1969; 48: 596.
11. Miller C, Newton SE. Pain Perception and Expression: The Influence of Gender, Personal Self-Efficacy, and Lifespan Socialization. Pain Manag Nurs 2006; 7: 148-152.
12. Berkley KJ. Sexual difference and pain: A constructive issue for the millennium. 1998. Eriim adresi: http://painconsortium.nih.gov/genderandpain/
abstracts/KBerkley.htm.
13. Kamp TE. Survey reveals impact of pain may differ by gender. Pain & Central Nervous System Week 2001; 22: 16-17.
14. Takei H, Yamada H, Hau T Maxillary anterior esthetics. Preservation of the interdental papilla.
Dent Clin North Am 1989; 33:263-273.
15. Wan GJ, Counte MA, Cella DF, Hernandez L, Deasy S, Shiomoto G. An analysis of the impact of demographic, clinical, and social factors on health-related quality of life. Value Health 1999;
2: 308-318.
16. Yun RJ, Lachman ME. Perceptions of aging in two cultures: Korean and American views on old age.
J Cross Cult Gerontol 2006; 21:55-70.
17. Gavrilov LA & Gavrilova NS. The Biology of Life Span: A Quantitative Approach. Harwood Academic Publisher, New York, 1991, 21-27.
18. McGrath C, Bedi R. The association between dental anxiety and oral health-related quality of life in Britain. Community Dent Oral Epidemiol 2004; 32: 67–72.
19. Vettore M, Quintanilha RS, Monteiro da Silva AM, Lamarca GA, Leao ATT. The influence of stress and anxiety on the response of non-surgical periodontal treatment. J Clin Periodontol 2005;
32: 1226–1235.
20. Solis ACO, Lotufo RFM, Pannuti CM, Brunheiro EC, Marques AH, Lotufo-Neto F. Association of periodontal disease to anxiety and depression symptoms, and psychosocial stress factors. J Clin Periodontol 2004; 31: 633–638.
21. Aleksejuniene` J, Holst D, Eriksen HM, Gjermo P.
Psychosocial stress, lifestyle and periodontal health. A hypothesised structural equation model. J Clin Periodontol 2002; 29: 326–335.
22. Castro GDC, Oppermann RV, Haas AN, Winter R, Alchieri JC. Association between psychosocial factors and periodontitis: a case–control study.
J Clin Periodontol 2006; 33: 109–114.
Yazma Adresi:
Onur ÖZÇELK Çukurova Üniversitesi, Dihekimlii Fakültesi, Periodontoloji AD, 01330 Balcal, ADANA Tel : (322) 3387330 Faks : (322) 3387331 E-posta : [email protected]
