Filozof Michel Foucoult'nun 1966'da ya yınladığı "Kelimeler ve Nesneler" adh dene m e Fransız Ü niversitelerinde folklor, etnog rafya ve ta rih bilim d allan arasındaki bağı inceleyen bildirimizde *p6kiştirici unsuru oluş turm aktadır, zira Eurethno çerçevesinde önce konuyu anlam ak ve tanım ak Önem taşım ak tadır.
O halde kelimelerle başlayalım ve üç keli m enin en önemlisi olan ve çalışmamızın odak noktasını teşkil eden "folklor"u ele alalım. "Folklor" kelimesinin tanım ı iki nedenle has sasiyet arz etm ektedir: bir yanda çok anlam- lığı diğer yanda kullanım esnekliği. ■
Çok anlamlılık <Polya6emie): Fransızca'da "folklor*1 kelimesi aynı anda hem nesneleri hem de nesneler hakkında yapılan araştırm a ları belirtir. "Tr6sor de La Langue Françai- se"deki "Folklore" maddesinde şu anlam lar verilm iştir
1) Bir ttlkenin, bir bölgenin, bir insan top luluğunun halk gelenek ve sanatlarının ta mamı.
2) H alk gelenek ve sanatlarım inceleme konusu olarak ele alan bilim dalı.
8 u ikiliğin sadece "folklor" kelimesine öz gü olmadığını belirtmekte fayda vardır. F ran sızca'da "tarih" ve "bilgi" kelimeleri için de aynı ikilik söz konusudur.*
Bilim dallarıyla ilgili anlam karışıklığını aydınlatm ak amacıyla bu çalışmada bilim da lını belirtm ek Üzere "folklor araştırm aları", * Bu metin 19*24 Eylül 1994'te M acaristan’ın baş kenti Budapeşte'de düzenlenen "Gonnection# of Folklore w ith European Ethnology and History İn Higher Education" adlı uluslararası sempoz yumda bildiri olarak sunulmuştur.
bilim dalının incelediği konular için "folklor" kelimesi kullanılacaktır.
Esneklik (ElasticitĞ): P aul Sebillot'nun deyimiyle "folklor kelimesinin esnekliği" sözü daha da rahatsız edicidir. Esneklik, sınırları belirsiz ve benzer amaçlı bilim dallarıyla iliş ki içinde bulunan ye ikiyüz yıldır değişim ev resini yaşayan bir bilim dalı için kullanılm ış tır. ö y le 'ise üniversite eğitimdeki yerlerini incelemeye başlam adan önce F ransa'da folk lor araştırm alarının kısa tarihçesini ele a l m ak gerekmektedir.
I. FRANSA’DA FOLKLOR ARAŞTIRMALARI
G ençBir Bilim Dalınıh Gelişimi
F ransa'da folklor araştırm aları üniversite dışında doğmuş ve gelişm iştir. Bu gelişim
dört döneme aynlır: ■
Birinci Dönem: Sözlü Edebiyat Malzemeleri* nin Derlenmesi 4
Puymaigre Kontunun Fransa'ya "folklor" kelimesini getirdiği 1846 i)A bu alanda F ra n sızca ilk yayın olan adı geçen kontun "Le Folklore" -Folklor- adlı çalışm asının yayın landığı 1884 yıllan arasında folklor çalışm a ları esasen şiir, balad, m asal, efsane, atasözü, bilmece ve halk şarkıları gibi halk edebiyatı malzemelerine yöneliktir. A raştırm alar sıra sında yeni bir bilim dalının müjdecisi olarak ilginç veriler elde edilmiştir. 1
1) Yaklaşık olarak ulaşılan o rtak kaynağı sözlü edebiyat oluşturm aktadır.
2) İlgilenilen sosyal alan köylü toplumu- dur. Folklor kelim esindeki "folk" geniş a n lamda "millet" veya "halk"ı karşılam akta an cak genel anlam da toplum un geri kalmış alt tabakalarını ifade etm ektedir. Bu bağlamda
F ra n sa ’nın şehirleşm esi ve. endüstrileşm esi ile meydana gelen hızlı gelişimin olumsuz et kisine uğrayan köylü toplumu araştırm alar da ortak sosyal alan olarak değerlendirilmiş
tir. 1
3) U ygulanan m etot F ra n sa ’nın bütün kırsal kesimlerindeki malzemenin derlenme sidir. Tarihçilerin arşivlerinin şehirlerde bil hassa başkentte yoğunlaştığı bir dönemde kö ye ait Önemli m iktarda malzeme elde edilmiş
tir, '
-4) A raştırm a sahası Fransız Devrimi ve İm paratorluk döneminde yasal yönetimleri feshedilen ancak taşrada'hayatiyetlerini de vam ettirebilen kiiçük "ülke"lerle sınırlanmış tır.
6) Bu ilk dönemde folklor araştırm aları henüz özerk bir bilim ya da bir ana bilim dalı oluşturmamıştır- Bununla birlikte bir yanda ağızlan ve ta şra ağzını inceleyerek dilbilimi, dil-edebiyat, F ransız Dil T ârihi alanlarına; diğer yanda halk inançlan mevzuunda malze me top lay arak din incelem elerine önemli oranda katkıda bulunm uştur. Ne var ki araş? tırm a lan n sağladığı katkılardan sonra dahi folklorun dilbilimi, dil-edebiyat, F ra n sızD il tarihi ve din incelemelerine yardımcı bir alan olup olmadığı da henüz aydınlık kazanm a m ıştır. F ransa'da folklor araştırm aları sözü edilen özerkliği, tehlikeli boyutta bir kelime karm aşası pahasına da olsa 19. yüzyılın son larına doğru elde edecektir.
' İkinci Dönem: Bölgesel Etnografya Sayesin* de Gelişme v* Zenginleşme
Fransa'da folklor araştırm alan 19. yüzyı lın son çeyreğinde yşni kaynaklarla zenginle şir ve yeni alanlarla gelişir. >
Malzemenin'Zenginleşmesi: Sözlü edebi yata Saintyves'in "halkın elinden çıkmış eser ler” olarak adlandırdığı maddi kültür ürünle ri eklenir. Fransız etnografyasının doğuşumu bu noktada görmek mümkündür. D ikkat edi lirse "Fransız Etnografyası" sözü kullanılmış tır. F ransızlar tarafından uygulanan bir di siplin ya da “Fransız usulü" değil ancak Fran- sızları araştırm a konusu olarak ele alan bir disiplin. O -halde 188Q’e doğru "etnografya" kelimesi denizaşırı, ilkel, F ransa dışında ya şayan halkları inceleyen "meraklı" bir disip lindi. Etnologlar, soylar, soy la n n ortayaçıkış- la n ve tasnifiyle ilgilendikleri halde etnograf la r uzak diyarlarda yaşayan toplulukların İl ginç ye bilinmeyen geleneklerini gözlemek
amacını taşırlar ve seyahat dönüşlerinde ser gilenmeye lâyık eşya kolleksiyonları getirir lerdi.
19. yüzyılın sonunda bir değişiklik oldu. "Etnografya" F ransa nüfüsunun bazı k atm an larına a it gelenek ve maddi k ü ltü r ürünleriy le ilgilenen bilimsel ve kültürel bir faaliyeti tanım lam ak üzere kullanıldı, örneğin 1895'te ta şra d a senejİik kongreler düzenleyecek ve bölgesel etnografya müzeleri (Niort 1986, Sa- int-Jean de Luz 1897) a ç a c a k s a n La SociĞtö d’Ethnographie e t d’Art Populaire -Etnograf ya vtji Halk Sanatı Birliği- P aris'te kuruldu. Bu yeni hareket 1878'de İsveç etkisiyle doğ m uş izlenimi verir. 1878'de P aris’de İsveç Stockholm Nordiska Müzesine a it eşya kol eksiyonunun takdim edildiği bir uluslararası sergi açılır. Sergide kolleksiyon parçalan İs veç halkının hayatından kesitler sunm ak üze re hazırlanm ış sahnelere yerleştirilir. 1878 yılının ilk günlerinde P aris Trocad^ro’da bir etnografya müzesi açıılır. Müze m üdürü kafa tası çalışmalarında uzm anlaşmış çok başarılı bir paleantalog olan E rn e st H am y’d ir ve Fransız yöresel kıyafetleri giydirilmiş bebek lerin bulunduğu bir camekan dışında sergile nen bütün eşya dönemin etnografya anlayışı na uygun olarak "egzotik"dir. Ancak uluslara rası sergide İsveç pavyonunda görevli olarak bulunan İsveç elçiliği mensubu bir gencin E t nografya Müzesini ziyareti yeni b ir etnograf ya anlayışının doğmasını temin edecektir. Ar- mond Landrin Trocadöre’da geleneksel kıya fetler giydirilmiş ve ellerinde yine geleneksel eşya tu ta n sekiz m ankeni yerleştirdiği küçük boyutlu (180 m2) bir "Fransız Salonu" düzen ler. Bu tarihten itibaren folklor araştırm aları, ifade yolu ve çalışma alanı açısından hızla ge lişerek varlık göstermeye başlar.
Y ayınlanan m etinlere, eşyayı ta n ıta ca k resim ve çizim; dergi ve k ita p la ra sergi ve m üzeler eklenir. Dönem folklorculanm n en verim lisi olan P aul S^billot (1843-1918). b ir oyuncak kolleksiyonu hazırlarken kırkbir cilt lik "Littöratures Populaires de Toutes les N a trondun -Bütün Milletlerin Halk Edebiyatla rı- yayım nâ girişir Ve F ransa'da bölgesel m ü zelerin kurulm ası için bir kam panya başlatır. Dilbilimi ağırlıklı "Komama", edebiyat ağır lıklı "Mölusine" dergilerine 1885'te yayın h a yatına atılan "La Revue Des.Traditions Popu laire" -Hâlk Gelenekleri Dergisi- ve üç yıl sonra yayınlanmaya başlayan rakip dergi "La
Tradition" -Gelenek- gibi daha geniş alanlarla ilgilenen dergiler eklenir.
Folklor araştırm alarının ilgi ve ivme ka zandığı bu dönemde terminolojik karm aşa ve bilgibilimsel (Ipistâmolojik) belirsizlik günde me gelir. Eşanlam lı olarak değerlendirilebile cek "Folklor”, "Milli Etnografya” ve "Gelenek" terim leri arasından iiçüncüaü 19. yüzyıl m so nunda tercih edilir. "Gelenek" terim ini kulla nan ve kendilerini de "Gelenekçiler" olarak adlandıranlar için bu terim d ar anlam da söz lü edebiyat, halk edebiyatı ve köy edebiyatını inceleyen folkloru ve yakın zam anda uzak mekanda veya uzak zam anda yakın mekanda yaşayan geri kalm ış toplum iann bilimi olan etnografyayı içermektedir.
Bu sırada "folklor” kelimesinin konu ve anlam zenginliğini artıra n ve pekiştiren bir deyim daha ortaya çıkar: "Halk S an at ve Ge- lenekleri”ndep bahaed ilmeye başlanır; bura da "sanat” kelimesi "estetik" anlamı da bir öl çüde korunarak ancak "ortaya koyuş şekli- tarzı” olah ilk m anası ile ele alınmıştır- Daha sonra "Le Mus6e National des Arts et Traditi- ons Populaires"in -Millî Halk S an at ve Gele nekleri Müzesi- (Paris 1937) kuruluş çalışma larındaki resmi yazılarda da bu eşanlamlılık onaylanmış ve benimsenmiştir. Müze, k u ru cuları ve yakın takipçileri tarafından "Â.T.P." olarak anılmıştır.
"Gelenek" kelim esinin seçimi bir takım ideolojik ve politik huzursuzluklara, sebep ol m a k ta n g e ri k alam a z: "G elenekçiler" m uhafazakâr, sıkıntılarla dolu bir geçmişin özlemi içinde yaşayan tarihi koruyan ve yeni den, canlandırm aya çalışan bağnaz insanlar olarak görüldüler. Bu değerlendirme uğraşı alanı insan ve insan hayatı olan bir sosyal bi limin geleceği için ağır darbeler oluşturm akta İdi. Dreyfus D avası'ndan(l) Lib6ratipn’a(2) k ad a r süren yarım yüzyıllık l?ir dönemde F ransızlar sağ ve sol kam plara bölünecekler di. Belki de basit bir önlem almak için F ran sız folklorcular bilimsel araştırm a yaptıkları alanı belirlemek üzere yeniden "folklor" keli mesini kullandılar.
Üçüncü Dönemi Folklorun Altın Çağı 1900'lü yıllardan İkinci Dünya Savaşı'na k ad ar "folklor” kelimesi m etot kullanım ıyla zenginleşen b ir bilim i belirtm ek am acıyla kullanıldı. Üniversiteler hariçül
Günümüzde baskılan tekrarlanan önemli kitapların yayını bu döneme rastlar. 1904'te
Paul Sâbilliot verim li çalışm alarını binlerce malzemeyi tasn if ettiği "Folklore de France" - Fransız Folkloru- ile taçlandırdı. 1924‘te Ar- nold Von Gennep "Folklora du Dauphind" - Dauphinâ Folkloru*; 1934'te "Folklore de Bo- urgögne” -Bourgogne F o lk lo ru -;, 1935'de "Folklore du F landre" -F lândre Folklore-; "Folklore d'Auvergne" -Auvergne Folkloru- adlanyla yayınladığı büyük monografiler se risinin müjdecisi olan "Le Folklordu -Folklor- ve daha sonra dokuz cildin ilki 1943'de piya saya çıkan ünlü "Manuel de Folklore França- is Comtemparain" -Çağdaş F ra n sa Folkloru El Kitabı-m yayınladı. Bu eserden bir kaç se ne önce Pierre Saintyves 1936'da "Manuel de Folklore"u- -Folklor El Kitabı- yayınlar.
F ransa'da iki dünya savaşı arasında folk lor a ra ştırm a la n dinam ik bilim lerin ku ru l m asıyla birlikte canlılık kazandı. 1928'de Andrâ Varagnac, Jam es F razer’in yardım ıyla bölgesel folklor komitelerinin kurulm asından sonra faaliyetleri yayılan "La Soci6tâ du Folk lore Français"i -Fransız Folklor Birliği- kur» du. Bölgesel folklor komiteleri, başkanlığını yeni tarih akımının savunucusu olan Annale dergisinin kurucusu tarihçi Lucien Febvre'ün yaptığı Fransız Ansiklopedisi H azırlam a Ko mitesi ile çalışan, araştırm a komisyonundan yardım aldı. 1934'ten 1936'ya k adar biniki- yüzden fazla köy monografisinde kullanılan binlerce soruluk anket hazırlandı.
Fransa tarihinde birbirini takip eden kar şıt görüşlü iki dönemden başka hiçbir şey ül kenin bilimsel ve kültürel hayatında "folk lo r u n sahip olduğu mühim yeri daha iyi gös teremez:
1) Le F ront Populaire(3): A.T.P.’nin kuru luşu ve folklorun yaygınlaşm asını tem in için program hazırlanm ası
2) F ransa ve taŞra ru huna delâlet eden malzemelerin incelenip envanterlerin hazır lanması metoduyla "Fransa'yı yeniden keşfet m ek” projesini ilke kabul eden Vichy Keji- mi(4) ■
1936-1944 dönem inde F ra n sız folklor araştırm alan ve dördüncü döneme ilgi azalır.
Günüm üzde de bu değer kaybı devam eder gibi görünm ekte, y asak la rla zedelen m ektedir ve hâlâ "folklor'1 olgusu üniversite dünyasına oldukça yabancıdır. ,
H. FOLKLOR: YOKLUK-HİÇLİK İLİ: Belirlenen Yokluk
Fransız Üniversitelerinde folklor
m alarının yeri yoktur. Edebiyat ve Sosyal Bi- m a adıyla çalışan P arisli ü nlü editör Emile lim ler F a k ü lte le rin in hiçbirinde ve hiçbir Nourry gibi folklorcu kimlikleriyle araştırm a kürsüde folklora yer ayrılm am ıştır. T arih, yapm aya m ani teşkil etm eyecek m uhtelif Sosyoloji ve Etnografya'ya m ukabil folklor mesleklerle uğraşıyorlardı,
a ra ştırm a la n Önlisans, lisans, yüksek lisans Ü niversitelerin bünyesi fakültelere folk- ve doktora eğitimi veren m ünferit bir bilim lorculann dolayısıyla folklorun girmesini en-dalı değildir. Yüksek öğretim yönetimi ta ra : gellemektedir. Sosyolog ve psikologlar böyle fından alınan k ara r gereğince kurulan ve te- bir engel tanım ıyorlar zira felsefe ve tıp gibi mel bilim dallarının yanında zoojeografî, din! iki eski bilim dalı onların üniversiteye geçme-ahlâk, ortaçağ sa n a t tarihi, frainco-canadien... lerine basam ak o lu ştu rm a k ta d ır. Folklor incelem eleri gibi özel başarı belgesi veren araştırm alarının kendine m ahsus sın ın yük-anabilim d<annı da kapsayan yüzotuziki sek eğitimde bir takım sıkıntıya neden olabi-anabilim dalı arasında dahi folklora yer veril- lecek özellik arzetm ektedir. Fransız Yüksek
memiştir. eğitiminde yer alabilen birkaç folklorcu da
S ayılan binikiyüz civannda bulunan ve uğraş a lan la n n a uzak dallardadır. Kelt Dili kendi ara lan n d a önemli anlayış farkı göste- ve Tarihi ile uğraşan, şarkı derlemeeisi H enri ren, üniversitelere bağlı sosyal bilimler araş- Gaıdoz ve Ecole du Louvre'da geçici dersler tırm a merkezlerinde de durum ehemmiyetini veren Andrö Varagnac g ib i '
korum akta ve bu alanda önemli bir boşluk gö- 2) Bilgibilimsel (episttimolojik) düzen: rülm ektedir. "Le Centre N ational de la Rec- Folklor ara ştırm a la n birbirine zıt aynm lar-herce Scientiflque”in -Bilimsel A raştırm alar dan daim a olumsuz yönde etkilenm iştir. Ar-Millî Merkebi- yayınladığı "Repertoire" adlı nold Von Gennep ve AndrĞ V aragnac'm or-fihrist ve okunm asm a yardımcı olan iki alfa- ta klıklan ne İdi? Birincisi Fransız Köy Folk-betik indeks dikkatle incelendiğinde birincisi ioru'nu yaşayan çağdaş form lannm yorulmaz onyedi bilim alan ı ve bunlara bağlı toplam derleyicisi, diğeri k ü ltür tarihçisi yaklaşımıy-yüzotuzbeş alt-alanm belirlenmiş olduğu gö- la olaylan değerlendiren bir araştırm acı. Bazı rülür. Bunların arasında "folklor" bulunmadı- folklorcular tüm ilgilerini gelenekler üzerinde ğı gibi okuyucuyu beşyüzotuz an ah tar kelime yoğunlaştırırken bazılan kelimeyi ve olguyu ile en d a r kapsam lı alanlara gönderen ikinci reddetm ektir. Bu durum F ra n sa'd a folklor indekste de "fblklor"a yer verilm em iştir(...) ara ştırm a la rın ın içinde yaşam ak zorunda Antropoloji ve etnoloji gibi bilim dalları için kaldığı önemli bir kelim eler savaşını günde-hazırlanan sayfalarda da "folklor" kelimesine me getirm ekte ve folklor a ra ştırm a la n güç-rastlanm ıyor. Sonuç hep aynı: HİÇ-HİÇLÎK-' lükle ulaştığı değeri günden güne kaybetmek-YOKLUK!!!' tedir. Bizâtihi "folklor" kelimesi dahi bu
kar-n.2: Yokluğun Açıklanması m aşadan sıyrılamamıştır. B ütün sözlüklerde Fransız Yüksek Eğitiminde folklor araş- kelimenin makalenin girişinde bahsedilen ilk tırm a lan n ın bu talihsizliği olumsuz etkileri iki anlam ına bir de kelimeyi kötüleyen ve de-üstüste gelen birkaç unsura bağlıdır. Bazıla- ğerini azaltan, küçümseyici bir tanım eklen-n eklen-n ı kısaca ieklen-nceleyelim: m ektedir: "Folklor": basit çekiciliği olan ve
. 1} Sosyal Düzen (E snaf Sınıfı): Fransız ciddilikten yoksun, folklorculan, en ünlü olanlar dahi fakülte öğ- 3) Eğitim Düzeni: Folklor çalışm alan de rstim görevlilerinin oluşturduğu en tanınm ış rin araştırm a, dikkatli sa h a so ru ştu rm ası gruplara bile yabancıydılar. Büyük bir çoğun- (anket), doğru derleme ve ustaca kuralına uy luğu bilimsel eğitim almamış am atörlerdi ve gun olarak hazırlanm ış bilimsel rapor gerek-öyle kaldılar ya da hizmet ettikleri bilim dalı- tirir. "Modern Eğitim Biîiminnm varlığı fakül-n a çok uzak bir alafakül-nda eğitim görm üşlerdi s te öğretim görevlileri tarafıfakül-ndafakül-n uzufakül-n zam afakül-n Ernest Hamy tıp tahsili yapmıştı; Arnold Van farkediimemiş ve önem senm emiştir. Fransız Gennep Doğu Dilleri O kulu’nda Arapça öğ- Yüksek eğitimine etnolojinin girişi bu modern renm işti; Paul Söbilliot Güzel S an atlar Aka- ■ pedagojinin uygulanm asına im kan sağlamış-dem isi’nde okumuştu. Folklor araştırm alan- tır ctanek doğru olacaktır,
nın babası sayılan Kont Th6odore Joseph de . r 4) Politik düzen: Diğer bütün sosyal bilim Puym aigre gibi aileden kaynaklanan gelire d allan gibi folklor araştırm aları da Fransa'yı sahip olamayanlar ise "Pierre Saintyves" tak- daim a kavgalarla bölen politik güçlerin
mü-? ' ■ ■ ■ ■ ■ • ; ' • . . • . ' 1 . . - v
dahalesinden k urtulam am ıştır, 19.yüzyılın du. 1960'a kadar bazı ta şra Üniversitelerinde sonunda "Gelenekçiler'' sağcı olarak değerlen* birkaç etnoloji kürsüsü daha açıldı, dirilm iş, im paratorluk yanlısı milliyetçiler, F ransa'da sosyal bilimler açısından yük» katolik kilisesinin savunucuları şeklinde nite* sek eğitim in yapısının belirlenm esi gerek* lendirilmişlerdir. Sol grup ise eski rejimin pa- mektedir. Fransa'da üç a y n yerde yüksek eği-paz egemenliği taraftarlığı *le döricalisme-na tim programı açıktın ' »
,k a rş ı savaşm aktadır, S onuçlan itib arıy la 1) 1968’den sonra üniversite olan sosyal 1936*1948 y ıllan arasında bölünıieye neden bilimler fakülteleri lise sonrası olgunluk sına* .olan Le F ront Populaire -Halk Cephesi* folk* vım almış tüm öğrencilere açıktır. Önlisans, lorculan bir vâsi gibi korum uştur; 1937'de lisans, yüksek lisans, uzm anlık ve doktora P aris’te H alk S an at ve Gelenekleri Millî Mü* derecelerinde eğitim vermektedir. Sadece altı zesi kurulm uş açık hava müzelerinin sayılan- üniversitede tam bir etnoloji eğitimi programı nın artırılm ası ve düzenli aralıklarla sergiler mevcuttür.
düzenlenmesi öngörülmüştür. 2) 16.yüzyılda k u ru lan Le Collöge de Vichy, rejimi sırasında, toprağa geri dönüş France herkese açık dersler düzenler ve dip-ve mitlerle kıymetlenen köy hayatı faziletleri loma vermez. 1960'dan sonra Claude L4vi desteklenerek folklor bir millî propaganda va- S tra u ss'u n kurduğu b ir sosyal antropoloji sıtası olarak kullanılm ıştır. kürsüsü vardır.
IH. FRANSA'DA FOLKLOR 3) L'Ecole Des H autes Etudes en Sciennes ARAŞTIRMALARI: ETNOLOJİ VE TARİH Social -Sosyal B ilim ler Yüksek A raştırm a BİLİMLERİ İLE ARASINDAKİ BAĞLAR Okulu- (EHESS) 1867'de k u ru lan L'Ecole Fransız üniversitelerinde folklor a r a ş tır - . Pratiçue des H autes Etudes »Yüksek A raştır m alarının görülmemesi ''folklor" kelim esini m a Uygulama Okulu*den Alman üniversitele-kullanm adan etnografya ve tarih bilim dalla- rinin baskısından kturtülmak için 1976'te VI. n n d a benzer amaç ve metotla, araştırm aların b ö lü m ü n a y r ılm a s ıy la k u r u lm u ş tu , yapılmasına bağlı olamaz mı? EHESS’de eğitim Öğrencilerin araştırm a me-m .l) Etnoloji ve Folklor Çalışme-maları: Ame-maç totlan n ı öğrendikleri sem inerler halinde ya* birliğinin sınırlan pılm aktadır. öğrenciler kendi araştırm alannı F ransız üniversitelerinde etnoloji ve folk* onaylayan bir diploma alırlar. EHESS'i oluş-lor ârasm daki muhtemel amaç birliğini ince- tu ran altm ışyedi merkezin hiçbirinde "folk-lemeden Önce iki konuyu aydınlatm ak gerek* lor" kelimesi ad olarak kullanılm am akta, e t
lidir: nolojiye de rastlanmamaktadu*. Buna muka*
Terimler: Bugün "etnoloji", "etnografya" bil yedi merkez sadece antropoloji ile ilğilen-kelimesinin yerine kullanılm akta daha doğ- mektedir,
rusu "etnografyamı kapsam aktadır, Etnog* Anlaşılacağı gibi incelemelerimizi bilhas-rafya anketi derlemeyi ve monografilerin ya* sa folklor araştırm alarını ihtivaya elverişli, zımını, etnoloji k arşılaştırm a, Bentez ve' et- etnoloji eğitimi veren ender üniversiteler üze* nografik verilerin açıklayıcı yorumunu belir- rinde yoğunlaştırmamız gerekmektedir,
tir. • Bilim ler ara sın d a am aç birliği m evcut
G ünüm üzde çok ilgi gören "arttropoloji" mu?
ise1 daha ziyade araştırm ada bir üçüncü etap BügibiUmsel (Epitâmolojik) Amaç Birliği ile birleştirilebilir: genelleştirme ve kuram - , Söbiüiot, SaintyVes, Van Gennep ve Va- laştırm a. "Antropoloji" kelimesinin Fransızca ragnac'm yaptıklan gibi biz da folklor bilimi-anlam ı "dünya inşam ’’ -homme planâtaire- ile . ni tanımlamak üzere daha önce ortaya kpydu-ilgilenen bir bilim dalını, anım satırken folklor ğumuz dört ölçüte başvurursak kısm î benzer-ve etnoloji nev'i şahsına m ünhasır -kendine likler belirecektir. özgü-ve birbirinden farklı insan grüp lan n ı 1) Sahaya bağlı ölçüt: Folklorcular Fran*
konu edinir. sa’daki derlemelerini taşrad a y aparlar,
etno-Üniversiteler: Fransız Yüksek Eğitiminde loğlar denizaşın, uzak ülkelere giderler; yetti ve sınırlı bir etnoloji eğitimi mevcuttur. 2) Sosyal ölçüt: Fransız folklorcular, aslen 1942’de ilk etnoloji kürsüsü olan ve başkanlı- kırsal hayat ve çiftçilerle (toprak çahşanlan) ğını Afrika araştırm alan uzm anı Marcel Gri- ilgilenmişler, etnologlar hiç şüphesiz kırsal aule'un yaptığı Genel Etnoloji kürsüsü kurul?- alandaki toplum la ilgilenmiş ancak o nlann
etnik kökenleri ve sosyal ilişkilerinin yapısını ' Beslenme,, giyim, ta n m işleri gibi m addi ortaya koymaya çalışmıştır. " hayatın bilhassa' doğum ve ölüm gibi biyolojik 3) Metodolojik ölçüt: Sahada sözlü ankete devirlere bağlı olarak gelişen törenler, tıp, di-dayandığı ipin folklorcular ye etnologlar tara* ni inançlar ye büyüyle ilgili uygulam alar, mi* ftndan kullanılan metot aynıdır: a) Önceliklö toloji, sözlü edebiyat gibi manevi hayatın bazı etnologlar bir yorumcunun yardım ını alm ak unsurlarına duyulan ilgi benzer nitelikte, d u rum undadırlar, b) Folklorculardan ayrı Benzer konulara yaklaşım farklılık arzet* olarak Fransız etnologlar Sorbonne’da 1926’ten m ektedir Folklorcular betimleyid ve bütüncü beri hizm et veren ve profesyonel etnologlar iken etnologlar, yorumlayıcı olmayı ve malze* y etiştirm e k le yüküm lü Etnoloji E n stitü - meyi bir merkezde toplamayı tercih etm ekte sü'nden metodolojik eğitim alabilirler. Eüsti- ve folklorcuların daima ihm al ettikleri akra-tüdeki eğitimi veren kişi daha sonra 1947’de balık bağlarına ilişkin sosyal ve kültürel ör-ünlü Manuel d'Ethnographie'yi -Etnografı El gütlere, yapılara dikkat sarfetmektedirler. Kitabı- yayınlayan Marcel Griaule idi. ' Farkları daha iyi anlam ak için evlilik
ör-Bu alanda benzerlikler baskındır. Van neğini e^e alalım: Folklorcular törenleri ve bir Gennep'in Savoie’da ve binlerce bölgesel ama- geçiş dönemi olan düğün gününün uygulama* tör folklorcunun yaptığı gibi, folklorcular sa- la n n ı en ince ayrıntısına kadar tanım larken hada çalışırken direkt anketleri uygularlar. etnologlar evlilikleri, aile içi ve dışı evlilik, B azılan araştırm a sahalarını gitgide genişle- tek eşlilik, çok eşlilik, tercih edilen evlilik, tek tir; bir bölge, bir çok bölge, Fransa. Bu du- evlilik, çok evlilik gibi evlilik tiplerine göre ele rum da gönüllü ye tanınm ayan folklorculara alırlar. Çeyizi incelerken folklorcular -Seignol-ulaştırdıkiarı hassasiyetle hazırlanm ış yazılı le ve Jelby* gelinin çeyiz bohçasını ve içinde* soru listelerini uygularlar. Seyyah, misyoner, kileri ta rif ederler halbuki etnologlar bunu sömürge, yönetiminde görevli olan tüm etnö* düğünün geleneğe uygun gelişmesini tem in loğlar da F ransa dışında anket yaptıklarında eden gerekli bir unsuru şeklinde kabul eder* aynı metodu uygularlar. 1er Örneğin, M artine Sâgalen çeyiz bohçasını 4) Tem atik {konuya bağlı) ölçüt: çalışılan ve çeyizi "özellikle yeni evliliğin korunm asını alanlardaki konular aynı mı? Benzer mi? sağlayan b ir yazılı belge ile sabitleştirilen Bu önemli soruyu yanıtlam ak'için her iki maddi unsurlar" çerçevesine yerleştirm iştir, bilim dalında örnek çalışm aları karşılaştır- öyle ise M artine Sâgalen olayı bir etnolog dik. îki etnoloji çalışması: gözü ile değerlendirm iştir. Ancak bilhassa 1) J e a n P o irier ta ra fın d a n yönetilen köy hayatıyla ilgilendiği ve çalışmasının baş-EncyclopĞdie de La Pleiade (Mitoloji Ansİklo* lıca döküm anlannı A.T.P.’nin fotoğraf ve der? pedisi) da yayınlanan "Ethnologie Gânârale" - leme m etinler kolleksiyonuna kattığı için ay-Genel Etnoloji- adındaki ortak eser (1972-78) nı zam anda folklorcu vasıflarını da barındı* 2) A.T.P.’ye bağlı F ran sa Etnoloji Merkezi n r. H atta üzerinde durduğu konunun tam a-müdiresi M artine S6galen'in 1961'de yayınla* mıyla geçmişe ait olduğu (19.y.y. ve 20.y.y.m nan "Amours e t M ariages dans L'Ancienne ilk y a rısı) gözönüne a lın ırs a M a rtin e France -Eski F ransa'da Aşk ve Evlilik- adlı S lgale'in ta rih çalışması yaptığı söylenemez
eseri. mi?
^Fransa Taşra Folklor ürünleri kolleksiyo- Bu etno-folklorist a ra ştırm a la rın Van nundan iki eser: Gennep'in kurulm asını arzu ettiği ve AvT.P.
1) Claude Seignolle'un "Le Folklore De koleksiyonunun yöneticisi olan J e a n Guise-Provence" -Provence Folkloru- nier'nin bildirdiği gibi güncel toplumda daima 2) Robert Jalby'nin "le Folklore De Langu- f- canlı bulunan âdetler, sa n at ve gelenekler edoc"-Languedoc Folkloru-adlı eseri üzerine dikkatle eğilecek çağdaş b ir birliğe Bu dört eserin başlıklarını ve evlilik ko- ait çalışm alar olm adıklarına dikkatlerinizi nusuna ayrılan sayfalarını karşılaştırdık. So- çekiyoruz.
nuç gayet belirgin: İki bilim dalından h er bi- Eğer dünün folklorcularının sabırla bırik-rinin kendisine has özellikleri mevcuft folklo* tir dikleri kolleksiyonlar bugün "arşiv malze-rik ve etnografık araştırm aları birbirine ka- mesi" olm uşsa hu, malzemelerin güncel haya-n ştırm a k imkahaya-nsız olduğu halde kohaya-nu bakı* tımızda yok olduklarının bir ifadesi değil mi* nundan bazı paralellikler kurm ak mümkün. dir? Sorunun cevabı "evet" ise bu malzemeleri
inceleyen bilttn dalı ya "ölmüş" ya da konu de* konulana yüzde kırkının halk hekimliği, mü* ğiştirm iç olmalıdır. En azından daha' iyimser zik ve söz s a n a tla rı/b a y ra m la r, p ratik le r; bir yaklaşım la folklor araştırm alan m n yeni- amblemler vb. gibi folklor ara ştırm alan saha* lenme şansından bahsetm ek gerekir. sına a it olduğ^ı gözlenm ektedir.' K onuların Öğretici(Didaktik) Amaiç Birliği: yüzde altm ışı folklor araştırm aların a tama* Ü niversite eğitim inde etnoloji folklora mıyla yabancıdır. Konular m erkezin progra-yaklaşmış mıdır? m ında şu başlıklar altında gruplandırılmış tır: Etnoloji bölüm lerinin yüzde doksanının a) Sosyal ve kültürel yemden oluşum ve deği-Avrupa dışı topluluklara bağlı araştırm alara şim (aile yapılan); b) Alanların ve o rtak kim* yöneldiklerini ortaya koymak için önce eğiti- liklenn belirlenmesi
min m uhtevasını inceleyelim. Geri kalan yüz* özetle: folklor araştırm alarına göre F ren de onluk bir oran m etot olarak sözlü anket ve sız etnolojisi;
folklora a it bibliyografyayı kullanarak Fransa 1) A raştırm a konulannı geliştirmektedir, etnolojisine aynlm ıştır. Bu dengesizliğin se- 2) Avrupa’da karşılaştırm alı etnoloji-gün-bebi ne olabilir? Sebep öğretim elemanlarının deme gelirken siyasi ve mikro-bölgeler lehine denizaşırı etnoloji anlayışına göre yetiştiril- taşra suun n d an vazgeçmektedir,
miş olm alandır. ö rn eğ i^ , M ontpellier Üni- 3) H âlâ köy hayatıyla ilgilenmekle bera-versitesi'nde etnoloji alanında yedi Öğretim ber sınırlan kırsal hayat lehine genişlemekte* görevlisi bulunm aktadır. Biri felsefecidir; di* dir.(Merkeze bağlı yayınların yansı kırsal ha* ğer a ltı kişi "egzotik etnoloji” eğitimi görmüş- y at diğer yan sı şehir hayatıyla ilgilidir.) tür. B u n k n n arasından sadece biri Fransa'da Bu sonuçlara göre folklor* ara ştırm aları saha araştırm ası yapm ıştır. Diğerlerinin ilgi F ransa etnolojisi çalişm alan arasında ne ay* ala n la n şamanizm, dini doktrinler, Tibet, Af* n lık ne de k an şım sözkonusudur. Tem kinli rika, Çingeneler vb.'dir. davranm ak suretiyle bazı alanlarda birbirle*
Bununla beraber kendi saha araştırm ala- rini tam am ladıkları düşünülebilir,
ny la yetişmiş öğretim görevlileri ve formas- ‘ 111.2 FOLKLOR ARAŞTIRMALARI VE TA* yonlan saha araştırm asıyla noktalanacak öğ* RİH
renciler için etnoloji araştırm aya dayanan bir Kısa K arşılaştırm a
bilim dah olarak nitelendirilmektedir, öğren- 'F ran sız Üniversitelerinde görev alan ta-cilerden araştırm a istendiğinde takip edilecek rihçiler folklor ile ilgilenmezler” kanaati eleş-m etot öğretieleş-m görevlilerinin onayladığı eleş-me- tirici metot, otantik ve hakiki belgelere duy* to ttu r ve çalışma belirenen bölge ve sınırlar duğu derin saygı, efsanelere karşı koyma ar-, içinde yapılm aktadır. K ullanılan m etot ve zusu, inşam ve günlük hayatı hor görme gibi bölgesellik gözönünde bulundurulduğu tak- Özellikleriyle tanınan pozitivist tarih anlayışı* dirde öğrencilerin rahatlıkla folklor araştır* mn altın çağını yaşadığı 1870*1950 yıllan için m a la n sahasına gireceklerini önceden belirle- geçerliydi. İki bilim dalı arasındaki zıtlık be-, mek zor olmayacaktır. Bu durum da folklorcu- lirgindi ve üniversitedeki tarihçilerin gücü ve la n n ve araştırm alarının geleceğin etnologla* yukarıda değindiğimiz diğer bir kaç etken un* n tarafından önemle takip edilmesi ve dik* su r folklor ara ştırm alan n a karşı çarpıcı ilgi* katli davranılması gerekmektedir. sizliği açıklamaktadır.
F ra n sa etnolojisi konusunda uzm anlaş- 1950’den sonra pek çok şey değişti; ancak mış az sayıda öğretim görevlisi -Claude Gaig- amaç birliği adına aşılan bir adım atılm adı, nebet hariç- "Ethnologie Française" -Fransa Annales dergisi ile L'ecole Des H autes Etudes Etnolojisi* dergisini yayınlayan "Le Centre E n Sciences Sociales -Sosyal Bilimler Yüksek d'Ethnologie F rânçaise". *Fransa Etnoloji Anıştırm a Okulu- etrafında yeni ta rih akımı-Merkezi- ile aynı m etot ve,çalışm a sahasına nıtı (La Novvelle Histoire) 1929'da doğması ve sahiplerdir. Dolayısıyla "Fransız etnologlar gelişmesi tarihçileri folklor sahasıyla ilgilen-adını koymamış olsalar dahi araştırm aların- meye şevketti. Ortaçağ; uzm anı Jacqu.ee Le da folklora ra s tla rla r mı?" sorusuna cevap GofTun Ortaçağın efoanevi yılan kadm "Melu-bulmak için merkezin faaliyetlerine ve dergi* s in le ilgilenmesi ve Emmanuel Le Roy Ladu-nin m uhtevasına başvurm ak doğm olacaktır. ri'n in R om anların K arnavalına hasredilen M erkezin 1987-1991 y ılla n arasın d ak i eseri önem li örneklerdir. M odem devrin araştırm a faaliyetleri incelendiğinde seçilmiş Fransız hayatıyla ilgilenen tarihçiler kendile*
rintten önce "Eski Fransa'mın köy hayatının, doğumları, evlilikleri ve bayram larıyla ilgile» nen folklorculara yaklaşm ışlar mıdır?
1970'lerin başından, "Hltao-fcarih" (Ethno- histoire) gücüm üzde ise "tarihi antropoloji" (antropologie hietoire) adı altında ritüeller, dini törenler, uzun zam anda oluşan gelenek* ler, yaş grupları, beslenme, ekonomi, inanç ve mitlerle ilgilenen bir başka tarih anlayışı da h a gelişm ektedir. 6 u kıym etli gelişm enin folklor araştırm alarından ziyade etnolojinin katkısıyla m eydana geldiği oldukça belirgin.
S ahaya a it bu yaklaşım Le Roy Ladu- rie'nin deyimiyle "bilgibilimsel amaç birliği ile kanştm lm am alıdır".
Yüksek eğitimde kullanılan tarih kitapla* n bibliyografyasının analizi öğrencilerin folk» lor araştırm aları konusundaki bilgisizlikleri ni açıkça ortaya koyar. Bu bilgisizliğin öğre» tim görevlileri için de geçerli olduğunu söyle» mek yanlış değildir.
Görevliler folklor ara ştırm alarına üstün körü ve ender olarak başvurm aktadırlar. On» ların zam an anlayışları, gerçeği algılamaları, folklorculardan oldukça farklıdır. Folklor ara ştırm aların a en yakın Fransız tarihçisi olan Emmanuel Le Roy Ladurie 1579-1580 karnavalı hakkında bir çalışma yaparken onu bir kutlam a olarak değil tarihi olay boyutuyla ele alm ıştır. Diakroni ve olaya yaklaşım açı sından çalışmayı yapanın bir folklorcu değil bir toplum tarihçisi olduğu anlaşılır.
Bütün analizlerin genişletilmesi ve derin» leştirilmesi gereklidir.
Daha önce sorduğumuz soruyu doğru ve anlaşılır şekilde yanıtlam ak m üm kün mü?
Sonuç olarak bugün F ra n sa 'd a folklor k ü rsü lerin in bulunm ayışı ü n iv e rsitelerd e folklor-etnoloji, folklor-tarih ilişkilerinin ince lenmesini ve belirlenmesini engellemektedir.
Etnoloji ve folklor ara ştırm alan konu ve ; metod açısından birbirini tamamlayıcı özellik gösterirken tarih ve folklor ara ştırm alan ara* sındaki ilişkilerde etnoloji aracı bilim dalı ko numundadır.
NOTLAR
1} Dreyfu* Davan: Alfred Dreyfü» (1889-1938) Adil bir hata sonucu muhbirlikle »uçlanan, 12894’t* cezalandırılan, 1899'da affedilen bir Pranns «ubay. 1897*1899 yıllan arasında sürdürülen torlu, siyasi ve dini çalkantılarla şe killenen "yeniden tetkik ve tahlil" kampanyası sonucun» da I906'da elinden alınan haklan iade edildi. Droyfuı'un hasından "Patrie Françolse*de yandaşlan "İnsan Haklan Birliğinde" yer aldılar. Dava Fransa'yı sa t ve sol olmak üzere iki karşıt kampa boldü. (Dictionaire Eneyclopedi- que Pour Tou* -Novvssu Petit Larousse "Dreyfu*" p,1302)
2) La Liberation: 1940'ta General De öaule tarafından II. Dünya Savaşı'nda Fransa'nın kurtuluşunda işbirliği ya panlar lehine hazırlanan kanun. (Yukanda adı geçen kaynak. "La Liberation p.1479)
3) Le Front Fopulaire: 1936-da L4on Blum başkanlığında oluşturulan ve sosyal reformlar gerçekleştiren Fransız sol partiler koalisyonu (p.1886)
4) Govvernement örf Vichy -Vichy Hükümeti- 1940-1944 yıl lan arasında Mareşal Petain tarafından yönetilen, ve Vichy kentinde ikamet eden Transı* Devleti Hükttmeti (p. 1766)
