2
___
İlk Meçlisi Mebusan Reisi
M
AHMET RIZA
Beyin
= H A T IRALARI
— se ti
—
PadişaK Vahideddin ile ben
Padişaha nasihatte bulunan,doğru söyleyenler daima belâ ya uğramışlar, evhamına, istib dadına hizmet edenlerden, âlet olanlardan her biri muazzez ol muştur.
Sultan Vahideddin ile Efen diliğinde iyi görüşürdüm. Ha remde de ailem pek sam mî g ö rüşürlerdi. Vaktaki Padişah ol du, ben hendisine haber gön deriyorum diye mülakatı bir hafta tehir etti. Vakıa mülâkat günü gene bir çok iltifatlarda bulundu, lâkin o teahhurun se bebini anlıyamadım. Sonralar) vâkıf oldum ki benimle sık sık görüşmekten içtinab ediyordu Tahriren beyanı mütalea etme mi emretti. B ir kaç defa yazdım, Paristen de yazdım.
Meclis açıldığı zaman beni A- yan Reisi yaptı. Halbuki Vüke lâ Talât Paşa takımı Rifat Bey:, A k if Paşayı teklif eylemişlerdi Haftada bir gün muntazaman huzura çıkmamı ve o günü taa mı Sarayda etmemi münasib gördü.
Ayan Reisi iken kendisine söy lediğim sözler pek çoktu, hiç bi rd e âmd olmadı; bunları Sadra zama (T e v fik Paşaya) da söyle yiniz, derdi. Halbuki benim ma ruzatımda Sadrazamın gevşekli ğinden de şikâyet vardı. Buna acayib bir mana vermiş olmalı ki bir gün bana sadareti teklif etti, verdiğim kat’î cevab üzeri ne bir daha açmadı.
Zihnen meşguldü, kendisine vehim gelmişti. Bir gün huzur da konuşurken daha yakın otur mamı emretti. Âdeta dizim di zine dokunuyordu. Kapının ka palı olup olmadığına baktı. L â kırdıyı kimse işitemiyecek dere cede yavaş söylüyordu.
(Mabeyin Başkâtibi A li Fuad Bey, Ahmed Rıza Beyin Ayan Reisliği hakkında, hatıralarında şu malûmatı veriyor: «V a k tile İttihadcılann nuru ayni ve Ha nedanın adüvvü canı olan A - yandan Ahmed Rıza Bey bilâ- hara erkânı İttihad ile arası bo zularak ve Vaniköy arkasındaki köşküne çekilerek Çengelköy üzerindeki kasrında ikamet eden Veliahd ile tesisi münasebet ve müveddet eylemiş olduğundan Meclisi Um um inin küşadmda tarafı Şahaneden Ayan riyaseti ne getirildi. Talât Paşa zaten is
tifa etmiş olmasile buna muha
lefet edemedi.)
(Ahm ed Rıza Beyi Ayan Reisi yapmayı münasib gören Vahi deddin bu arzusunu Sadrazama bildirmek üzere Başmabeyinci- sini gönderirken de şöyle demiş
ti: Ayan riyaseti için benim bit
namzedim var. K im olduğunu keşfedemiyeceğinizden eminim. O m evki için Ahmed Rıza Beyi düşündüm. Bu zatın Meclisi A - yandaki muhalefetinin hırsı ik balden neşet ettiğine şüphe etme meli. Kendisini o memuriyete ta yin etmekle münasebetsizliğine nihayet verileceği tabiidir. Tara fımdan Sadrazama gidip arzumu tebliğ ediniz.
Ahmed Rıza Beyin evrakı ara sında mevcud 9 eylül 1330 ta rih li ve Sadrazama hitaben ya zilm iş bir mektubdan da Rıza Beyin o tarihte de Ayan Reisli ğinin mevzuu bahsolduğu bu hususu İttihad ve Terakki Ce m iyetinin m uvaffak gördüğü, fa kat sonradan Padişahın isteme
diği rivayeti çıkarıldığı anlaş t ■ lıyor,
Ahmed Rıza Bey, Padişahın verdiği teminat üzerine Ayan Reisliğine Cemiyetten bazıları nın mâni olduklarına kanaat ge tirm iş ve Sadrazama bu mek- tubla şikâyetlerini bildirm iştir.)
Bir takım erazilin gizlice gö rüşüp Padişahı iğfal ettiklerini sonradan haber aldım. Meclis fesholmuştu. Ben r.yasete arasıra gidiyordum. Çünkü ^Mebusanm işlerine bakmak da Ayan Reisi ne mevdu idi.
Muharebe zamanı mesul olan Vükelânın evrakı Mebusanda mahfuz idi. Damad Ferid Paşa kabinesi o kâğıdları almak iste di, ben verdirtmedim. Hayli gü rültüler oldu.
Bir gün gene Ayanda idim. Odamda Ferid Bey vardı. Bir tezkere getirdiler, açtım, Sadra zam Ferid Paşa yazıyordu. Â- yan Riyasetinden azledildiğimi, yerim e Mustafa Asım Hocanın tayin edildiğini bildiriyordu.
Ayan Reisi bir sene müddet le tayin olunduğundan böyle üç ay sonra azledilmek kanun, n i zamnameye muhalif idi. Asım Efendinin ise henüz  yan lığı b i le kabul edilmemişti. Zavallı Padişahın nasıl bir nüfuz altın da bulunduğunu anladım,
Ben hiç aldırmıyarak ilk bay ramda tebrike gittim. Beni iki Şehzade ile birlikte kabul etti, Romadan, Paristen kendisine ağır mektublar yazmıştım, Pa risten avdetimde tekrar gittim, benden özür diledi ve bir at ih san etti.
(Ahm ed Rıza Bey Divanı A li nin evrakına ve Ayan Riyasetin den azline dair kâğıdlan arasın da bulunan bir başka not da aşağıdaki tamamlayıcı malûma tı verm ektedir.)
Divanı Harb Müddeiumumisi Meclisi Mebusandaki evrakı is tedi. Ben Meclisi Ayan Reisi sı- fatile esnayı tatilde Meclisi Me~ busan işlerine de bakıyordum.
Meclisi Mebusanda teşekkül eden Divanı Â li bazı mebusam isticvab etmişti. Bunların zabıt nameleri neşredilmemiş, M ecli sin evrakı hafiyyesi arasında mahfuz duruyordu.
Müddeiumumi bunları istedi, vermedim. Gelip yerinde göre bileceğini, fakat evrakı Mebu- sandan çıkarıp kendisine teslim edemiyeceğimi bildirdim.
K u vvei teşriiyenin istiklâli takdir edilmediğinden Sadrazam Ferid Paşa bu evrakta İttihad ve Terakki Cemiyeti aleyhine mühim şeyler var ümidile ele geçirmek istemiş ve bu babda ısrar eylemişti.
Ayan Riyasetinden azlime bir sebeb de budur. Bana halef olan Asım Efendi ertesi günü evra kı teslim etmişti.
Sabah gazetesi azlim haberile birlikte yazdığı bir makalede; Ahmed Rıza Bey kanun ve hü kümete karşı gösterdiği şu is yan ve inadından dolayı Divanı Harb muamelâtı sekteye uğra mış, erkânı hükümeti müşkülâta sokmuştur, diyordu.
(Arkası var)
