Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi

....i:!A"-.Ü!<.·.,-,TL!ü!!.r~ki~ya!Ut~A!!.rs;aşwtı~rm!!!;a!UI!!.!ar'-!.l ~E.!!inş!ı.lti~tU!,;!.şü!!..!!D~erg~isl!...· ""Sao.ıY~1,!;.!18~E!..!rz<!!.u!..lru~m!!..."'-20l/,lOul

---:.-.215-ERZURUM -ILıCAiALACA KÖYÜCAMİİ

Dr. HüseyinYURTTAŞ·

zurum'unyaklaşık36 km. batısında, Erzurum - Kandilli - Aşkale eski olu üzerinde, ana yoldan 2 km. kadar kuzeydeki Alaca Köyü'nde bulunmaktadır.

Camiingirişiüzerinde yer alan kitabeye göre H. 1i i i i M. l699 tarihinde inşa edilmiştir.Dört beyit halindeki gUzel bir sUIUs ileyazılmışolan kitabeşöyledir (Resim: 6):

\\\\~1.

1- Eyledi Camibinasın kıldıbUnylid.1 us111 EylesUn Bari Taala etdUgivakfıkabil!. 2- Eyleye daru's-selam olvakıfın meskfuıını

Cennet-i li'la içinde hem civar ola ResuL. 3- Devletin daim muammer eyleyeRabbu'ı·'a'ıa.

Devlet·i dareyn ola hem olmaya herkiz melOI • Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü.

-216- H.Yurttaş: Erzurum-Ilıca!AlacaKöyüCamii

4- Sahib'ül-hayrat haza Mustafa ibn-iMezıd Ruhu için fatiha ma'as-salıltiber-ResOI."

Sene ı ı ı ı" 1- Camibinasını yaptırdı,bunuasılbinakıldı.

Allahı,ı.Taalayapmışolduguvakfıkabul etsin. 2- Ovakıfınmeskenini Selam evikılsın.

Cennet-i Ala'da Peygamberekomşu ola. 3- Yüce Allah, devletini ebedikılsın.

İki dünyasıdevlet olsun, asla mahzunolmasın. 4- Buhayırsahibi MezidogıuMustafa,

Resulullah'a sal§.t ile beraber ruhu için fatiha

Sene H. II 1I/M. 1699

Kitabeden anlaşıldığı üzere Camiyi, Mezid oglu Mustafa yaptırmıştır. Camiyi yaptıran kişininkimligi hakkındabelgeye dayanan hiçbir bilgi yoktur. Sadece köy halkı arasındaMezidoğluMustafa,HacıMustafaPaşaolarak bilinmektedir. Ancak Camiyiyaptırdığı 1699 tarihinden önce, bölgeye ne zaman geldigi, ne gibi birişle meşgulolduğu,nerede vefat ettiği gibi sorulara, belgeye dayalı bir cevap vermek mümkün değildir. Camiyi yaptıran aileye mensup Süleyman Çigdem'in verdigi bilgilere göre, Mezid oglu Mustafa'nın halkarasında "ıspaha"(sipahi) beyi olarak bölgeyegeldiği bilinmekte imiş. Alaca ile ilgili Osmanlı kaynaklarındaki en eski bilgi, 93711530 tarihli ve 998 numaralıMuhasebe-i Vilayet-iDiyar-ı Bekr ve Arab Zü'l- Kadiriyye Defteri'ndebulunmaktadır!.Erzurum Abad'a bağlıdır.Alaca 7000 akçelik bir gelire sahip görülmektedir. Bu gelirleAlaca'nın,görevlendirilecek birine tımarolarak verilebileceğigöz önündebulundurulmalıdır. Mezidoğlu Mustafa'nın sülalesinden gelenkişilerhala Alaca'da ve Erzurum'dayaşamaktadırlar.

PUin ve mimari özellikJeri:

Cami, içten ı1.35 x 9.30 m. ölçıllerinde dikdörtgen bir alan üzerine kurulmuştur (Plan). Dört ahşap direk tarafindan taşınan, ahşap ört!lye sahiptir. Köyün güneydoğu kesimine kurulan Caminin dört bir tarafı bahçe ile çevrilidir. Önceleri etrafında başka bir yapı yokken, daha sonra batısına imam için lojman mahiyetinde küçük bir yapı, kuzeyine de bir son cemaat yeri eklenmiştir. Günümüzün inşaat malzemesiyle eklenen bu son cemaat yeri, Cami girişinin dışarıdangörünmesini engellemektedir (Resim: 1-2).Dıştanmoloztaşörgüye sahip duvarlarda üçsıra ahşap hatıl kullanılmıştır.Buhatıllar0.25 m.kalınlıkta ve 1.25 m.

1Muhasebe-i Vilayet-i Diyar-ı Bela ve Arab ve Zil'I-Kadiriyye Defteri (937/1530) I,II,

....!:lA....U~··'wT...U!!.r~ki.ı"ya~t..aA!!.r:sas""ltl~rm~a~I!!.!.n""","E....ns.."ti",tUs",-ü!!.·...D""erg~isı....· ""Sa...y...ı ",18~E,-,rz",u....ru...m"-",20,,,O,",,1 ----=-2ı

7-aralıklarla yerleştirilmiş olup, Caminin dörtduvarındada yer almaktadır (Resim: 3-4).

Alaca Camii 'nde moloztaşın yanı sıra, duvarların bazıbölümlerinde, duvar köşelerinde, girişteve mihrapta düzgün kesmetaş kullanılmıştır(Resim: 5). Camiin içerisini doguda, güneyde vebatıda ikişerdentoplam altıpencere aydınlatmaktadır. İçe dogru genişleyen bu pencerelerdenkuzeybatıdaki sonradan kapatılarak bir niş

olarak kullanılmış, kuzeydogudaki ise küçÜıtülerek orijinal şekli bozulmuştur. Pencerelerin orijinal demir parmakhkları ve ahşap söveleri sökülmüş, yerlerine plastik dograma pencerelertakılmıştu.

Kuzey cepheninortasındayer alangiriş, basıkkemerli ve sadedir. Kitabe de bu basık kemerin üzerinde yer alır (Resim: 6). Pencerenin bulunmadıgı kuzey cephedeki girişindogusunda, dilimli kemerli yüzeysel küçük birniş bulunmaktadır. Kemerköşeliklerindekidaireler içerisinde, bireraltıkolluyıldız yerleştirilmiştir. Bu niş,zemindenyukarıdadırve bir mihrapnişiolarakkullanılmıştır(Resim: 7).

Cami örtüsÜIlÜ taşıyan ahşap direkler, 0.30 x 0.30 m. ölçülerindedir. Ayakların taşıdıgı büyükkirişler, dogu-batl dogrultusundaatılan ahşap konsollara

oturmaktadır.Bunlar,ayakların başlıklarıgibidir. Üst örtü de buahşap kirişlere dört

yönden uzatılan küçük ahşap kirişlere bindirilmiştir. Örtü, 197D'liyıllarda onarım görmüştür2_{(Resim: 8). Caminin kuzey kesiminde, iki anaahşap taşıyıcı ilebunların} arasına yerleştirilmiş iki küçük ahşap direk tarafından taşınan mahfi! kısmı yer almaktadır. Mahfilin orta bölümü içeriye dogru taşırılarak bir uzantı oluşturulmuştur. Bu kısım mahfilde bir yükselti meydana getirmektedir ki bunu müezzin mahfıli olarak tanımlamak mümkündür. Bu uygulama, Erzurum camiierinde deyaygındır. Mahfilahşapkorkuluga sahiptir (Resim: 9).

Mihrap mukarnaslı bir yaşmaga sahip olup, üç yönden düz silmelerle çerçevelenmiştir (Resim: ıo). Mukarnaslar sade ve basittir. Kavsara kısmı üç yönden, zencirek geçmeli bir bordürle sınırlandırılmıştır. Bu bezemeli kuşak, mihrabın iç köşelerinde sütünce niteligindeki yuvarlak kesitli silmenin üzerine, kavsaranın alt sınırınakadar indirilmiştir. Adeta bir kavsara kemeri mahiyetindeki bu süsleme, kemer şeklinde olmayıp, alt kenarı açık dikdörtgen biçimindedir (Resim: ll).

Alaca Camii'nin minberi yenidir (Resim: 12).

Minaresi ahşap olup, sacla kaplanmıştır (Resim: 1,2). Kaidesi kuzeybatı köşede bedenduvarından çıkıntı yapmıştır. çatıseviyesine kadar moloz taş örgülü kaide, bu seviyeden sonraahşapolarak devam etmektedir. Şerefe kısmındanhemen sonra, ahşap dikmelerle taşınan külah yer alır. Petek kısmına yer verilmemiştir. Minareye, caminin içerisinden, mahfiIden çıkılmaktadır. Bu tür minareler yine Erzurum'dabazıcamiIerdebulunmaktadır.

-218-H.Yurttaş: Erzurum-Ilıca!AlacaKöyüCamii

Camiin içi, sonyıllarda yaglıboya ileboyanmış, duvarlar zemindenyaklaşık 1 m. 'ye kadarahşaplambri ilekaplanmıştır. Toprak olandamınüzeri pramidalçatı ile örtülmüştür. Fazla bir süslemenin görülmedigi Cami, sade mimarisi ile dikkati çekmektedir.

De~erlen~irme

Alaca Camii, gösterdigi plan ve düzenleniş itibariyle Erzurum'daki ahşap direkli camilere benzemektedir. Osmanlı döneminde inşa edilen bu camiler küçok boyutlu, sade ve basit bir mimariye sahiptirler. Erzurum'daki bu tür camilerin içerisinde en eski tarihliolanı AyazPaşaCamii'dir. H. 966 / M. 1558 tarihli yapı, Erzurum valilerinden Ayaz Paşa tarafından yaptınımıştır. Minaresinin yeri ve malzemesiyle farklılık gösteren Camiin iç düzenlemesi Alaca Camii ile aynıdır. Yine aynı tarz camilerden YukarıMumcu Camii H. 1065 / M. 1604, Hacı Cuma Camii H. 1040/ M. 1630, Gürcü MehmetPaşa Camii H. 1058/ M. 1648, Yegen Aga Camii H. 1072 / M. 1661,Kasım PaşaCamii 1078/ M. 1667, AliPaşa Camii H.II05 / M. 1693, Karaköse Camii XVII. Yüzyıl, Kırmacı Camii XVII. Yüzyıl, 1hmal Camii H.1127 / M. 1715, Zeynel Camii H. 1162/ M. 1749, Kadana CamiiH.

1165/ M. 1751,Taş Mescit H. 1178/ M. 1764 (Vaktiyesi), Köse Ömer Aga Camii H. 11 85 / M.I771, Mehdi Efendi CamiiH.1210 / M. 1795, EsatPaşaCamii H. 1269 / M. 1852, TaşCamii 1323/ M. 19053gibi örnekler bu tipteki camiierin sevilerek uygulandıgını ortaya koymaktadır. Sayılan tüm örneklerde dört ahşap direkle taşınan, içten ahşap, dıştan toprak dam örtülü camiIer, yöre iklimine uygun bir mimari sergilerler. Bu cami tipinin çokça tercih edilmesindeki en büyük sebep, malzemenin elde edilişinde ve camiin inşasındaki kolaylıktır. Erzurum Ulu Camii'nin ilk inşasının daahşap oldugunu Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'nden4 ö~enmekteyiz. Eserde, Caminin ikiyüz ahşap direkli oldugu ifade edilmektedir. XVII. Yüzyıldan sonraki onarımıarda taşıyıcılar ve örtü sistemi taş ve tuglaya

dönüştürülmüş olmalıdır~.Diger bir neden de, özelliklekış şartlarındadahasıcakbir

ortamınelde edilmesidir. Çünkü kubbelimekanların inşasıdaha zor ve masraflıdır. 3Camilerle ilgiliayrıntılıbilgi için bkz. AbdürrahimŞerifBeygu, Erzurum Tarihi, Anıtları,

Kitabeleri,İstanbul, 1936.;İ. Hakkı Konyalı, Abideleri ve KitabeleriİleErzurum Tarihi,

İstanbul, 1962, s. 177-272.; R. Hüseyin Ünal, " Erzurum İli Dahilindeki İslami Devir

Anıtları Üzerine Bir İnceleme", Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, Sayl:6, (Nisan 1973), Erzurum, 1974, s.49-142.; Hamza Gündogdu,"GeçmiştenGünümüze Erzurum ve Çevresindeki TarihiKalıntılar", Şehr-iMüb&rek Erzurum, Ankara, 1989, s.i35-240.

4MehmedZılllogıuEvliya Çelebi, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, 1-2,İstanbul, 1966, s.SOI.

5Konu ile ilgili olarak

1.

Hakkı Konyalı,Abideleri ve KitabeleriİleErzurum Tarihi,İstanbul, 1960, s. 262.; Aptullah Kuran, "Anadolu'da Ahşap Sütunlu Selçuklu Mimarisi", Malazgirt Armağanı, Ankara, 1972, s.179-187.; Haluk Karamağaralı, "Erzurum Ulu Camii",Yıllık AraştırmalarDergisi, III, Ankara, 1981, s.137-177.

~A,,-.t)~.,-,T~Il!!.rki~·ıJya!Ut.J:lAı.ı.ra!lliswtı....rmıwall1lall.lr.ı.!4t.Epws!!!ti"-!tll~sll~D~er...g=lsi,-S,-<!a!.IY.Lı1",8...Erz....".ur~u...m...,,20""o~1

~-219-Ayrıca ahşabminsantabiatındadahasıcakbir etkibıraktıgıbilinmektedir. Yöre sivil mimari örneklerinde deahşapkubbe(kırlangıçveya karlangoç) çokçakullanılmıştır. Özellikle Erzurum evlerinin"tand/revi" dedigimizmekanındabu örtü, vazgeçilmez bir mimari unsurdur. Yine ahırlarda, "pasin (jrtü" adı verilen ahşap bindinnelerle meydana getirilen örtü tercih edilmiştir. Bütün bunların yüzyıllar boyunca kullanılmış olması yukarıda belirtti~imiz nedenlerden kaynaklanmış olsa gerektir. Çevre köylerdeahşabınhem camilerde ve hem de sivil mimaride vazgeçilmezyapı malzemesi olması, Erzurum'u çevreleyen dagların bir zamanlar sarı çam orınanlarıyla kaplı oldugu şeklindeki düşünceyi destekleyebilir düşüncesindeyim. Ayrıca ahşabın elde edilişinde ve nakliyesindeki kolaylık, yöre insanını, meskenlerinde ve ibadethanelerindeagacıbolca kullanmayayönlendirmiştir.

Alaca Camii'nin, Erzurum CamiIeriyle diger bir benzer yanı, kuzeybatı köşede yer alan içten ahşap, dıştan sacla kaplanmış minaresidir. Yine inşasının kolay, malzemesinin hafifoluşunedeniyle tercih edildi~ini düşündü~ürnüz butür minarelerin en erken tarihli olanını tespit etmek pek mümkün degildir. Ahşabm dış etkenlere karşı dayanıksız oluşu nedeniyle bu minareler zamanla yenilenmiş olmalıdır. Ahşap gövdeli minarelerin orijinalinde sacla kaplı olmadıkları muhakkaktır.Sacla kaplamayüzyılımızdakibiruygulamadır.Sadeahşap kaplamalı minareleryakınzamana kadar azsayıdada olsa mevcuttu. Böyle bir minare, yakın çevrede Yusufeli'nin Ögdem Köyü Camii minaresinde görülmektedir (Resim: 13). Bu tür minare1erin Erzurum'daki en erken tarihli olanını XVI. Yüzyıla kadar götürmemiz mümkündür. Erzurum'da 15 civarında camide ahşap minarenin yer alması,ktiçtimsenecek bir rakam degildir. Ahşapminareli camilerdenbirkaçı Yukarı Mumcu Camii, HacıCuma Camii, Karaköse Camii, EmirŞeyh Camii,AşagıHabib Efendi Camii (Resim: 14) dir.

Alaca Camii, üzerinde yer alan kitabesi ve mimarisiyle,ahşapdirekli camiler içerisinde önemli bir yere sahiptir. Bu nedenle Camiin korunması, mimarisine uymayan eklentilerinkaldırılarakorijinal1ig;inin muhafaza edilmesi gerekmektedir.

-220- H. Yurttas:Erzurum-Ilıca!AlacaKUynCamii i i i i ,

"

, ii i \ i_, ~::ı

rı

.. i

.

i , i : , i i i , i , i

···d

f· i

rt.·

... ı i . :::.h··· i i , i ! i

···tl::::::::::.

"

....

~..~.

Btzuıum

/

Ihca- Alaca

KQyü

Catnii

plan

Mlövesi

----<ıA!.!-,-"Ü,,-,T...U",r""ki""·Yl.l!a,,-tA...,ra",stı....r...,m",a""la..,r...1""E""ns""ö""'tU,.,s",U....D""e"",rg""is""i--,S",,a....y,-,11""S'--"'Er""z"'u...,ru...m...2""OO"'1'--

-:-.ııl-Resim: 1 - Erzurum-Ilıca/ Alaca Köyü Camii, kuzeyden.

-222-HıYurttas:Erzurum-Ilıca!Alaca Köyü Camii

Resim: 3 - Erzurum-Ilıca/ Alaca Köyü Camii, dogtIdan.

....2lA~.~Ü...T",-U!!jrl!!ki,ı,ı'YlJla.LtA~ra!istıı!!r!..!m!!!a!-"la!!n.!.BE!!insl.!itjı.ııtUlllls:l!.U..ı.D:.!:e.urg;.ı:ls~i -=S~aZ!Ylwı~8~E!il.irz~uruul.!imi!...:l:20:.ı:O,-!ı

..;;-223-Resim: 5 - Erzurum-IlıcaiAlacaKöyn Camii, duvar vehatıllar.

-224-H.Yur«!!,;Erzurum-Ilıca!AI!!caKlly!!Camii

Resim: 7 - Erzurum-Ilıca/ Alaca Köyü Camii,niş.

...L!A"-'.U~··'c..!TUilli.IJrki!!l!"Yı.!a!!.tL!A~ra!Us:>!tır~m!!la~la!!.r,,",1 E""n,..s:>!titll~sU..D".;e...rg...i",si....ş""Iıı.:.Y,-,1I""S'-JE...r1i...u",r""u...m,-2",o",o....ı

---"-225-Resim: 9 - Erzurum-Ilıca/ Alaca Köyü Camii, mahfi!.

-226- H.Yurttaş; [nurum·Ilıca!Alaca KöyU Camii

Resim: II - Erzurum-llıcai AlacaKöyüCamii, mihrap.

..,.aA....Ü.ı.:·:....T~Ut!.!r..l!ki.ı.ı·y;aa.ı.tA~rali.StıUirumWaUila!!!r..!.1 !öE.ı.ı;ns!.IJti~tU!!i!s~U..ı.D~e!..lrı:oı;is!!.i...S!.!!a.ıJYII.J1!;ll8""Eli<Jni.Al!uruu!.!!m~2.ıı:OOI!,!1,--

...;-227-Resim: 13 - Artvin-Yusufeli / ÖgdemKöyüCamii Minaresi