Toplumsal Hareketler Siyasası Teori-Oluşum-Dönüşüm

İhsan KURTBAŞ

TOPLUMSAL

HAREKETLER

SİYASASI

Teori-Oluşum-Dönüşüm

Ankara, 2017

DETAY YAYINLARI : 818

1. Baskı : Nisan 2017

ISBN : 978-605-9440-68-4

Yayıncı Sertifika No : 13188

Matbaa Sertifika No : 26649

 Detay Anatolia Akademik Yayıncılık Ltd. Şti.

Her hakkı saklıdır. Yazarından ve yayınevinden yazılı izin alınmaksızın bu kitabın fotokopi veya diğer yollarla kısmen veya tamamen çoğaltılması, basılması ve yayınlanması yasaktır. Aksine davranış, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu gereğince, 5 yıla kadar hapis ve adli para cezaları ile fotokopi ve basım aletlerine el konulmasını gerektirir.

Dizgi : Detay Yayıncılık Kapak Tasarım : Detay Yayıncılık

Baskı ve Cilt : Bizim Büro Matbaacılık ve Basımevi

1. Sanayi Caddesi Sedef Sokak No: 6/1 İskitler-Ankara

Kütüphane Bilgi Kartı

İhsant Kurtbaş

Toplumsal Hareketler Siyasası Teori-Oluşum-Dönüşüm, 1. Baskı

ISBN: 978-605-9440-68-4, 12 + 392 sayfa, kaynakça var, dizin var

GENEL DAĞITIM ve İSTEME ADRESİ

DETAY ANATOLIA AKADEMİK YAYINCILIK LTD. ŞTİ. Adakale Sokak No: 14/1-5 Kızılay/ANKARA Tel : (0.312) 434 09 49  Faks: (0.312) 434 31 42 Web: www.detayyayin.com.tr  e-posta: [email protected]

İki yiğit insan;

annem Cahide ve

rahmetli babam Ahmet KURTBAŞ’a ithaf edilmiştir…

Dr. İhsan KURTBAŞ, 1977 yılında Arpaçay/Kars’ta doğdu. Lisans eğitimini, 2001

yılında Selçuk Üniversitesi İletişim Fakültesi‘nde tamamladı. 2007 yılında Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü RTS Anabilim Dalı’nda yüksek lisansını yaptı. 2006-2009 yılları arasında Fırat Üniversitesi İletişim Fakültesi’nde Öğretim Görevlisi olarak çalıştı. Bu dönemde sırasıyla Fırat İletişim Haber Ajansı Genel Koordinatörlüğü, Radyo Fırat Genel Koordinatörlüğü, Fırat TV Program Koordinatörlüğü görevlerini de yürüttü. 2013 yılında Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyoloji ABD’da, Etnosantrizm ve Ötekileştirme Perspektifinde

Siyasal Eğilimler başlıklı tezi ile doktorasını tamamladı.

Halen Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü Öğretim Üyesi olarak çalışmakta olan Kurtbaş, Dekan Yardımcılığı, Bölüm Başkanlığı, Ardahan Üniversitesi Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü (Basın Danışmanlığı), Ardahan Ekonomik ve Sosyal Uygulama ve Araştırma Merkezi (ARESAM) Müdürlüğü gibi çeşitli akademik ve idari görevleri yürüttü. Siyaset Bilimi, Siyaset Sosyolojisi, Etnosantrizm, Demokratikleşme ve Türk Siyasal Hayatı gibi konularda birçok bilimsel makalesi olan Kurtbaş, evli ve bir çocuk babasıdır.

SUNUŞ

“Şaşırmak, hayrete düşmek; anlamaya başlamaktır. Bu ise, ay-dının kendine özgü sporu ve lüksüdür” der Ortega Y. Gasset ve

ek-ler: “İri iri açılmış bir çift göz için dünyanın tümü; tuhaf ve harikadır”. Nitekim bazen doğal ve önemsiz gibi görünen küçük bir ayrıntı, meselenin esasını oluşturduğu düşünülen bir mevzudan çok daha önemli olabilir. Gerçeğin yer yer zor fark edilen “nirengi” noktalarını ve has ayrıntılarını keşfetmek, hem entelektüel bir lüks hem de bir insan olarak yeryüzünün ne derecede tuhaf ve harika bir yer oldu-ğunun ayrımına vararak, şaşırıp kalmak demektir.

Toplumsal Hareketler Siyasası; birey ve toplumun etkileşimi

neticesinde ortaya çıkan, çok yönlü, rasyonel veyahut irrasyonel güdülerden kaynaklı bir takım dinamik ve olasılıkların uç verebildi-ği, karmaşık ve yer yer netameli bir sosyo-politik alana işaret et-mektedir. Toplumsal hareketler gibi geniş ve birçok veçhesi olan bir konunun indirgemeci şekillerde ele alınması, maalesef ilgili literatü-rün göze çarpan, en büyük zafiyeti durumundadır. Literatüliteratü-rün tek boyutlu teorilere sıkıştırmaya çalıştığı toplumsal hareketler gibi çok boyutlu bir meseleyi; indirgemeciliğe düşmeden, çok yönlü, kapsa-yıcı, displinler-arası ve özgün bir yaklaşımla ele almak, bu kitabın esas amacını oluşturmaktadır.

Bu çerçevede, kısaca ifade etmeli ki; bu kitabın içeriği, esasen üç temel soruya karşılık olarak üretilmiş cevapların sentezlenmesi ile ortaya çıkmıştır. Kitap, esas itibariyle, toplumsal hareketle-rin “ne”liğini, “niçin”liğini ve “nasıl”lığını ortaya koyma uğraşımı-zın bir sonucudur. Eserin ilk bölümü, toplum ve toplumsal hareket-lerin “ne” olduğunu açıklarken; ikinci bölüm, toplumsal harekethareket-lerin “niçin” oluştuğunu açıklayan mega-teorileri eleştirel bir şekilde

6

serimlemekte ve değerlendirmekte; üçüncü bölüm ise, toplumsal hareketlerin “nasıl” bir süreç dahilinde dönüştüğünü, bir kopuş mu yoksa bir süreklilik dahilinde mi evrildiğini sorgulamakta ve değer-lendirmektedir. Kitabımızın bütün iddiaları ve kanaatimizce litera-türe bir katkısı aşağıdaki tabloda somutlaştırılmıştır:

TOPLUMSAL HAREKETLER ESKİ TOPLUMSAL HAREKETLER LİTERATÜRÜNDEKİ KABÜL YENİ TOPLUMSAL HAREKETLER LİTERATÜRDEKİ KABÜL Modernizm (Sınıfsal) Postmodernizm (Kimliksel/Kültürel) YAPISAL

TARİHSEL (%X) Kapitalizm (%Xa) Liberalizm (%Xb) Küreselleşme (%Xc) Yeni medya (%Xd)

PSİKOLOJİK (%Y) İrrasyonel (%Ya) Rasyonel (%Yb)

SİYASİ (%Z) Manipülatif (%Za) Mobilizatif/Eylemsel (%Zb)

Eski Toplumsal Hareketler Literatürüne Göre: X+Y+Z = Xa+Xb+Ya+Za = 100 Yeni Toplumsal Hareketler Literatürüne Göre: X+Y+Z = Xc+Xd+Yb+Zb = 100

Bize Göre Eski Toplumsal Hareketler: X+Y+Z = Xa+Xb+Ya+Yb+Za+Zb = 100 Bize Göre Yeni Toplumsal Hareketler: X+Y+Z = Xa+Xb+Xc+Xd+Ya+Yb+Za+Zb = 100

Model, yazar tarafından geliştirilmiştir.

Bu tablonun açılımı, kitabımızın ikinci bölümünde yer almak-tadır. Burada, sadece şu kadarını söylemekle yetinelim: Toplumsal hareketler, literatürde eski ve yeni olmak üzere iki kategori altın-da ele alınmaktadır. Eski Toplumsal Hareketler literatürü; bu hare-ketleri, modernizmin yarattığı sınıfsal memnuniyetsizlikler sonu-cunda alevlenen irrasyonel, histerik ve kaotik hareketler olarak tasvir etmektedir. Yeni Toplumsal Hareketler literatürü ise; bu ha-reketleri, küreselleşme ve yeni medya gibi postmodernist öğelerle açıklamaya çalışmaktadır. Yeni Toplumsal Hareketler, bu literatüre göre, rasyonel güdülerle harekete geçen, kimlik ve kültür temelli oluşumlardır. Bunu böyle ifade eden yaklaşım biçimleri, aksini iddia etmedikleri sürece, eski ve yeni toplumsal hareketler arasında bir kopuş olduğunu öne sürmektedirler. Elinizdeki kitapta biz, mevcut literatüre iki açıdan temel bir karşı çıkış sergilemekteyiz:

Birincisi, postmodernizmi modernizmin bir devamı olarak

görmemize koşut olarak eski ve yeni toplumsal hareketler arasında tam bir kopuş değil, büyük oranda bir süreklilik olduğunu iddia

7

ediyoruz. İkincisi ise, toplumsal hareketleri tek bir meta anlatıyla açıklama gayreti indirgemeci olduğundan, kendi mezar kazıcıları-nı da bünyelerinde barındırmaktadırlar. Bu bağlamda, indirgemeci-likten kaçınabilmek için biz kitapta, sentezci ve karma bir yaklaşım sergiledik. Yukarıdaki tabloda da ifade edildiği üzere; biz toplumsal hareketleri, yapısal-tarihsel, psikolojik ve siyasi etkenlerin her biri-nin eş zamanlı belirleyiciliği altında şekillenen, karmaşık ve çok boyutlu oluşumlar olarak değerlendiriyoruz.

Bize göre eski toplumsal hareketler, eski toplumsal hareket-ler literatürünün aksine, yalnızca irrasyonel ve kaotik oluşumlar olmayıp; rasyonel ve aksiyonel boyutları olan kolektif tepkilerdir. Yeni toplumsal hareketler literatürüne karşıt olarak ise, biz, yeni toplumsal hareketleri yalnızca küreselleşme ve yeni medyanın etki-siyle ortaya çıkan tezahürler olarak görmüyoruz. Bu etkenlerin yanı sıra, sınıf temelli memnuniyetsizliklerin de hâlâ güdüleyici etkisini devam ettirdiğini iddia ediyoruz. Zira bize göre modernizm ile postmodernizm arasında nasıl ki keskin bir kopuş değil, belli bir süreklilik varsa; yeni toplumsal hareketler ile eski toplumsal hare-ketler arasında da kesin bir süreksizlik ilişkisi olmayıp, aralarında belli bir devamlılık vardır. Bir diğer nokta da, yeni toplumsal hare-ketler, yeni toplumsal hareketler litaratüründe anlatıldığı gibi, yal-nızca rasyonel, kimliksel/kültürel eylemler olmayıp; irrasyonel ve manipülatif-kaotik oluşumlar olarak da pekâlâ ortaya çıkabilmekte-dirler.

Sonuç olarak, bütün bu meseleler göz önünde bulunduruldu-ğunda biz, (eski ve yeni) toplumsal hareketleri, eklektik bir bakış açısıyla, hem eski hem de yeni toplumsal hareketler literatüründe yer alan bir takım unsurların eklektik bir “sentezi” ile açıklamayı daha isabetli ve gerçekçi buluyoruz. Çalışmamızın sunuş kısmında sona yaklaşırken, uzun bir döneme yayılı bu kitabın ortaya çıkışına katkı sağlayan kişilere teşekkürlerimi iletmekten keyif duyacağımı ifade etmek istiyorum. Bu; mutluluk verici ve tuhaf bir duygu. Şöyle ki, bir şu anda, yandan birçok şey söylemek isterken; öte yandan bu alanının akademik ciddiyetine ve prosedürel aralıklarına sıkışmak durumunda kalıyorsun…

8

Öncelikle, kitabın tamamlanması sürecinde zamanlarını ve emeklerini esirgemeyerek, katkılarını sunan meslektaşım ve dostum Yrd. Doç. Dr. Ali Haydar SÖYSÜREN’e ve meslektaşım ve hocam Prof. Dr. Hakkı BÜYÜKBAŞ’a teşekkür ederim.

Özellikle, kitabın yazım sürecinden, yayımına kadar; her aşa-masına, emeğini ve özverisini katan, meslektaşım ve dostum Yrd. Doç. Dr. Necip YILDIZ’a, en içten teşekkürlerimi sunmaktan büyük bir bahtiyarlık duyuyorum. Bu kitaba uzun çalışma vakitlerini ayır-dı; daha da önemlisi iyi bir insan ve bir aydın kimliğiyle, hem beni cesaretlendirdi hem de kitabın oluşmasına değerli katkılar sundu. Aziz dostuma, muhabbetlerimi sunuyorum.

Ve abim Prof. Dr. İrfan KURTBAŞ’a ve eşi Necla’ya; kardeşim Sosyal Hizmetler Uzmanı Sinan KURTBAŞ’a ve eşi Burcu’ya; büyük ablam Nurcan ve eşi Fahrettin YATIĞI’ya; küçük ablam Serap ve eşi Attila İNCE’ye aile olmanın güvenini, mutluluğunu ve şükrünü yaşat-tıkları için müteşekkirim.

Ve annem Cahide ve rahmetli babam Ahmet KURTBAŞ’a bu vesileyle bir kez daha minnetlerimi sunuyorum. Ömrümün bir dö-nemini onlarla yaşadım ve yaşıyorum. Galiba hayatımda duyduğum en meşhur ve emsalsiz duygu bu olsa gerek: Bu iki insanın evladı

olmak… Onları ne kadar sevdiğimi, fedakârlıklarının ve emeklerinin

bilincinde olduğumu bildiklerinin erincini yaşıyorum.

Ve hayatımın anlamı, yaşama sevincim şöve gözlü kızım Zeh-ra… En fazla onun zamanından çaldım; en çok Ona özür borçlu-yum…; Ve yürek dolusu teşekkür etmek istiyorum; baba olmanın ne eşsiz bir şey olduğunu, bana tattırdığı için…

Ve her daim desteğini gördüğüm, fedakârlığıyla hayatımı do-natan, sevgili eşim Kader Gülşah… Eskiler eşlerini tanıtırken ‘refi-kam’ derlerdi; hayat yoldaşım anlamında; ve her yola çıkabilir insan, önce yanında yol arkadaşı varsa… Refikam, sevgili eşim Kader Gül-şah’a yürek dolusu teşekkür ve sevgilerimi sunuyorum.

İhsan KURTBAŞ Nisan 2017, Ardahan

İÇİNDEKİLER

SUNUŞ ... 5

GİRİŞ ... 13

BİRİNCİ BÖLÜM

TEORİ

1.1.1. Toplum ve Topluluk ...21

1.1.2. Toplumsal Gruplar ...27

1.1.3. Toplumsal Yapı ...32

1.1.3.1. Toplumsal Yapı ve Toplumsal Hareketler ...36

1.1.4. Toplumsal Değişme ...39

1.1.4.1. Toplumsal Değişmeye Etki Eden Faktörler ...41

1.1.4.2. Toplumsal Değişimi Açıklayan Kuramlar ...44

1.1.4.2.1. İşlevselcilik ...46

1.1.4.2.2. Çatışma Kuramı ...47

1.1.4.3. Toplumsal Değişim ve Toplumsal Hareketler ...52

1.2. TOPLUMSAL HAREKETLER OLGUSU ... 55

1.2.1. Toplumsal Hareketlerin Tarihsel Arka Planı... 55

1.2.2. Toplumsal Hareketlerin Kavramsal Arka Planı ... 60

1.2.3. Toplumsal Hareketlerin Amacı ve Özellikleri ... 62

1.2.4. Toplumsal Hareketlerin Ortaya Çıkmasına Sebep Olan Faktörler ... 67

1.2.5. Toplumsal Hareketlerin Türleri ... 71

1.2.6. Toplumsal Hareketlerin Etkileri ... 77

1.3. TOPLUMSAL HAREKETLERE TEORİK YAKLAŞIMLAR... 82

1.3.1. Kitle Toplumu ve Kolektif Davranış Teorisi ...83

1.3.1.1. Kitle Toplumu Yaklaşımı ...83

1.3.1.2. Kolektif Davranış Yaklaşımı (Chicago Okulu Ekolü) ...88

1.3.2. Kaynakların Mobilizasyonu Yaklaşımı ...96

1.3.3. Yeni Toplumsal Hareketler Yaklaşımı ... 105

1.3.3.1. Yeni Toplumsal Hareketler’in Tarihsel Arka Planı ... 106

1.3.3.2. Yeni Toplumsal Hareketler’in Kavramsal Arka Planı ... 114

1.3.3.3. Yeni Toplumsal Hareketler’in Özellikleri ... 116

1.3.3.4. Yeni Toplumsal Hareketler’in Benzeri Oluşumlardan Farkı... 120

10

İKİNCİ BÖLÜM

OLUŞUM

2.1. YAPISAL VE TARİHSEL FAKTÖRLER:

Ekonomi-Politik Etkenler ... 129

2.1.1. ESKİ TOPLUMSAL HAREKETLERİN ZEMİNİ: Modernizm .... 132

2.1.1.1. Modernizm Olgusu ... 132

2.1.1.1.1. Modernizmin Tarihsel Arka Planı ... 132

2.1.1.1.2. Modernizmin Kavramsal Arka Planı ... 138

2.1.1.1.3. Modernizmin Temel Değerleri ... 141

2.1.1.1.3.1. Değişim, Hareket ve Hız ... 143

2.1.1.1.3.2. Aydınlanma Felsefesi ... 145

2.1.1.1.3.3. Akıl Vurgusu ve Laiklik ... 148

2.1.1.1.3.4. Birey(cilik) ... 150

2.1.1.1.4. Modernliğin Ateşleyicileri ve Evreleri... 153

2.1.1.1.5. Modernliğin Çıkmazları ... 157

2.1.1.1.6. Modern Dünyada Risk ve Onun Toplumu ... 163

2.1.1.1.7. Modernizm ve Toplumsal Hareketler... 171

2.1.1.2. Modernizmin Ana Siyasi Boyutu: Liberalizm .... 174

2.1.1.2.1. Liberalizmin Tarihsel Arka Planı ... 175

2.1.1.2.2. Liberalizmin Kavramsal Arka Planı... 177

2.1.1.2.3. Liberalizme Yapılan Teorik Katkılar ... 179

2.1.1.2.4. Liberalizmin Özellikleri ve Temel Değerleri ... 183

2.1.1.2.5. Liberalizmin Türleri ... 187

2.1.1.2.5.1. Klasik Liberalizm ... 187

2.1.1.2.5.2. Modern Liberalizm ... 189

2.1.1.2.6. Liberalizmin Boyutları ve Eleştirel Yönleri ... 191

2.2.1.2.6.1. Siyasi Boyutu ... 191

2.2.1.2.6.2. İktisadi Boyutu ... 197

2.1.1.2.7. Liberalizm ve Toplumsal Hareketler ... 200

2.1.1.3. Modernizmin İktisadi Boyutu: Kapitalizm ... 202

2.1.1.3.1. Kapitalizmin Tarihsel Arka Planı ... 204

2.1.1.3.2. Kapitalizmin Kavramsal Arka Planı ... 207

2.1.1.3.3. Kapitalizmin Çıkmazları ... 211

2.1.1.3.3.1. Tek Boyutlu İnsan ve Toplum ... 213

2.1.1.3.3.2. Doğaya Zarar Veren İktisadi Bir Model Olarak Kapitalizm ... 216

2.1.1.3.3.3. Kapitalizm ve İstikrarsızlık ... 218

2.1.1.3.3.4. İşsizliğin Kronik Hali ... 220

2.1.1.3.3.5. Kapitalizmin Eşitsizlikleri ... 221

2.1.1.3.4. Kapitalizm ve Toplumsal Hareketler ... 223

2.1.2. YENİ TOPLUMSAL HAREKETLERİN ZEMİNİ: Postmodernizm ... 226

11

2.1.2.1. Postmodernizm Olgusu ... 226

2.1.2.1.1. Postmodernizmin Tarihsel Arka Planı ... 226

2.1.2.1.2. Postmodernizmin Mahiyetine İlişkin Tartışmalar... 231

2.1.2.1.3. Postmodernizmin Kavramsal Arka Planı ... 234

2.1.2.1.4. Postmodernizmin Postülaları ... 238 2.1.2.1.4.1. Aydınlanma ve Postmodernite ... 240 2.1.2.1.4.2. Postmodernizmde Belirsizlik ve Kesinsizlik ... 243 2.1.2.1.4.3. Postmodernizmde Kimlik ve Farklılık Politikaları... 245 2.1.2.1.5. Modernizm ve Postmodernizm Arasındaki Farklar ... 246

2.1.2.1.6. Postmodernizme Yapılan Teorik Katkılar ... 246

2.2.2.1.6.1. Baudrillard ve Lyotard ... 250

2.2.2.1.6.2. Jameson ve Geç Kapitalizm ... 252

2.1.2.1.7. Postmodernizm ve Toplumsal Hareketler ... 256

2.1.2.2. Postmodernizmin Farklı Bir Görünümü: Küreselleşme ... 260

2.1.2.2.1. Küreselleşmenin Tarihsel Arka Planı ... 261

2.1.2.2.2. Küreselleşmenin Ortaya Çıkmasına Sebep Olan Faktörler ... 265

2.1.2.2.3. Küreselleşmenin Kavramsal Arka Planı ... 268

2.1.2.2.4. Küreselleşmenin Etkileri ... 271

2.1.2.2.5. Bir Küreselleşme Realitesi: Küresel Eşitsizlik .... 25

2.1.2.2.5.1. Küresel Eşitsizlik Olgusu ve Teorileri ... 275

2.1.2.2.5.2. Küresel Eşitsizliğin Boyutlarıyla İlgili Ampirik Veriler ... 278

2.1.2.2.6. Küreselleşme ve Toplumsal Hareketler ... 282

2.1.2.3. Postmodernizmin Taşıyıcı ve Yayıcı Unsuru: Yeni Medya ... 289

2.1.2.3.1. Geleneksel ve Yeni Medya ... 290

2.1.2.3.1.1. Geleneksel Medya ve Televizyon ... 290

2.1.2.3.1.2. Yeni Medya ve İnternet ... 293

2.1.2.3.2. Medyanın İşlevleri ... 295 2.1.2.3.3. Medyanın Etkileri ... 297 2.1.2.3.3.1. Medya ve Kültür ... 301 2.1.2.3.3.2. Medya ve Küreselleşme ... 304 2.1.2.3.3.3. Medya ve Siyaset... 306 2.1.2.3.3.4. Medya ve Demokrasi ... 308

2.1.2.3.3.5. Siyasi Bir Varolma Biçimi Olarak Sosyal Ağlar ve Sanal Toplumu... 310

12

2.1.2.3.4. Medya ve Toplumsal Hareketler ... 315

2.2. PSİKOLOJİK FAKTÖRLER...322

2.2.1. Kitle İnsanının Psikolojik Diyagramı ... 322

2.2.1.1. Rasyonalist ve İrrasyonaslist Ekol ... 323

2.2.1.1.1. İrrasyonalist Ekol ... 323

2.2.1.1.2 Rasyonalist Ekol ... 325

2.2.1.2. Toplumsal Hareketlerin Oluşumuna İlişkin Psiko-Politik Bir Açıklama ... 326

2.2.2. Kuşakların Psikolojik Diyagramı ... 330

2.3. SİYASİ FAKTÖRLER ...335

2.3.1. Siyasal Katılım ve Toplumsal Hareketler ... 340

2.3.2. Demokrasi ve Toplumsal Hareketler... 345

2.3.3. İdeoloji ve Toplumsal Hareketler... 350

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

DÖNÜŞÜM

3.2. Eski ve Yeni Toplumsal Hareketler Arasındaki Farklar ...362

3.2.1. Aktörleri Açısından ... 364

3.2.2. Konuları Açısından ... 365

3.2.3. Değerleri Açısından... 367

3.2.4. Hareket Biçimleri Açısından ... 370

3.3. Kopuş ve Süreklilik Teorileri ...373

3.3.1. Kopuş Teorileri ... 373

3.3.2. Süreklilik Teorileri ... 374

3.4. Toplumsal Hareketlerin Açıklanmasında Sentezci Yeni Bir Paradigma ...378

SONUÇ ...383

KAYNAKÇA ...391

GİRİŞ

Toplum, sabit ve verili bir yapı olmayıp; insanların daha iyi bir dünya arayışı çerçevesinde sürekli devinen ve kendi çelişkileriyle birlikte yeniden ve yeniden-inşa olunan, organik bir yapıdır. Bu denk-lemde, tarih boyunca insanoğlu, bir yandan iktidarın nimetlerinden faydalanmak için mücadele ederken, öte yandan da kendi kişisel ve kolektif değerlerini toplumsal gerçekliğe dönüştürmenin savaşımını vermiştir. Bu yönüyle, toplumsal hareketler, söz konusu ettiğimiz bu mücadelelerin kolektif bir dışavurumu olarak değerlendirilmelidir.

Böylelikle toplumsal değişimin manivelası sayılabilecek lumsal hareketlerin, temel güdüleyicilerinden biri, bireylerin ve top-lumların, yaşanılan dünyadan rahatsızlık duymalarıdır. Nitekim iyi bir dünyada yaşadığını düşünerek bunun sürdürülebilir olduğuna inananlar, mevcudu korumaya eğilimliyken; kötü bir dünyada yaşa-dığını düşünerek, dünyanın kendiliğinden değişeceğine dair ümitle-rini yitirenler ise, bu dünyayı dönüştürmeyi isterler. Bu açıdan Tou-raine’in ifade ettiği gibi, toplumsal hareketin muhalifiyle çatışması özel değil, toplumun tümünü, birçok açıdan, derinlemesine ilgilendi-ren bir siyasal problem olduğundan dolayıdır ki, elinizdeki kitabın ismi Toplumsal Hareketler Siyasası’dır.

Bu kitabı yazma nedenimizi iki temel boyutta ele alabiliriz.

Bi-rincisi, toplumsal hareketler ile ilgili Türkçe literatürdeki kitaplar,

daha ziyade toplumsal hareketlerin teori ve dönüşümünü ele alan, te-matik derlemeler veya örnek vakalar üzerinde duran, analitik çalış-malar ve çeviri kitaplardır. Toplumsal hareketlerin oluşumu üzerin-deki, modernizm ve postmodernizm gibi yapısal-tarihsel faktörlerin etkileri, verili kabul edilmekte olup, sözü edilen bu meta söylemlerin toplumsal hareketleri nasıl ve niçin etkilediği hususu, bahsi geçen ki-taplarda sistematik şekilde anlatılmamaktadır. İkincisi ise, Türkçe li-teratürde, toplumsal hareketler yazını daha çok tasvirci derlemeler-den oluşmaktadır. Özellikle toplumsal hareketler oluşumunu doğru

14

düzgün açıklayan, sistematik özgün yaklaşımlara rastlanmamıştır. Bu kitap, literatürdeki bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır.

Toplumsal Hareketler Siyasası, “Teori-Oluşum-Dönüşüm” ol-mak üzere üç bölümden oluşol-maktadır. Teori bölümünde, öncelikli olarak, toplumsal hareketlerin ilişkili olduğu ‘toplum’, ‘toplumsal de-ğişim’, ‘toplumsal yapı’ gibi bazı sosyopolitik olgular açıklanmış ve bunların toplumsal hareketlerle olan ilişkisi irdelenmiştir. Sonra-sında ise, Eski ve Yeni Toplumsal Hareketler ayrımına girmeksizin, bir olgu olarak toplumsal hareketlerin tanımı, tarihçesi, amacı, özel-likleri gibi konular, kavramsal çerçevede ortaya konularak toplumsal hareketler teorilerine yer verilmiştir. Toplumsal hareketler teorileri, literatürde farklı kategoriler altında incelenmekle birlikte, kitapta, il-gili teoriler üçlü ayrıma tabi tutulmuştur: “Kitle Toplumu Teorisi ve Chicago Okulu Ekolü olarak da ifade edilen Kolektif Davranış Yakla-şımı”, “Kaynakların Mobilizasyonu Yaklaşımı” ile “Yeni Toplumsal Hareketler Yaklaşımı”. Bu ayrımlar eşliğinde, toplumsal hareketlerin neden ortaya çıktıkları, nasıl oluştukları ve taleplerinin neler olduğu gibi sorular, ilgili teoriler çerçevesinde sistematik ve karşılaştırmalı olarak irdelenmiştir.

İlgili literatüre teorik açıdan bakıldığında, toplumsal hareket-leri, sistematik ve analitik düzeyde ilk açıklama gayretinin, Kitle Top-lumu ve Kolektif Davranış Teorisi ile ortaya çıktığı görülmektedir. 1950’lerde ve 1960’larda geniş kabul gören kolektif davranış teorisi, toplumsal hareketlerin; bireylerin, modernleşmeden zarar görmesi-nin bir sonucu olduğunu ileri sürmekte ve toplumsal hareketleri, mo-dernleşme sürecinde ortaya çıkan yapısal gerilimlere verilen irrasyo-nel, istisnai, histerik birer tepki olarak yansıtmaktadır.

1970’lerden sonra ortaya çıkan Kaynakların Mobilizasyonu ve Yeni Toplumsal Hareketler teorileri ise; Le Bon’un, toplumsal hare-ketleri gerçekleştiren kitleyi, rüya anındaki bir bireye benzettiği ka-labalıklar ekolünün toplumsal hareketler gerçeğini açıklayamadığı varsayımından hareketle; toplumsal hareketleri bireylerin ve kolektif grupların rasyonel eylemlerinin bir sonucu olarak gören Rasyonalist ekolü savunmuşlardır.

15

Bu kitap, yukarıda belirtilen teorilerin bir sentezini oluştura-rak; ancak eklektik ve karma bir yaklaşımın toplumsal hareketleri açıklamaya muktedir olabileceğini iddia etmektedir. Nitekim her te-ori kendi tarihsel sınırlarında, döneminin gerçeklerini yansıtsa da; toplumsal hareketler gibi çok boyutlu ve karmaşık bir olguyu tek bir meta teoriyle açıklamak iddiası; kendi mezar kazıcısını içerisinde ta-şıyor demektir.

Kitabın ikinci bölümü olan “Oluşum” bölümünde, modern top-lumsal hareketler, üç ayrı düzeyde ele alınmıştır. Bunlar, toptop-lumsal hareketlerin; modernleşme, liberalleşme, küreselleşme ve demokrasi gibi mega-trendlerin etkisinde şekillendiği yapısal/tarihsel boyutu; kitle içindeki bireyin; irrasyonel, istisnai ve histerik olduğu kadar ras-yonel bir varlık olabileceği gerçeğine vurgu yapan psikolojik boyutu ve toplumsal hareketlerin sistemik muhalefetin manipülatif bir aracı olabilmesiyle ilişkili olan siyasi boyutudur.

Oluşum açısından bu üç boyut, hem birbirinden belli ölçülerde bağımsız, hem de birbirine mündemiç olan olgulardır. Toplumsal ha-reketlerin burada zikredilen üç boyutuna ilişkin olarak denilebilir ki, bireyi temel alan ve ona bir dizi haklar vaat eden modernizm ve onun ileri bir boyutu olarak yorumladığımız postmodernizm, zamanla kendi risklerini ve eşitsizliklerini doğurarak, toplumsal gerginliklerin asli kaynağı haline gelmiştir. Zira modernite ve liberal demokrasi, vaat ettiği imkânları gerçekleştirecek bir düzen kurmayı başarama-mıştır. Modernite sürecinde hayal kırıklığına uğrayan bireyler, sis-teme yabancılaşmışlar; güvensizlik ve hınçla dolarak, mevcut düzene karşı, kendilerince belli tepkiler geliştirmişlerdir. Bu tepkiler, esa-sında, abartılı özgürlük, refah ve eşitlik vaatlerinin yarattığı hayal kı-rıklığından kaynaklı bir geri-tepme refleksidir (backlash). Toplumsal hareketler, bu geri-tepme refleksinin sonucunda ortaya çıkan kolek-tif oluşumlardır. Modern dünyada nihilizm ve anarşizmin sınırla-rında dolaşan bireyler, mevcut olan ile arzu edilen arasındaki yarıl-malar neticesinde, kitlesel isyanların anaforuna kapılabilmişlerdir.

Batı medeniyetinin yapısal/tarihsel süreçlerinin, bir yandan bireyleri atomize ederken; diğer yandan mikro kimlikler üzerinden

16

toplumda parçalanma ve bölünmelere sebep olabildiğine dikkat çe-kilmektedir. Bu yönüyle, toplumsal hareketler, toplumsal gerilimle-rin bir sonucu olduğu kadar, toplumsal huzursuzlukların kaynağına da dönüşebilmektedirler. Sonuç itibariyle, toplumsal hareketler; sis-temi dinamik tutan bir olgu olmakla birlikte, bazı durumlarda, salt bir tepkisellik unsuru olarak araçsal bir konuma da indirgenebilmekte-dirler. Dolayısıyla, ikinci bölüm içinde, tartışılan hususlardan biri de, toplumsal hareketlerin, toplumsal düzensizliklerin ve sosyal huzur-suzlukların bir kaynağı mı yoksa bir sonucu mu olduğudur.

Kitabın üçüncü bölümü olan “Dönüşüm” bölümünde ise, mo-derniteden postmoderniteye geçişle birlikte toplumsal hareketlerin yaşadığı dönüşüm ele alınmıştır. Literatürde, toplumsal hareketlerin eski ve yeni olmak üzere ikiye ayrıldığı bilinmektedir. Modernizm ze-mininde şekillenen, Eski Toplumsal Hareketler, ekonomik olarak ta-nımlanan sınıf temelli çatışmalardan kaynaklı iken; postmoderniz-min etkisiyle biçimlenen Yeni Toplumsal Hareketler ise, kimliksel ve kültürel eşitsizliği kendine mesele edinmektedirler. Bu açıdan, mo-dernite döneminde sınıf ağırlıklı olan toplumsal hareketler; postmo-derniteye geçişle birlikte kimlik ve kültür temelli bir karakter kazan-maya başlamışlardır.

Moderniteden postmoderniteye geçiş, bazı düşünürlerce bir kopuş olarak nitelendirilirken, bazı teorisyenler tarafından ise de-vamlılık ilişkisi içinde değerlendirilebilmektedir. Biz bu kitapta, post-modernite ile post-modernite arasında bir süreklilik ilişkisi olduğunu dü-şünmemize koşut olarak; Yeni Toplumsal Hareketler ile Eski Toplum-sal Hareketler arasında bir devamlılık ilişkisi olduğunu iddia ettik. Böylelikle, çalışma boyunca sergilenen sentezci yaklaşım, son bö-lümde de muhafaza edilmiş ve Yeni Toplumsal Hareketler’in eski ile olan süreklilik ilişkisi ele alınarak, konunun bütün yönleri, indirge-meciliğe düşmeden, geniş bir perspektif içinde aydınlatılmaya çalışıl-mıştır.

Toplumsal hareketlerin oluşum süreci, aktörleri ve hareket bi-çimleri; ilgili literatürde, birçok açıdan indirgemecilik sayılabilecek şekilde tasvir edilmeye çalışılmaktadır. Biz ise, kitap boyunca,

top-17

lumsal hareketlerin oluşum sürecini açıklarken, indirgemeci yakla-şımlardan özenle kaçınarak, “sentezci” bir açıklama çerçevesi geliş-tirmeye çalıştık. Bu sentezci yaklaşımın kavramsal bir hasılası olarak, kendimize özgü bir toplumsal hareketler tanımına ulaştık. Bize göre,

toplumsal hareketler; yapısal-tarihsel, psikolojik veya siyasi etkenler nedeniyle birbirine karşı konumlanmış ve çatışma potansiyeli olan ko-lektivitelerin, çok yönlü şekilde, hem modernist hem postmodernist ge-rilimlerden, hem rasyonel hem irrasyonel güdülerden, hem manipülatif hem de aksiyonel saiklerden etkilenerek harekete geçmeleri sonucunda ortaya çıkan sosyo-politik oluşumlardır. Bu tanım, kitabın temel

View publication stats View publication stats