OSMANLI KiMLiG i. ~ordaf ORTAOOÖUVEAFRİKA ARAŞTIRMAC1LAR1 DERHEGI. TARİHİMiZDEN PORTRELER. PRoF. or...cevdet Kü ük AR.MA:G.A.

~oRDAf

ORTAOOÖUVEAFRİKA

ARAŞTIRMAC1LAR1 DERHEGI

"

TARİHİMiZDEN PORTRELER

OSMANLI KiMLiG i

PRoF.

oR..·. CEVDET · Kü üK · AR.MA:G.A.:Nr-

EDiTÖRLER

ZEKERiYA KURŞUN - HAYDAR ÇORUH

İSTANBUL 2013

o

Cumhurbaşkanlığı ArşiVi'nde

Halifelikle İlgili Belgeler

Ali SATAN'

Giriş

T

uzun süren tasnif çalışmalarından sonra araştır­

macılara açıldı. Cumhuriyet tarihimizin doğru yazılabilmesi için Çankaya Arşivinin yanı sıra Dışişleri Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı,

Milli !stihbarat Teşkilatı gibi kururolann da arşivlerini araştırmacı~

lara açmalarını yerli ve yabancı tüm araştırmacılar bekliyor.

Cumhurbaşkanlığı Arşivinde Halifelik konusu ·ne ilgili 7 4 belge bulunmuştur.¹ Burılard~n yanya yakını yeni seçilen Halife Abdülmecid Efendi'nin maiyetine yapılan tayinlerle ilgilidir. Bu ta-

yirılerle ilgili ilk belge 17.1.1339/1923 tarihli olup Müdafaa-i Mil- liye Vekili Kazım Paşa'ya Başkumandan Mustafa Kemal irnzasıyla

gönderilendir. Bu vesika Garp Cephesi Kumandanlığı istihbarat

Şubesi Müdüriyeti anteti taşıyor ve içeriğinde, Miralay Edip Bey'in

Makam-ı Hilafet Seryaverliğine tayin edildiği ve vazifesine derhal

·Doç. Dr., Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü.

1 Cumhurbaşkanlıgı Arşivi'nde araştırma konusu Genel Sekreterliğe yazılt olarak bildirildikten sonra Arşiv uzmanlarının taramalan sonucunda bulduklan belgeler müracaat sahiplerine gönderiliyor.

245

246

PROF. DR. CEVDET KüçüK ARMAGAN!

başlamasının temini isteniyor. ² ikinci belge de aynı konuda olup 25.1.1339/1923 tarihini taşıyor. Ancak bu vesika Türkiye Büyük Millet Meclisi Riyaseti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti antetli kağıt-

ta Baş Kumandanlık'a hitaben yazılmış. Müdafaa-i Milliye Vekili

Kazım imzalı belge; Miralay Edip Bey'in Seryaverlik karamamesi- nin imza için Başkumandanlığın tasdikine sunulduğu ve yeni me- muriyetine iltihak edebilmesi için İstanbul Kumandanlığı'na teb-

liğ edildiği bildiriliyordu.³ CBA'da üçüncü belge TBMM Riyaseti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti antetini, ·31.1.1339/1923 tarihini ve

Başkumandanlık Makam-ı Celilesine hitabını taşıyor. Bu vesika- da, Müdafaa-i Milliye Vekili Kazım Paşa, Seryaver Miralay Edip Beyin vazifesine başladığını haber verdikten sonra Edip Bey'in,

İstanbul Kumandanlığı vasıtasıyla, Bahriye Yüzbaşısı Nizameddin Efendi'nin İngiliz diline vukufiyeti dolayısıyla Dördüncü Yaver ola- rak görevlendirilmesirıi rica ettiği bu konuda Başkurnandanlığın görüşü soruluyor.⁴ Aynı gün Müdafaa-i Milliye Vekaleti'ne Kalem-i Mahsus Müdüriyeti'nden Başkumandan Mustafa Kemal imzasıyla • gönderilen cevapta, Seryaver Edip Bey tarafından münasip görülü- yorsa Nizameddin Efendi'nin görevlendirilebileceği bildiriliyordu.⁵

. 6 Şubat 1339/1923 tarihli telgrafkağıdı olduğunu düşündü­

ğümüz herhangi anteti olmayan bir kağıtta İcra Vekilieri Reisi Hü- seyin Rauf imzası ile Baş Kumandan Gazi Mustafa Kemal Paşa'ya,

Hilafet makamı baş mabeynciliğine eski Budapeşte baş şehbenderi

Hikmet Bey'in tayin edildiği haber veriliyordu. ⁶ Yine aynı tarihli ve anteti olmayan bir kağıtta İcra Vekilleri Heyet-i Reisi Hüseyin Rauf

imzasıyla TBMM Riyaset-i Celilesine yazılan tezkirede Başmabey­

ciğe Hikmet Bey'in tayin edildiğirıe dair hazırlanan kararnamenin ekte sunulduğu yazıyordu.⁷ Aynı tarihli TBMM Riyaseti Kalem-i mahsus Müdüriyeti antedi kağıt ile İcra Vekilleri Heyet-i Riyaset-i

2 Cumhurbaşkanlığı Arşivi. (CBA), NIX-19-9 Dfi5 F/1 7-23.

3 CBA A/IV-19-9 D/75 F/1 7-24.

4 CBA A/IV-19-9 Dfi5 F/1 7-21. Bu vesikada Kazım Paşa, "Ewelki emr-i dev- letleri eski yaveranın kamilen tebdili merkezinde olduğıı . ."ibaresine yer veriyor.

· Anlaşıldığı üzere Mustafa Kerrtal Paşa, Halife Efendi'nin etrafında Saltanat devrin- den kalan bütün yaverlerin değiştirilmesine dair emir vermiş ancak biz o belgeyi bularrtadık.

5 CBAA/lV-19-9 OfiS F/17-22.

6 CBAA/IV-19-9 Dfi5 F/17-20.

7 CBAAIV-19-9 D/75 F17-18.

TAR1HIM1ZOEN PORTRELER-0SMANU KIMUCI

Celilesine başlığı ile ilgili tezkireye cevap yazılmış ve Hikmet Bey'in tayinine dair kararnamenin imza ve iade edildiği bildirili- yordu. Ancak bu belge TBMM Reisi narnma reis-i sani'si tarafından imzalanmıştır. ⁸

Hilafet Makamı Baş Kitabeti'ne sabık Divan-ı Hümayun Amedcisi Nuri Bey'in tayin eelilcliğine dair yazışmalar ll Şubat

1339/1923 tarihiıii taşıyor. Bunlar, önce üst yazı olaraklcra Vekil- Ieri Heyeti Reisi Hüseyin Rauf Bey'in Baş Kumandan Gazi Musta- fa Kemal Paşa Hazrederine başlıklı bilgilendirme yazısı⁹ ardından

1

yine Rauf Bey imzalı ancak bu defa TBMM Riyaset-i celilesine hi- taben yazılmış ve Nuri Bey'in tayin kararnamesinin ekte arz olun-

duğu bildiren yazısı, ¹⁰ aynı tarihli son yazı ise ilgili kararnamenin imzalandığına dair TBMM Reisi narnma reis-i sani iınzasıyla İcra Vekilieri Heyet-i Riyaset-i Celilesine yazılan belge yer almaktadır.¹¹

CBA'da yer alan belgelerden; Hilafet Makamı ikinci kitabe- tine dört bin kuruş maaşla Münir Süreyya Bey'in tayin edildiği ¹²

Hilafet Makamı ikinci Mabeynciliğine dört bin kuruş maaşla Teş-

rifat Müdir-i sabıkı Fuad Bey'in tayin kılındığırıı¹³ Hilafet Maka-

24 7

mı üçüncü Mabeynciliği'ne Ankara ~eji Baş Müdüriyeti Sicil ve Memurin Müdürü Münir Fuad Bey'in tayin edildiğinilot Dördüncü

mabeynciliğe New York Baş Şehberder-i sabıkı Celal Mürrif Bey'in tayin olunduğunu¹⁵ öğreniyoruz.

Yine tayin ve atama belgeleri arasırıda Hilafet Makamı Üçün- cü Kitabetine üç bin kuruşla Galatasaray Sultanisi ders nazın es-

bakı Salih Keramet Bey'in¹⁶ Dördüncü Kitabeti'ne de üç bin kuruş maaşla sabı!:z Teşrifat memurlanndan Nureddin bey'in tayin edil-

diğini17 öğreniyoruz. 5.4.1339/1923 tarihinde tayini yapılan Salih Keramet Bey'in l5.5.1339/1923'te istifa ettiği ve yerine üç bin ku-

8 CBA NIV-19-11 On5 F/17-19.

9 CBA NIV-19-9 On5 F/17-12.

10 CBA NIV-19-9 0/15 F/17-13.

l l CBA NIV-19-9 075 F/17-15.

12 CBA NIV-19-01 On5 F/17-4.

13 CBA NIV-19-9 on6 F/17-16.

14 CBA NIV-19-9 On5 F/17-10.

15 CBANIV-19-2 On5 F/17-6.

16 CBA NIV-19-9 on5 F/1 7-9.

17 CBANIV-19-9 075 F/17-2. Bu belge "TBMM Reisi Başkumandan Gazi" olarak irnzalanmış.

248

PROF. DR. CEVDET KÜÇÜK ARMAGANI

ruş maaşla Mekteb-i Hukı.ik'mezunu Hüseyin Bey'in tayin edildiği­

ni İcra Vekilleri Heyet-i Reisi RaufBey'in yazısından öğreniyoruz.¹⁸ Bu arada bu belgelerin arasında bir de telgraf yer almaktadır.

TBMM Reis-i Muhteremi Mustafa Kemal Paşa'ya hitaben yazılıin ı 4.2.1339 tarihli telgrafta Hilafet Serkatibi Nuri Bey " Hakkımda

ibraz huyurulan eser-iteveccüh ve ilimattan dolayı arz-ı minnet ve şük­

ran eder ve müsteinen billahifa-yı vazifeye mübaşeret eylediğimi iblağ

ile kesb-d fahr eylerim ferman" demektedir.¹⁹

CBA'da yer alan bu belgeleren Hilafet makamına yapılan

atarnalann çoğunlukla İcra Vekilieri Heyeti Reisi tarafından·belir-:

lendiği ve TBMM Reisi ve Başkurnanda·n·ın tasdikine sunulduğu,

tasdikierin ya bizzat Mustafa Kemal Paşa veya TBMM ikinci reisi

tarafından aynı gün yapılıp !cra Vekilieri Heyeti Reisine gönde-

rildiği anlaşılıyor. İstanbul'daki Hilafet Makarnının bürokrasisine

yapılan atarnalarda Ankara'nın gösterdiği ilgi ve özen bu makarna atfedilen değer ve önemle irtibatlı olmalıdır.

Halifeye Teşekkür

CBA'da TBMM Riyaseti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti antetli

ı 7.8.1339/1923 tarihli belgede Gazi Mustafa Kemal imzası ile Ha- life Abdülrnecid Efendi'ye teşekkür edilmektedir:

İstanbul'da Daimabahçe Sarayında zat-ı hazret-i hilafet-penahiye Meclis-i Milli'nin ikinci devresine dahil olması ve TBMM Riyase- tine intihabım dolayısıyla taraf-ı hazret-i hilafet-prnahilerinden vuku bulan tebrikata mukabil teşekkürat-ı mahsusarnı takdim ve meclis-i ali

aza-yı muhteremesine ithal buyrulan selam-ı alilerinin iblağ olunacağı­

nı arz ederim efendim. ²⁰

Rusya Müslümanlannın Karan

CBA'da bulunan 16 Eylül133911923 tarihli TBMM Riyaset-i

18 CBA NIV-19-a Dn5 F/17-1.

19 CBA NIV-19-9 Dfl5 F 17-13.

20 CBA A/lll-7 D/18 F/157.

TARIHIMIZDEN PORTRELER-OSMANU KIMUGI

Celilesi'ne Hariciye Vekili İsmet Paşa'nın gönderdiği yazı da; Ha- ziran ayından Rusya Müslümanlannın Ufa'da bir kongre yaptıkla­

n ve alınan kararlarm Moskova Sefareti tarafından bildirildiği ve bu yazıya ek olarak sunulduğu ifade edilrnektedir.²¹ Ekteki belge ise "Bütün Rusya İslam Din Alimleri ve Mahalle Vekilleri Nedvesi'nin Halife-i Rasül-i anhü Rusya Müslümanlannın Münasebetleri Hakkında

Kabul Etmiş Ka ran" başlığını taşıyor. Bu Kararlar şöyle özatlenebilir;

Rusya Müslüman din alirnleri; Sevr muahedesi ile tarihe kanşahile­

cek olan İslam Devletini ihya eden milli kuvvetlerin temsilcilerine, Türkiye ümmet-i islamiyesine ve BMM'ne selarn ve saygılannı bil- diriyor. Hilafet meselesinde BMM'nin aldığı karan destekledikleri- ni, hilafetin saltanattan aynlmasım ve Vahideddin'in hal edilmesini dogru bulduklannı belirtiyorlar. Abdülmecid Efendi'nin Halife se- çilrnesini ise Rusya Müslümanlannın tasvip ettiği ve samimi iman- lan ile yeni Halifeyi selarnladıklannı vurguluyorlar. Rusya Müslü- man alimleri, Abdülmecid Efendi'nin mazlum şark ümmetierini himaye etmekle beraber emperyalistler tarafından zulm ve tahkir edilen halklan da himaye etmesini istiyorlar. Rusya Müslümanlan

yeni halifenin hurafeler le mücadele ederek ehl-i islamın medeniyet

2 49

safına ve maarif yoUanna girmelerine yardım etmesini de istiyorlar.

Yazı Halife ve TBMM'nin muvaffakiyeüne dua ile bitiriliyor.²²

Meşhur Ağa Han Emir Ali Mektubu

CBA'da yet alan belgeler arasında Halifeliğin kaldınlma sü- recini adeta tetikleyen meşhur mektup da yer almaktadır. Hind Müslümanlanndan Ağa Han ve Emir Ali'nin hem Başbakan İs­

met Paşa'ya hem de İstanbul gazetelerine gönderdikleri mektup Ankara'ya ulaşmadan İstanbul gazetelerince yayınlandığı bu da

Ankara'yı fevkalade sinirlendirdiği söylenegelrniştir. Söz konu- su mektup, 5 Aralık 1923 tarihinde Tanin ve lkdam'da 6 Aralık

1923 günü ise Tevhid-i Efkar'da yayınlandı. CBA'da yer alan belge ise 6 Aralık 1339/1923 tarihini taşımaktadır. İngilizce mektubun tercümesi 4 yaprak olarak bulunuyor. Bu mektubun gazetelerde

21 CBA Nlll-10-6 D/45 F/43.

22 CBA Nlll-10-4 D/45 F/43-1. Elbette belinmek gerekiyor ki; Haziran ayındaki

bir kongre karannın Eylül ayında Ankara'ya ulaşmış olması Moskova sefaretinin çok zor ve kısıtlı imkanlar içinde çalıştıgını gösteriyor.

250

PROF. DR. CEVD~ KÜÇÜK ARMAGAN!

yayınlanan mektupla aynı olduğu ancak gazete küpürü olmadı­

ğım belirtmek gerekiyor. Yine belgede her hangi bir gazeteye atıf

da yapılmamış olması mektubun oıjinalinden başbakanlıkta veya harkiye vekaletinde çevrilip Cumhurbaşkanlığının bilgisine su-

nulduğunu düşündürmektedir. Belgenin üzerindeki tarih dikkate

alındığında İstanbul'dan bir veya iki gün sonra Ankara'ya ulaştığı­

m söyleyebiliriz.²³

İlga sonrası Belgeler

CBA'da Hilafetle ilgili diğer belgeler ilgadan sonraki tarih- lere rastlamaktadır. Bunlann çoğunluğu ilgadan sonra olumlu ve olumsuz tepkileri içeren telgraflar veya gazete haberlerinin çevi- risidir. Bazılan ise Türkiye'niı:ı yurtdışı temsilciliklerinin tepkileri d eğerlendirdikleri telgraflardır. Bunlardan şimdiye kadar yayınlan­

mamış olanlannı aşağıya aynen alıyoruz.

1. Belge:

Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekaleti

Umur-ı Siyasiye Müdüriyet-i Umumiyesi Adet:6968/l 4

Türkiye Reis-i Cumhuru Huzur-ı Riyaset-penahilerine Hilafetin ilgası hakkında Fransa'daki telakkiye dair Paris

mümessilliğimizden varid olan 626 numaralı şifre telgrafname

mündericatı ber-vech-i zir arz olunur.

"Parlamento azasından ve başta Tan gazetesi olmak üzere matbuattan mühim bir lç.smı, karanmızı teceddüt yolunda tered- dütsüz ve hakiki bir azim ile yürüyeceğimize delil-i hakiki telakki

etmişlerdir. Şark'ı, şekl-i kadiminde tahayyül etmeğe alışmış olan

bazılan ise (Klod Farer) dahi dahil olduğu halde tenkidatta bu- lunuyorlar. Fazla olarak Klod Farer ikinci bir makalesinde sakıt

halife ile dostluğundan bahisle kendisinin Fransa'ya misafir edil- mesini talep etmiştir. Hicaz Kralı Hüseyin'in halife olduğu habe-

23 CBA NIV-1 7-9 D/68 F/13-1.

TARIHIMIZDEN PORTRElER-OSMAN U KIMLJCI

ri bazı Fransızlan kıskandımuş ve İngilizlerin bu vasıra ile kendi Müslüman müsta'merelerine hululü endişesini izhara sevk etmiş­

tir. Bazılan da Fas sultamnın halife ilamnı tavsiye eylemişlerdir.

Salahiyettar mahafilde bu fikirlere Fransa'nın Harb-i Umumi'de

cihad-ı mukaddes ile hüküm ve nüfuzdan ariyetf anlaşılan mev- hum kuvvetler üzerine bina-yı siyaset edemeyeceğini ve Türklerin bu ıslahatı Fransa ihtilalinden aldıklan suretinde mukabele etmiş­

lerdir. Hilafet meselesinin Camiü'l-Ezher'de umum Müslümaniann

iştirakiyle bir kongrede retkiki Mısırlılarca arzu edilmekte olduğu

mesmudur. Tunus'tan Hilafet Komitesi narnma bir protesto telgrafı

alınmıştır" efendim.

Fi ll Mart sene [1]340 1 [ll Mart 1924]

Başvekil ve Hariciye Vekili lsmet²⁴

2. Belge:

10 Mart [1]924 tarihli Daily Telegraph'tan

... Hilafet Türkiye'de vaziyet-i hakimesini kaybettikten son- ra bu hilafet Kureyştlerden bilverase sahibi addedilen ellere terk edilmelidir. Bu husus gayr-i meşru addedilmese gerektir .

. . . Türkler hilafeti ihtiyarlanyla terk etmişlerdir. Binaenaleyh

bizzat Türkler de hilafet emrinde başkalanna mütabaat edecek halde bulunuyorlar. Şimdi Suriyeliler ve ekalliyetler, Filistin'deki Müslümanlar, Hicaz ve Şarki Ürdün taraflannda bulunan Melik Hüseyin'e biat etmişlerdir. Sair aktar-ı islamiye dahi bilittifak ve

şikak Melik Hüseyin'e biat ederek kendi vatani işleriyle meşgul olacaklardır.

24 CBA AIIV.l2.60 0/68 Fn4

251

252

PROF. DR. CEVDET Küçüı<ARMACANI

3. Belge:

13 Mart tarihli "Tan"dan

"Territet'den gelen bir telgrafnameye nazaran İtalya hüküme- ti Abdulmecid Efendi'ye bazı teklifat icra etmiştir. İtalya hükümeti

sabık halifeyi İtalya'ya davetle Trablus'taki Müslümanlar üzerinde- ki nüfuzundan istifade edecekmiş ... Fakat biz bu havadisin tekzip

edilecçğine eminiz.

4. Belge:

· 12 Mart sene [1}924 tarihli

(El-Ümme) ga2etesinden Şam'da münteşir

"Hilafetin ilgasına sebep olan madde" serlevhasıyla yazdığı

bentte: Mustafa Kemal Paşa bir kıyamdan korkarak bu işi yap-

mıştır; Esas mesele Türkiye'nin iflası ve Bolşeviklikliği; Parasızlık,.

Türkleri al-i Osman'ın malmi gaspa sevk etmiştir; Mustafa Kemal

Paşa(. .. ) mevkiinde bulunuyor; Yakında Anadolu Rusya'ya döne- cektir; tarzında bir takım hezeyanlar sarf etmektedir. ²⁵ ·

5. Belge:

5 Mart tarihli

"Hindistan'da telehhüfat, bir siyaset hatası" serlevhasıyla ı:ıeşredilen Delhi muhabirinin telgrafından:

Ankara'dan gelen havadisler burada e~r-ı islamiye'yi azim bir derecede heyecana ilka etmektedir. Harap olan memleketler ve fela- ketzede Anadolu Türkleri için Hirıd Müslümanlanndan muavenet-i nakdiye talebiyle Hirıdistan'a gelmiş olan Türk Hilal-i Ahmer Heyeti de Delhi'de bulunduğundan vaziyet daha hadd bir mahiyet almış­

tır. Zaten Ankara'ya hilafet ianesinden büyük bir kısmın gönderil-

miş olduğu hakkındaki müz'ic ifşaat ile müteessir bulunan Hindis- tan Cemaat-i islamiyesi'ne bir Türk heyet-i mebusesinirı, halifelerini hal', hilafetlerini ilga ve evkaf paralarını zabteden bir millet tarafından

25 CBA A/!V-17 A D/68 F/30-1

TARIHIMIZDEN PORTRELER-OSMAN U KlMUGI

gönderilmiş olması adeta bir darbe-i şedide gibi tesir etmiştir.

6. Belge:

5 Mart tarihli Times'tan:

Emir Ali'niı;ı. nokta-i nazan ''medeniyet için felaket ... "

"Hilafetin ilgasirnn Hind Müslümanlan ezhanında icra ede-

ceği tesiri şimdiden söylemek müşkildir. Fakat şurasını bila şüphe

söyleyebilirim ki bu hareket hem İslamiyet, hem de medeniyet için bir felaket olacaktır ... Hilafet bir mefkure-i müşterekenin muhas-

sılası idi. Korkanın ki bu mefkure-i müşterekenin ortadan kaldıni­

ması henüz terakkiden nasipdar olmamış mm medeni Müslüman cemaatlerini (Sünnileri) ihtilal ve iğtişaş sahalanna sevk edecektir.

7. Belge:

İtalya'da münteşir "Apokar"dan

Mustafa Kemal Paşa'nın hareketi, hilafeti Biritanya

İmparatorluğu'na hediye etmekten başka bir şey değildir.²⁶

8. Belge:

1013026

Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekaleti

Umur-ı Siyasiye Müdüriyet-i Umumiyesi Adet:7857/26

Reis-i cumhur hazretlerinin huzur-ı riyaset-penahilerine Hilafetin ilga edilmiş olmasına mebni hutbelerde badema halife namı zikr edilmeyip yalnız ümmet-i Muhammed'in sela- metine dua etmekle iktifa olunmasının Bulgaristan baş müftüsü

tarafından bilcümle müftülere tamimen tebliğ edilmiş olduğu ma- ruzdur efendim.

26 CBANIV-17-a D/68 F/30-2

253

254

PROF. DR. CEVDET KOçOK ,ARMAGANI

Fi 29 Mart sene [1]340

Başvekil ve Hariciye Vekili İsmet²⁷

9. Belge::

Türkiye Cumhuriyeti ı-iariciye Vekaleti

Umur-ı Siyasiye Müdüriyet-i Umumiyesi Adet: 7856125

Türkiye reis-i cumhuru huzur-ı riyaset-penahilerine

'Hilafetin ilgası dolayısiyle martın on dördüncü günü Bur-

gaz Cami-i Şerili'nde bir cemm-i gafir ile eda edilen Cuma nama-

zında hutbenin Hükümet-i Cumhuriyemiz narnma kıraat ve Türk Milleti'nin tealt-i şan ve şevketi ve muzafferiyer-i mütevaliyesi için dua edildiği Burgaz Şehbenderliğimizden bildirilmektedir. Bera-yı

malumat arz olunur efendim.

Fi 29 Mart sene [1)340

Başvekil ve Hariciye Vekil İsmet²⁸

10. Belge:

Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekaleti _ Umur-ı Siyasiye Müdüriyet-i Umumiyesi

Adet: 7855124

Türkiye reis-i cumhuru huzur-ı riyaset-penahilerine

Roma Mümessilliği'nden mevrut 20 Mart [1]340 tarihli ra- porun hülasasıdır. İtalya'nın Lozan'daki viskonsolosuna -ahbabı olduğu rivayet edilen- Ömer Faruk Efendi müracaat ederek mahlu' halifenin İtalya'ya gitmesine müsaade talep etmiştir. Viskonsolos da keyfiyeti hükümete bildirİnişse de taleb-i vaki ret olunmuş ve fakat garaipten olarak mezkur konsolos vekilinin oradan kaldınla-

27 CBAANl-17-a D/68 F/32 28 CBA ANl-17-a D/68 F/32-1

TARJHLMlZDEN PORTRELER • OSMANLI KlMUGl

rak, Antalya ve Mersin gibi bir yere nakli mutasavver olduğu haber

alınmıştır. Halifenin hal'i haberi İtalya'da pek hayretle karşılandı.

· Fakat Şerif Hüseyin'in kendini halife ilan etmesi ehemmiyetle te-

lakki olunmamıştır.

Mahlu' halifenin Fransa'ya gideceği en son alınan haberler cümlesinden ise d~ mevsukiyeti tahakkuk etmemiştir. Bera-yı ma- lumat arz-ı olunur efendim.

Fi 29 Mart sene [1]340

Başvekil ve Hariciye Vekili İsmet2⁹

ll. Belge:

Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekaleti

Umur-ı Siyasiye Müdüriyet-i Umumiyesi Adet: 8134/2 7

Türkiye reis-i cumhuru huzur-ı riyaset-penahilerine

Hilafetin ilgası dolayısıyla Yunan matbuatının neşriyatı hak-

kında Atina Maslahatgüzarlığı'ndan varid olan raporda zirdeki fık­

ra mündericdir:

Yunan gazeteleri Türkiye Büyük Millet Meclisi'nce hilafetin

ilgası hakkında ittihaz olunan kararın ehemmiyetirıi kayıttan ve memleketimizin bu hususta gösterdiği teceddüdü takdirden men-i . nefs edememektedirler. Ez cümle cumhuriyet-perver "Demokratia"

gazetesinde mütekait Bahriye zabitanından ve sabık mebuslardan

"Teodoraki" imzasıyla neşredilen bir mektupta "Türkiye yüzlerce senelik milli bir hanedanı ıskat eylediği halde bizim hükümdarlık

usulünün sükutunu ilan etmekten korkmamız gülünçtür. lanne- derim ki Türkiye'nin bu tarzda hareketle cihanın hürmetini ka-

zandığım inkar edecek ve köylülerin reyini almadan cumhuriyet

29 CBA NlV-17-a D/68 F/34-1 Vesika 17935 {Belgeler için yalnız bu belgede Vesika No'su var)

255

PROE DR. CEVDET KOçOJ< ARMAGANI

ilan ettiğinden dolayı hükümeti tahtıe (?) edecek kimse yoktur.

Kemal Paşa'nın Türkiyesi, Mussolini'nin ltalyası ve Sovyet Rusyası

ise tutunmasını bilen bir idarenin devletler tarafından tasdik olu-

nacağını göst~rmektedirler."

Bera-yı malumat arz-ı olunur efendim. Fi 1 Nisan sene [1]340

B~şvekil ve Hariciye Vekili İsmet³⁰

12. Belge:

Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekaleti

Urour-ı Siyasiye Müdüriyet-i Umumiyesi Adet: 8135/28

Türkiye reis-i cumhuru huzur-ı riy~et-penahilerine

Sofya'da münteşir "Meyr" gazetesinin 19 Mart [1]340 tarihli

256

"İngilizler hilafetin ilgası keyfiyerini memnuniyetle telakki

etmişlerdir. Türk sultanlan haiz bulunduklan halife sıfatıyla, Müs- lüman tebaya malik Hıristiyan hükümeti için oldukça bir tehlike

teşkil etmekte idiler. Fakat artık İstanbul ile olan revabır kat' olun-

muştur. Balkan şibh-i ceziresindeki Türklerin bade ezin mevcut olmayan Türk sultanı için camilerde dua etmeğe haklan kalma-

mışur. Mamafih Türk hükümeti sair Müslüman rüesasının hilafe- tinden korkınağa başlamıştır. Ahiren hükümet-i mezkure bir emir- name neşrederek Türkiye'deki Müslümaniann cem etmek üzere Mekke'ye gitmemelerini tavsiye etmiştir. Zira bu takdirde Hicaz

Kralı Hüseyin'in hilafetini olacaklardır."

Hicaz'da hüccacın mal ve hayatı taht-ı emniyette olmadığı

matbuat vasıtasıyla vuku bulan tebligatı kasten su-i tevil ederek vuku bulan neşriyatın izale-i tesiratı esbabınırı istikmali lüzumu mümessillerimize tebliğ edilmiş ve neşriyat-ı mütekabilede bulu-

nulmuş olduğu maruzdur efendim.

30 CBA A/fV-17 -a D/68 F/34-2

TARIHIMIZDEN PORTRELER- OSMANLI KIMLIGI

Fi ı Nisan sene [1]340

Başvekil ve Harkiye Vekili İsmet³¹

13. Belge: ^o

Türkiye Cumhuriyeti

Matbuat ve istihbarat Müdüriyet-i Umumiyesi Matbaa Müdüriyeti

Adet

5 Mart Delhi

Ankara'da: Gazi Mustafa Kemal Paşa hazrederine

Hilafetin Türk Milleti'nden tecridi Müslüman memleketle- rinde muhtelif tesirat ve ihtirasat uyandıracakur. Bunun netayicin- den Türkiye de müteessir ve muzdarip <?lacak, emniyet-i dahiliyesi

taht-ı tehditle kalacakur. Hilafeti, Osmanlı hanedamnda bırakına­

ğa hiçbi~ lüzum ve mecburiyel yoktur. Lakin hilafet her Müslüman millet tarafından Türklerin mukaddes· ve münakaşa kabul etmez bir hakkı olarak telakki edildiği cihetle bu sıfatı Millet Meclisi'nin maneviyelinde katiyen muhafaza etmek ve onu reisinin şahsında

temsil ettirmek lazımdır. Aynı mesele hakkındaki son haberler bizi avdet etmeğe mecbur bırakıyor. Emr-i telgrafilerine rnuntazınm.

Antalya Mebusu Rasih³²

14. Belge:

Türkiye Cumhuriyeti Riyaseti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti Ankara 7.3.1340

Adet

Adnan Beyefendi'ye Şifre 31 CBAAIIV-17-a D/68 F/34-3 32 CBA A/IV-1 7a 068 F/18-1

257

258

PROF. DR_ CEVDET KüÇÜK ~CANI

l. Makam-ı Hilafetin ilgası Kanunu hakkında aldıklan nakıs

malumat üzerine Reis-i Cumhur Gazi Mustafa Kemal Paşa hazret-

. lerine vürut eden Bombay'da Şevket Ali, Sohaç'ta Cerca, Mısır'da

Abdulhamid ve rüfekası imzalı telgraflara müşarünileyh hazretle- ri tarafından çekilen telgrafname sureti ikinci maddededir. Key- fiyetten İngiliz mümessilini suret-i münasibede şifahen haberdar ediniz. Reis-i cumhur hazretlerinin cevap vermek mecburiyeti

münhasıran Türkiye'nin bir kanunu üzerinde telakkiyat-ı diniyye nokta-i nazanndan şahsen kendilerine vuku bulan müracaatlardan mütevellittir efendim.

· Açık olarak (şifresiz)

2. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kabul ettiği kanun her- vech-i atidir:

Halife hal' edilmiştir. Hilafet, hükümet ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç olduğundan makam-ı hila- fet mülgadır. Filhakika hilafetten maksut hükümettir. Türkiye Hükümet-i Cumhuriyesi'nin yanında ayrıca bir hilafet makamı­

nın mevcudiyeti Türkiye'nin dahili ve harici vahdet-i siyasiyesini ihlal ettiği sabittir. Diğer taraftan asırlardan beri cihanda bir tek hükümet-i İslamiye esasını tahakkuk ettirmek için muhafaza edil-

miş olan makam-ı hilafet, maksadı hiçbir zaman tahakkuk ettire-

memiş, bilakis Müslümanlar arasında daimi vesile-i nifak ve şi­

kak olmuştur. Halbuki menfaat-i hakikiye, hey'at-ı ictimaiyelerin

hükümat-ı müstakile teşkil edebilmelerini esas olarak kabul et- mektedir. Müslüman milletler arasındaki rabıta-i maneviye ve ha- kikiye innema'l-mü'minune ihnetün ayet-i celilesi mazmunundadır.

BaŞvekil İsmet