İzlek (Tema)
• Sanatçı ele aldığı, işlediği konuyla okurda bir etki uyandırmak ister. Okuma sürecinde, okurun duyarlığını besleyen, duygu ve düşünce eğitimine katkı sağlayan bu etki, yazınsal nitelikli metnin izleğidir.
•Sanatçının ele aldığı konuyla okurda uyandırmak istediği etkidir izlek.
Yazar, bir olayı, durumu, sorunu ele alıp onun üzerinde söz söyleyebilir.
Üzerinde ya da hakkında söz söylenen şey metnin konusudur.
• İzlek ise, konunun işlenişiyle, geliştirilişiyle ortaya çıkan soyut anlamdır / anlamlardır. Çocuk edebiyatı yapıtlarında, konu ve izlek arasında güçlü bir ilişkinin olması, metnin çocuk üzerindeki yazınsal etkisini artırır.
• Sözgelimi, “çocuk ile anne ilişkisi” birçok çocuk edebiyatı yapıtına konu edilmiştir. Bu konu işlenirken, yazar, anne sevgisi, çocuk sevgisi, anneye duyulan özlem, anneden ayrılışın yarattığı acı vb.
izleklerle okurda değişik etkiler uyandırmak isteyebilir.
• Çocuk edebiyatı yapıtlarında yazınsal bir kurguyla geliştirilen izlek, insana özgü duygu durumlarını çocuklarda yaşatabilmeli;
çocuklar, kaynağını sevgiden alan konularda duyarak, gülerek, düşünerek, hüzünlenerek dostluğun, barışın, çalışkanlığın, paylaşmanın yüceliğini sezebilmeli, güven duygularını geliştirebilmelidir.
Çocuk kitaplarında, okurda uyandırılmak istenen izleğin/izleklerin niteliğini sınayabilmek için aşağıdaki sorulardan yararlanılabilir:
• Ele alınan konu ile izlek arasında güçlü bir ilişki var mı?
• Okurda uyandırılmak istenen etki/etkiler çocuğun anlama düzeyine uygun mu?
• Uyandırılmak istenen etki/etkiler çocuğa yaşama, insana, doğaya ilişkin duyarlık kazandırabilecek özellikte mi?
Karakter(ler)
• Çocuk ve yetişkin edebiyatında, olay kurgusunda yer alan kahramanlar farklı işlevler üstlenirler.
Bir olay ya da durum içindeki konumlarına göre de “başkişi” (kahraman), “yan kişi” (roman ya da öykü kişisi) ve tip olarak adlandırılırlar.
• Karakter, yazınsal bir yapıtta duygu, düşünüş, davranış ve tutkuları yönünden ele alınan kişi.
Sanatçının yarattığı; duygu, düşünce ve tutku yönleriyle geliştirdiği, gerçek yaşamdan da esinlenerek deneyimiyle, birikimiyle, kendine özgü duyarlığı ile biçimlendirdiği kişidir.
• Kahraman (baş kişi, temel kişi), yazınsal türlerde başından olaylar geçen, olayı ve anlatımı yönlendiren en önemli kişi. Bu kişiler okura yapıtta birçok özelliği ile tanıtılır. Yapıtlarda, olayı sürükleyen, yaşayan en önemli kişiye ya da anlatılanlarla doğrudan ilgili olan, anlatımı yönlendiren kişiye
“başkişi”, “temel kişi” ya da ”kahraman” denir.
Olaylar onun çevresinde döner.
• Yan Kişi: Anlatılanlarla dolaylı ilgisi olan kişiler ise,
“yan kişi(ler)” olarak adlandırılır. Yan kişiler (ikinci, üçüncü, derece kişiler; arka plandaki kahramanlar), anlatılanlarla dolaylı ilgisi olan kahramanlardır.
• Bazı insan özelliklerini abartarak yansıtan kişiye de tip denir. Benzerlerinin ortak yönlerini kendisinde toplayan, onları simgeleyen kişilerdir. Tipler, olağan, gündelik yaşamda karşılaşılan sıradan insanlar değildir. İnsana özgü niteliklerden birini anlatma ve yansıtmada araç olarak seçilen, bu niteliği büyüteç altına alınarak doruk noktasına çıkarılan kişidir.
Çocuklara seslenen ürünlerde de bazı tiplerle karşılaşılır.
• Okuduğu ya da dinlediği bir öykünün kahramanlarıyla kurduğu etkileşim, çocuğun yeni düşsel arkadaşlar edinmesini sağlar. Kendi gibi duyan, düşünen ve hareket eden ya da etmek isteyen başka çocukların da olduğunu ya da olabileceğini anlar. Güven duygusunu geliştirir.
• Çocuk, kahramanlar aracılığıyla insanların başından geçen / geçebilecek olayları tanır. Sorunlar karşısında takınacağı tavır ya da geliştirebileceği davranışlara ilişkin ipuçları edinir. İnsan ve toplum yaşamını belirleyen kural ve değerleri tanıma / anlama bilincini oluşturur. İnsan yaşamını anlamlı kılan erdemleri sezmeye başlar.
Kitaplardaki kahramanlar ve onların nitelikleri,
çocukların yeni yaşantılar kazanmalarına olanak sağlayan en temel öğelerden biridir.
Kahramanların fiziksel ve ruhsal özelliklerinin abartıya kaçılmadan iyi geliştirilmiş olması, kahramanın öyküdeki olaylara yön veren etkin kişiliği, çocukları kahramanla özdeşim kurmaya yöneltir. Kahramanın yaşama bağlılığı, karşılaştığı sorunları çözmedeki kararlılığı, amaca ulaşmada izlediği yöntemlerin niteliği ve bu eylemler bileşkesinin söz ve davranışlarla somutlanması çocukları da kahraman gibi duymaya, düşünmeye ve hareket etmeye istekli kılar.
• İyi geliştirilmiş kişilik özellikleriyle gerçeklik duygusu uyandıran, onun kahramanla tanışma, karşılaşma isteğini yoğunlaştıran kitaplar, okuma kültürü edinilmesi sürecinde önemli bir işlevi yerine getirir.
• Çocuk okurlar, edebiyat yapıtlarındaki kahramanların kişilik özelliklerinden etkilenirler.
Çocuklar okudukları kitaptaki kahramanın düşünce, davranış ve eylemelerine öykünürler, kitaplardaki kahramanlarla özdeşim kurarlar.
Çocuk Kitaplarındaki Karakter Örnekleri
• Çocuk edebiyatında, özellikle okulöncesi dönemde, bir kişi, kişileştirilmiş bir hayvan, bir nesne kahraman olabilir.
Çocukların özdeşim kurabileceği, yaşıtları ile çevresinde görebileceği, izleyebileceği, sevdiği, korktuğu hayvanlar kahraman olarak yer alabilir.
• Kitaplarda yer alan hayvan, bitki ve nesneler insanlar gibi hareket ettirilerek, konuşturularak kişileştirilir. Bu tür kahramanlar çocuklara hem hayvan ve nesnelerin özelliklerini hem de değişik karakterleri tanıtır, canlandırır. Onlara, yaşları gereği bilmeleri gerekenleri duyumsatır, sınırlı deneyimlerine yeni öğrenmeler ekler.
• Hayvanların ve nesnelerin insana özgü davranışlarda bulunması, düşle gerçeği iç içe yaşayan çocuklar için tanıdık bir dünyanın kapılarını aralar. Düşlerinin önemsenmesi, düşlerini gerçekleştirmesi onları anlatının iletileriyle baş başa bırakır.
Çocuk Kitaplarında Karakterlerin Geliştirilmesi
• Çocuk edebiyatında karakterlerin değişik yollarla geliştirildiği, okura tanıtıldığı görülmektedir. Okulöncesi dönemdeki çocuklar (2,3,4 yaş) için hazırlanan kitaplarda kahramanlar genellikle fiziksel özellikleriyle ön plana çıkarılır. Onlara sözleri ve hareketleriyle de bir kişilik kazandırılır. Bu yaşlardaki çocuklara kahramanların tanıtılmasında resmin önemli bir işlevi vardır. Kısaca, okulöncesi dönem çocukları için hazırlanan kitaplarda karakterlerin geliştirilmesinde yazar ve çizer ortak bir sorumluluk üstlenir. Bu sorumluluk ilköğretimin ikinci evresinde, resmin yerini yazıya bıraktığı yapıtlarda, yazarın anlatım ve gözlem gücüyle yerine getirilir.
• Edebiyat yapıtlarında yazar, karakterleri değişik yollarla geliştirir:
• Davranış ve eylemleriyle,
• Fiziksel özellikleriyle,
• Konuşmalarıyla,
• Diğer karakterlerin yorumlarıyla,
• Yazarın yorumuyla.
Çocuk Edebiyatında Karakter ve Özellikleri
• Kapalı (İyi Geliştirilmemiş) Karakter; özellikleri yüzeysel olarak tanıtılan, okurun iyi tanımadığı karakterdir. Bu karakterlerin çocuklara insan doğasını kavratma, yaşam gerçekliğini anlatmada çok az katkıları vardır. Öykülenen olayda, temel kişilerin özelliklerinin anlaşılması ya da çocukların bu kişiyle özdeşimlerini kolaylaştırmak için kapalı yan karakterlerden yararlanılır.
• Bu karakterler, okur ilgisinin kahramana yönlendirilmesinde rol oynar, genellikle arka planda yer alırlar. Bu karakterleri canlandıran kahramanlar, öyküde bilinen ya da kolay anlaşılan dar bir rol üstlenirler. Sözgelimi paylaşımcı ve çalışkan özelliğiyle öne çıkarılmak istenen bir kahraman için, bencil ve çalışmayı sevmeyen kapalı bir karakterden yararlanılabilir. Olayı yaratan, yönlendiren bir konumları yoktur. Bu tür karakterler daha çok kahramanın yönlendirdiği olayların sonuçlarından etkilenirler.
• Açık (İyi Geliştirilmiş) Karakter; yazınsal yapıtlarda (roman, öykü, masal ve anlatılarda) birçok özelliğiyle okura tanıtılan, inandırıcı nitelikleriyle öne çıkan, okurun iyi bildiği karakterdir. Bu karakter, yazarın aktarmak istediği iletilerin okurlarla paylaşılmasında etkin bir sorumluluk üstlenir. Okur tarafından iyi tanınır, kurgulanan olaylar dizisinde birçok özelliğiyle okurun belleğine yerleşir. Bu karakterlerin görünüşünü, hareketlerini, konuşmalarını, duygu ve düşüncelerini başkalarının onlara ilişkin yargılarını biliriz. Bu tür karakterler öylesine iyi geliştirilir ki onların gelişen olaylar karşısında davranış ve tepkilerinin neler olabileceğini bile kestirebiliriz. Bu karakterler de gerçek yaşamda iyi tanıdığımız biri gibi bizi şaşırtabilir, gelişen olaylara karşı beklenmedik tepkiler geliştirebilirler. Açık karakterler, usta yazarların elinde çocukların tanışmak istediği gerçek kişilere dönüşür; onları tanımak çocukları mutlu eder.
• Yapıtlarda, olayı sürükleyen yaşayan en önemli kişiye ya da anlatılanlara doğrudan ilgili olan, anlatımı yönlendiren kişiye ‘’baş kişi’’, ‘’temel kişi’’ ya da ‘’kahraman’’ denir. Bu kişiler, okura yapıtta birçok özelliği ile tanıtılır. Olaylar, onun çevresinde döner. Yan kişiler (ikinci, üçüncü derecede kişiler; arka plandaki kahramanlar) , anlatılanlarla dolaylı ilgisi olan kahramanlardır.
• Devingen (Dinamik) Karakter, öykü boyunca değişim gösteren geliştirilmiş karakterdir. Öykünün başlangıcıyla sonucu arasındaki kesitte değişim gösterirler. Yeni kişisel davranışlar edinir, yeni değerler geliştirebilir. Kendi düşüncesinin mutlak doğru olduğu anlayışından demokratik kültür bilinci edinmeye; bencillikten paylaşıma kadar bir değişim yaşayabilir. Çocuk edebiyatında en önemli etken, değişim geçiren kahramanın bu değişiminin okur tarafından inandırıcı bulunmasıdır. Kahramanların kişiliklerinde, kısa sürede oluşan; ancak nedenlerinin yeterince açıklanamadığı ani ve büyük değişimler çocuğun kahramana olan güvenini sarsabilir. Çocukların kahramanla kuracakları özdeşim süreci, kahramanın yaşadığı büyük değişimlerle karmaşık bir niteliğe dönüşebilir.
• İlköğretim çağında okuma alışkanlığı edinmeye başlayan çocukların kitaplardaki kahramanlardan etkilenmeleri, onları öykünerek güzele, doğruya, iyiye yönelmelerinde belirleyici etken; çocukların okudukları kitaplardaki kahramanları inandırıcı bulması, onlara inanması ve güven duymasıdır. Kahramanın davranışlarındaki tutarlık, aynen gerçek yaşamda olduğu gibi, geliştirilen karaktere okuru yaklaştıran önemli bir ilkedir. Bu yaklaşım, baş kişinin ideal insan olması biçiminde anlaşılmamalıdır. Kahramanın yaşadığı değişimler, insana özgü zayıflıklar kurgulanan olayla ilişkilendirilmişse, geliştirilen karakter çocuk okur için ilgi çekici olabilir.
• Durağan (Statik) Karakter, inandırıcı olmasına karşın değişmeyen karakterdir. Öykü boyunca büyük kişilik değişimleri yaşamaz. Yaşadığı küçük, önemsiz değişmeler de okur tarafından yeterince önemsenmez. Uzun bir süre geçmesine karşın kahramanda bir değişim gerçekleşmeyebilir. Öykü başında erdemli ya da kibirli davranışlarıyla okura tanıtılan bir kahraman öykünün sonunda da benzer özellikleriyle karşımıza çıkabilir.
• Yaşamın tanıklığını yapan edebiyat ürünlerinin, insanın bu gerçeğini de okurla paylaşması olağan bir durumdur. Çünkü herkes için zaman bir değişim nedeni olmayabilir. Ancak, yazar, kahramanın değişmeme nedenlerini de okurlarına ustaca sezdirebilmelidir.
• Karakter bir bütündür. Öykünün başında erdemli olan bir kişi birkaç sayfa sonra bir üçkağıtçı olarak karşımıza çıkamaz.
Çıkarsa inandırıcılıktan yoksun olur. Davranışlarda değişme elbette olur. Ne var ki bu değişimi oluşturan etkenler ve güdüler kurgu içerisinde belirtilmelidir. Öte yandan kişilerin davranışları, duyguları, düşünceleri, istekleri onların yetişmesine, aldıkları eğitime, toplum içindeki konumlarına uygun olmalı. Kısaca, karakter bir bütünlük taşımalı.
Kitap Kahramanlarına Öykünme ve Özdeşim
• Okuduğu ya da dinlediği bir öykünün kahraman ya da kahramanlarıyla kurduğu etkileşim, çocuğun yeni düşsel arkadaşlar edinmesini sağlar. Kendi gibi duyan, düşünen ve hareket eden ya da etmek isteyen başka çocukların da olduğunu ya da olabileceğini anlar. Güven duygusunu geliştirir.
