İLK KENTLER
VE DEVLETLER
• DEVLET:
Merkezi Hükümet / İdari Uzmanlaşma / Sosyal Sınıflar
• Devletin ilk izleri, insanların göç etmekten yorulup tarımsal üretim yoluyla yerleşik
hayata geçtikleri Neolitik dönemde görülür.
• Şehirleri ve devletleri kendinden önce gelen organizasyonlardan ayıran dört olgu: Statü, Güç, Zenginlik ve Ayrıcalıklar
• Medeniyetle birlikte boş zamanın arttığı
görüşü tam bir efsanedir.
Devletin Kökeni
• İlk Devletler: G.Ö. 5500 – Mezopotamya, G.Ö. 2500 – Orta Amerika
• Besin üretimi arttıkça toplumsal ve ekonomik
işbölümü karmaşıklaşır; Siyasi otorite ve kontrol mekanizmaları, nüfusun artması ve ekonominin çeşitlenmesinden kaynaklanan sorunlarla ilgilenmek için ortaya çıkmıştır.
• Antroploglar devletin oluşumuna birden fazla faktörün katkı sağladığını ortaya koyar ancak bunların bazıları daha ön plandadır.
• Yani devletin oluşumu evrensel sebeplerden ziyade bir bölgeden diğerine yayılarak
genişlemiştir.
Sulama Sistemleri
• Devletin oluşumu, sulama sistemlerine dayanan tarım ekonomilerini düzenleme ihtiyacının bir sonucudur. (Mısır ve Mezopotamya)
Su kontrolü üretimi artırır Besin artınca nüfus da artar
Nüfus arttıkça sulama sistemleri gelişir
Gelişen sulama sistemleri daha geniş bir nufusu doğurur
Kişilerarası gerilim artar; suya erişim konusunda çatışmalar sıklaşır
Siyasi otorite hem üretimi hem de kişilerarası ilişkileri düzenlemek için ortaya çıkar
Uzun Mesafeli Ticaret Yolları
• Başka bir teoriye göre devlet, bölgesel
ticaret ağlarındaki stratejik konumlarda ortaya çıkar.
• Yalnız bu da tek başına gerekli ya da yeterli bir sebep değildir ve ayrıca bu, devletin
oluşumuna öncülük etmekten ziyade onu
takip eder.
Nüfus, Savaş, Kuşatma
• Çok değişkenli Teori: Bu teori kaynak artışının görüldüğü her yerde nüfusun artacağını ve savaşın patlak vereceğini ileri sürer.
• Dünyanın en kurak bölgelerinden biri olan
Peru kıyıları bu teoriye güzel bir örnektir.
Bir kez yerleştikten sonra bütün bu eğilimler hızlanır. Nüfus artar, savaşlar yoğunlaşır ve köyler şeflikler altında birleşir. İlk devletler vadideki bir şefliğin diğerlerini fethetmesiyle
ortaya çıkmıştır.
Vadideki farklı şeflikler çatışmaya başlar. Kazananlar kaybedenleri büyüyen devletleine katar, bölgesel olarak daha da büyür ve
sonunda kıyılardan dağlık alanlara kadar uzanan imparatorluklar oldunlaşır.
Sonuç olarak;
• ilk devletler vadideki bir şefliğin diğerini fethetmesiyle ortaya çıkmıştır.
• Erken devletler farklı yerlerde farklı
sebeplerden ortaya çıkmıştır.Birbirlerini etkileyen bu sebepler birbirlerinin etkilerini de
artırmışlardır.
• En genel ifadeyle şefliklerin ve devletlerin besin üretiminin (artı ürünün)kaçınılmaz bir sonucu olduğunu unutmamalıyız.
Kent Devrimi
Kent devrimiyle birlikte ekonomik faaliyetler yayılmış ve ilk şehirler inşa edilmiştir. Diğer taraftan, önceden var olan bağımsızlıklar ve özgürlükler yerini hizmetkarlığa, vergiye, kurallara ve yasalara bırakmıştır.
• DEVRİM? İsim babası V. Gordon Childe
• Kent Devrimi’nin anahtar özelliği; sosyal
tabakalaşmayla paralel olarak ilk kez ortaya
çıkan ve elinde gerçek bir güç bulunduran
yöneticilerin de olduğu idari kurumlardır.
Kent Devriminin Özellikleri
1. Erken şehirler daha büyük nüfuslu ve daha kapsamlıdır 2. Şehirlerde tam zamanlı ustalar, işçiler, memurlar ve din
adamları vardı
3. Üreticiler tanrıya ya da yöneticilere vergi vermek zorundadır ve vergiler hazinede ve tapınakta
toplanmaktadır
4. Anıtsal yapılar sadece varlıklarıyla farklı değil aynı zamanda kralın gücünün de simgesidir
5. Yönetici sınıf vardır ve hazine tarafından desteklenir 6. Yazı kayıt tutulması (arşiv) için kullanıldı
7. Fen bilimleri (öngörü için geometri, astronomi vb.) gelişti 8. Heykel, resim ve mimari gibi sofistike sanat dalları gelişti 9. Uzun mesafeli ticaret yolları açıldı
10.Miras hukuku oluşturuldu
Devletlerin Özellikleri
• Erken Devletler;
• Yayılmacıdır: Şeflikler arası rekabet ve fetihler
• Yoğun nüfusları besleyen tarım ekonomilerine sahiptir.
• Vergi ile iş gücünü denetleyen bir hükümdara ve orduya sahiptirler.
• Toplumsal sınıflardan oluşmuştur.
• Tapınaklar, saraylar ve anıtsal yapılara sahiptirler.
• Arşivleme sistemini geliştirmişlerdir.
Ortadoğu’da Devletin Oluşumu
Kent Yaşamı
• G.Ö. 11000: Bilinen ilk şehir, İsrail topraklarındaki Jericho’dur.
• Tarihteki ilk kasabalar: Ortadoğu’da 10.000 yıl önce
• G.Ö. 5500: Kasabalar şehirlere dönüyor
• Obsidyen ticareti ile zenginleşen şehir: Çatalhöyük
• Çatalhöyük’ün en belirgin sosyal özelliği: Sakinleri büyük bir köyde yaşamalarına rağmen herhangi bir otorite
tarafından kontrol edilmeksizin bağımsız biçimde hareket ederlerdi. Ticareti ve üretimi kontrol eden bir
merkezi yönetim de yoktu.
Seçkinler Tabakası
- Çanak çömlek yapımının Jericho’da ilk kez bulunması 8000 yıldan biraz daha öncesine dayanır. O tarihten öncesi Çanak Çömlek Öncesi Neolitik Dönem olarak adlandırılır.
- G.Ö 7000’e gelindiğinde çanak çömlek yapımı Ortadoğu’da yaygınlaşmıştır.
- Erken ve yaygın bir çömlekçilik tarzı olan Halaf Kuzey Suriye’deki Tell Halaf Dağları’nda bulundu.
- Halaf seramikleri, elit tabakanın ve ilk şefliklerin ortaya çıktığı zaman dilimini tanımlar. Çünkü Halaf’ta seramiğin sayıca az olması toplumsal hiyerarşiyle ilişkili lüks mallar olduklarının kanıtıdır.
Eşitlikçi Toplum
Bireysel nitelikler dışında herhangi bir statü ayrımı yapmayan toplum tipidir. Saygın bir kişinin çocuğu ebeveyni dolayısıyla özel bir saygı görmez.
Geçimlerini avcılık ve toplayıcılıkla sağlarlar.
Sosyal örgütlenme takım ve kabilelerle gerçekleştirilir.
Toplumsal Kademelendirme
Kademeli Toplum
Statü farklılıkları en yüksek rütbeli üyeden en düşüğüne kadar bir süreklilik içerisinde kırılma yaşamadan mirasla geçer.
Geçimlerinin temelini bahçecilik, çobanlık ve bazı toplayıcı gruplar oluşturur.
Sosyal örgütlenme şeflikler ve bazı kabilelerle gerçekeştirilir..
TabakalaşmışToplum
Statü farklılıkları miras yoluyla devam eder ve asillerle halk arasında kesin farklar vardır.
Geçimlerini tarımla sağlarlar.
Sosyal örgütlenmenin temel yapısını devlet oluşturur.
Gelişmiş Şeflikler
• Kuzeydoğu Suriye’de arkeolojik çalışmalarına devam edilen ve önemli ticaret yolları üzerinde bulunan Tell Hamoukar antik şehrinde büyük çömlek parçalarına, buğday, arpa ve yulaf parçalarına rastlanmıştır.
• Besinin bu ölçüde hazırlanmasının, seçkinlerin,
insanları ve kaynakları organize ettiği kademeli bir
toplumu gösterdiğine inanılmaktadır. Büyük olasılıkla bir şef gibi ev sahipliği yapıyorlar ve eğlenceler düzenliyorlardı.
• Sosyal kademelendirme için delil sağlayan bir başka şey de besin ve diğer malların taşınması sırasında işaretleme yapmak için kullanılan mühürlerdir.
Devletin Doğuşu
Güney Mezopotamya’da G.Ö. 5700 yıllarında sulamadan kaynaklanan nüfus artışı sosyal manzarayı büyük ölçüde değiştirmiştir. Sosyal ve ekonomik ağlar genişledikçe yeni yerleşim yerleri ortaya çıkmış ve nüfus yoğunluğu artmıştır.
Ekonomiler merkezi liderlikler tarafından yönetiliyordu.
Tarım yapan köyler şehirlere dönüşmüştü ve bazıları yerel krallar tarafından idare ediliyordu.
Yazının kökeninin Güney Mezopotamya’da kurulan Sümerler’e dayanıyor olması orada daha gelişmiş devlet toplumunun olduğunu göstermektedir.
Devletler yazı olmadan da var olabilir fakat yazı bilginin akışını ve depolanmasını kolaylaştırır.
• Sulanan arazilerde oluşan nüfus baskısı tabakalaşmış toplumu yaratmaya yardım etmiştir. Arazi alınıp
satılan bir özel mülkiyet haline gelmiştir.
• Büyük arazileri olan kişilerin zenginliği onları sıradan çitçilerden ayırmıştır.
• Ortakçılar ve serfler tarlalarda emek harcarken bu
toprakların ağaları kentli seçkinlere katılmışlardır.
• G.Ö 4600’e gelindiğinde Mezopotamya’da soylular, halk ve köleler olarak karmaşık bir katmanlaşmaya sahip iyi tanımlanmış bir sınıf yapısı oluşturmuştu.
• DEVLETLER NEDEN ÇÖKER?
• Devletler, başlangıçta devleti oluşturmak için zorunlu olarak bir araya gelmiş hatlar üzerinden parçalanabilir. (Örn: Bölgesel siyasi yapılanmalar)
• Çeşitli doğal ve/veya siyasi faktörler (İstila, hastalık, kıtlık ya da uzun süreli kuraklık gibi) devleti ortadan kaldırabilir.
• Çevrenin bilinçsizce hor kullanımı (arazinin aşırı kullanımı, çiftçilerin ağaçları kesmeleri sonucu oluşan erozyonlar vb.) devleti ekonomisi
yoluyla yıkabilir.
• Sulama ve sudan kaynaklı faktörler devletin kurulumunda da
yıkımında da en etken unsurdur: Su rezervlerinin azalması veya su bazlı mineral tuzların toprağa verdiği zarar bir devleti yok edebilecek
derecede önemli bir faktördür.
• Savaşlar: Devletlerin hem kurucusu, hem yok edicisi !
