Türk Eğitim Tarihi. 7. I.Meşrutiyet ve Mutlakıyet Dönemi ( ) Yrd. Doç. Dr.

(1)

Türk Eğitim Tarihi

Yrd. Doç. Dr. Ali GURBETOĞLU

www.agurbetoglu.com [email protected] 7. I.Meşrutiyet ve Mutlakıyet

Dönemi (1876-1908)

(2)

16.5.2016 Yrd. Doç. Dr. Ali Gurbetoğlu 2

I.Meşrutiyet Dönemi (1876-1878)

II. Abdülhamit’in 1876’da Osmanlı tahtına çıkmasından, 13 Şubat 1878’de parlamentoyu süresiz tatil etmesine kadar olan süre

(3)

I.Meşrutiyet Dönemi 1876-1878

• Devletin iç ve dış sıkıntılar ve mali bunalımlarla boğuştuğu bir dönemin içinde, sorunlarla boğuşulmaktadır.

• Genç Osmanlılar denilen bir grubun siyasi etkileri ve nüfuzu gelişmekteydi

• 10 Mayıs 1876 tarihinde İstanbul’da medrese öğrencileri, iç ve dış olumsuz

gelişmelerden devlet yöneticilerini sorumlu tutup derslere girmemiş ve Babıali’ye saldırmışlar.

• Padişah Abdülaziz sadrazam Mahmut Nedim Paşa’yı ve ekibini görevden almış ancak bu yeterli olmamıştı.

• Yeni hükümeti kuranlar padişahı da devirmek istiyorlardı ve 30 Mayıs 1876 da V.

Murat’ı tahta çıkardılar

• Ancak onun akli dengesinin bozuk olduğu ortaya çıktığından, 31 Ağustos 1876 tarihinde II. Abdülhamit tahta çıkarıldı.

• Abdülhamit, sanayi mektepleri ve ıslahhanelerin kurucusu Vali Mithat Paşa’yı

Aralık 1876’da sadrazamlığa getirdi.

(4)

• 23 Aralık 1876 tarihinde Kanunu Esasi yürürlüğe konularak I. Meşrutiyet ilan edildi.

• Bu siyasal gelişmeler Tanzimat’ın doğal gelişimi olarak değerlendirilmektedir.

• Meşrutiyetten amaç, devletin şeklinin tam Avrupalı hale getirilmesidir.

• Bu gelişmede Avrupalıların istek ve zorlamalarının da etkili olduğu bilinmektedir

• Abdülhamit, kısa bir süre sonra Şubat 1877’de Mithat Paşa’yı azledip İstanbul dışına çıkardı.

• Anayasa gereği, ilk Osmanlı meclisi 19 Mart 1877’de toplandı.

• Rusya’nın Nisan 1877 tarihinde Osmanlı’ya 93 Harbi olarak bilinen savaşı açması sonucu Osmanlı büyük bir yenilgi yaşadı.

• Ruslar batıda İstanbul önlerine kadar, doğuda Kars, Ardahan, Batum bölgelerini işgal ettiler.

• Yenilginin doğurduğu acılar ve felaketler, siyaset ve eğitim gibi pek çok alanlarda gelişmeleri durdurdu.

• Bu savaş ve yenilgiler bahane edilerek 13 Şubat 1878 tarihinde parlamento süresiz tatil edildi ve Meşrutiyet sona erdi.

• I. Meşrutiyetin çok kısa ömürlü olması, bu dönemde örgün ve yaygın eğitimde esaslı çalışmalar yapılmasını önlemiştir.

(5)

Dönemin Eğitiminin Genel Özellikleri

• Anayasaya (Kanunu Esasi) dayalı yeni bir sisteme

geçilmiştir.

• Kanunu Esasi ile eğitim

alanında önemli düzenlemeler yapılmıştır.

• Ancak bunların hayata geçirilmesinde başarı sağlanamamıştır.

• Patlak veren Osmanlı Rus harbi (1877-1878) devleti derinden sarsmıştır.

• Bu savaş (93 Harbi) nedeniyle eğitime ilişkin köklü uygulamalar yapılamamıştır.

(6)

Kanunu Esasi’de Eğitimle İlgili Hükümler

Madde 15:

• Emr-i tedris serbesttir, muayyen olan kanuna tebaiyet şartıyla her Osmanlı, umumi ve hususi tedrise mezundur.

Madde 16:

• Osmanlı ülkesinde bulunan çeşitli toplumların “umur-u itikadiyelerine mütellik olan usul-i talimiyeye halel getirilmeyecektir”.

• Bu maddede, ülkedeki tüm okulların devlet denetiminde olduğu hükmü de yer almıştır.

Madde 114:

• “Osmanlı efradının kaffesince tahsil-i maarifin birinci mertebesi mecburi olacak ve bunun derecat ve teferruatı, nizam-ı mahsus ile tayin kılınacaktır.

(7)

Mutlakıyet Dönemi (1878-1908)

II. Abdülhamit’in 13 şubat 1878’de parlamentoyu süresiz tatil etmesinden 23 temmuz 1908’e kadar geçen dönem

(8)

Mutlakıyet Dönemi Eğitiminin Genel Özellikleri

1. Mesleki eğitime önem verilmiş, pek çok meslek ve sanat okulu açılmıştır.

2. İlk kez özel eğitim alanında bir girişim olmuş, sağır dilsiz ve körler için bir okul açılmıştır.

3. Yerli yabancı özel öğretim büyük gelişme göstermiştir.

4. Genel eğitim ve okulların yaygınlaşması sağlanmıştır.

5. Nicelik bakamından gözlenen başarılar eğitimin niteliğini yükseltmek gibi bir amaçla yürütülememiştir.

6. Yetiştirilmek istenen insan tipi “Osmanlılık ” idealine bağlı dindarlık, itaatkar, padişah a bağlı gösteren insan tipidir.

7. Din ahlak derslerinin saatleri artırılmıştır.

8. Öğretmenliğin meslekleşmesi için önemli düzenlemeler yapılmıştır.

9. Maarif Nezareti 1894-1895’den itibaren , ilk kez ülke çapında eğitim istatistikleri yayınlanmıştır.

10.İlk kez 1898-1904 yılları için “Salname-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye” adıyla eğitim-öğretim yıllıkları yayınlanmıştır.

(9)

İlköğretimde Yenilik ve Gelişmeler

o Yeni açılan okullar, Mekatib-i İptidaiye (iptidai mektepler -usul-i cedide mektepleri) adlarıyla Maarif Nezaretine bağlıydı.

o Eski okullar, Sıbyan Mektepleri (Usul-i atika mektepleri) adıyla Evkaf Nezaretine bağlıydı.

• İlkokullar için 1892’de çıkarılan bir talimat , bu okullar ve öğretmenleri hakkında yeni ve önemli düzenlemeler getirmiştir.

• 1892’de iptidai mekteplere muallim tayin edileceklerin Darülmuallimin-i İptidai’den şahadetname almış bulunmaları ya da bir sınav sonunda yeterliliklerini kanıtlamış olmaları, ayrıca iyi ahlaklı

olmaları gerekir.

• Talimatta bu kurumlar 4 yıllık olarak belirtilmiş olsa da, programlarının 3 yıllık olması, bu okulların fiilen 3 yıllık olduğunu göstermektedir

Programları:

• Şehirlerde: Elifba, Kur’an, Tecvit, İlmihal, Ahlak, İmla, Kıraat, Tarih, Coğrafya, Hesap, Hüsn-i Hat

• Köylerde: Elifba, Kur’an, Hesap, İlmihal, Kıraat, Hat

• Okul masrafları, daha önce olduğu gibi mahallin halkınca karşılanmıştır

(10)

Ortaöğretimde Yenilik ve Gelişmeler

• 1882-1890 yılları arasında Rüştiye’yi de içine alan idadilerin yaygın olarak taşrada açıldığı görülür.

• İdadiler, Rüştiyelerle birlikte İl merkezlerinde 7 yıl, sancak merkezlerinde 5 yıl olarak düzenlenmiştir.

• Böylece yaygınlaşan öğretim kurumları, serbest mesleğe, yüksek öğretime ve mahalli devlet hizmetlerine eleman hazırlamışlardır.

• Abdülhamit dönemi sonlarında ülkede 619 Rüştiye mektebi ve bunların 74 ü kızlara ait idi.

• Tüm Rüştiyelerde 40 bin kadar öğrenci bulunuyordu.

• İdadilerin sayısı da 109 ve öğrenci sayısı 20 bin kadardı.

• İdadiler; Rüştiyeler üzerinde eğitim verdiğinden, bazen onları da kapsadıklarından, resmi belgelerde bu kurumların programları birlikte verilmiştir.

(11)

Programları:

7 Yıllık İdadi programları şöyledir:

• Kur’an ve Ulüm-i Diniye

• Tecvid

• Edebiyat ve Ahlak

• Kitabet-i Resmiye

• Arabi, Farisi, Fransızca

• Kavanin

• Hesap

• Usul-i Defteri

• Cebir

• Elsine (Rumca, Ermenice, Bulgarca)

• Münif Paşanın Maarif Nazırlığı sırasında İstanbul’da 1880’de Kız İdadiyesi açılmıştır.

• Bu okulda, genel kültür dersleri, Türkçe, Fransızca, Almanca, İngilizce, Musiki, el ve ev işleri dersleri okutulmuştur.

• 1902’de il merkezlerindeki yatılı idadiler ziraat, ticaret ve sanayi şubeleri oluşturularak, çok amaçlı liselere dönüştürüldüler^.

Hendese Müsellesat Kozmoğrafya Makine

Hikmet-i Tabiiye ve Kimya Tarih, Coğrafya

İlm-i Servet

Malümat-ı Nafia ve Hıfzıssıhha Hüsnü Hat, Resim

(12)

Öğrenci Disiplini

CEZALAR: ÖDÜLLER: (Evrak-ı Takdiriye)

• İhtar ve tembih: (Uyarı)

• Tekdir: (Müdür uyarısı)

• Tevkif: (Teneffüsten men)

• Alenen tekdir:(Şiddetli uyarı)

• İhbar ve şikayet:(Veliye bildirim)

• İhrac-ı muvakkat: (1Hft-1Ay)

• İhraç-ı kati: (Sürekli uzaklaştırma)

• Aferin: Okul Müdürünce verilir.

• Tahsin/Tahsinname: Arasınavda birinci olana müdürce verilir-(4 Aferin değerinde)

• İmtiyaz: Müdür tarafından verilir, (2 Tahsin veya 8 Aferin değerinde)

• Levha-i iftihar: Basılı kağıt değildir, Büyükçe bir levhaya öğrencinin adı yazılır. (4 Tahsin)

• Mükafat: Basılı kağıt ,(2 Levha-i İftihar)

değerinde, Rüştiye Mektepleri müdürünce imzalanır.

12

Öğrencilere verilen ve hafiften ağıra doğru cezalar ile basitten mükemmele doğru ödüller şöyledir:

16.5.2016 Yrd. Doç. Dr. Ali Gurbetoğlu

(13)

Muhtelif zamanlarda kullanılmış "Aferin" belgeleri

(14)

• Zikr-i Cemil ve İmtiyaz belgeleri

(15)

Sınav sistemi

Bir okula giriş(duhul) sınavı dışındaki sınavlar ikiye ayrılır:

1. İmtihan-ı hususi: Ara sınavı anlamındadır ve üç ayda bir dersin öğretmeni tarafından yapılır.

2. İmtihan-ı umumi:

• Her öğretim yılı sonunda ,Rüştiye ya da idadî mektepleri idaresince tayin edilen mümeyyizler vasıtasıyla yapılır.

• Mümeyyizler genellikle başka okulların öğretmenlerinden oluşur.

• Sınav tarihi 10 gün önceden öğrencilere duyurulur.

• Bu süre içinde ders öğretmenleri tekrarlarla öğrencilerini sınavlara hazırlar

• Mümeyyizler sınavı sözlü yaparlar ve notları kesindir.

(16)

Notlar:

9-10 : Aliyyül Ala (Pekiyi) 8 : Ala (İyi)

6-7 : Karib-i Ala (İyiye yakın) 5 : Vasat (Orta)

4 : Karib-i Vasat (Ortaya yakın) 3 : Zayıf

1-2 : Edna (Çok zayıf)

• Genel imtihanda sınıfı geçmek için her dersten en az 4 almak, not ortalamasının da en az 5 olması gerekir.

• Şahadetname almak için not ortalamasının 6 olması gerekir.

• Not ortalaması 5’ten yüksek ve iki dersi 4’den düşük öğrenciler yıl sonu sınava alınır, bir dersten de olsa başarısız olanlar sınıfta kalır.

(17)

Okulların Çalışma ve Tatil Sistemi

1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi 25. maddesine göre Rüştiye ve İdadilerde:

• Okullarda dersler Temmuz başında kesilir.

• Temmuzun ilk 10-15 günü sınavlara hazırlık yapılır

• Son 15 gün içinde sınavlar yapılır.

• 1-22 Ağustos arası genel tatil (Yaz tatili) yapılır.

• Okullar 23 Ağustosta tekrar açılır

• Müslüman okulları; Ramazanın son haftası ile bir sonraki ayın ilk haftası dahil olmak üzere 15 gün tatil edilir. Kurban bayramında da bir hafta tatil edilir. Kandil günleri ve Cuma günleri tatil edilir.

• Gayrimüslim okulları da ancak kendi bayram ve özel günlerinde tatil edilebilir.

• Tüm okullar, padişahın doğum ve tahta çıkış yıldönümlerinde tatil edilir.

(18)

Yükseköğretimde Yenilik ve Gelişmeler

• 1900’de yeniden açılan Darülfünunda üç bölüm bulunmaktadır. Bunlar:

• Ulüm-u Aliye-i Diniye Şubesi (4 Yıl)

• Edebiyat Şubesi (3 Yıl)

• Ulüm-u Riyaziye ve Tabiiye Şubesi (3 Yıl)

• Darülfünunun açılmasında, o yıllarda, yasağa rağmen, tahsil görmek için yurtdışına kaçan öğrencileri engellemek amacı öne çıkmaktadır.

• Mekteb-i Mülkiye binasında açılan okulun müdürlüğüne Mülkiye Mektebi müdürü bakmıştır.

• Bu dönemde açılan başlıca yüksek okullar:

• Mekteb-i Hukuki Şahane (1880)

• Mekteb-i Mülkiyeyi Şahane (1859)

• Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye (1867)

• Mülkiye Baytar Mektebi (1889)

• Mekteb-i Harbiye (1834)

(19)

Mesleki ve Teknik Eğitim

• Sanayi-i Nefise Mektebi (1882)

• Hendese-i Mülkiye Mektebi (1883)

• Lisan Mektebi(1883)

• Ticaret Mektebi(1884)

• Fenni Resim ve Mimari Mektebi (1887)

• Bağ ve Aşı Ameliyat Mektebi(1887)

• Ameli ziraat Mektepleri(1887)

• Polis Dershanesi(1889)

• Aşı Memurları Mektebi(1892)

• Gümrük Memurları Mektebi(1892)

• Tüccar Kaptan Mektepleri(1886)

• Aşiret Mektebi(1892)

• Çoban Mektebi(1898)

• Darülhayr-ı Ali(1903)(Çocuk Esirgeme Kurumu).

(20)

Sultan İkinci Abdülhamid tarafından, 21 Eylül 1892 tarihinde açılan Aşiret Mektebinden mezun olan çocuklar, Harbiye ve Mülkiye mekteplerine gönderildiler^.

(21)

Sultan II. Abdülhamid Han tarafından kız çocuklarının eğitimi için açılan ''Fuzuyat-ı Hamidiye mektebi'' toplu resmi…

(22)

Özel Öğretim, Azınlık ve Yabancı Okullar

• Bu dönemde tüm özel okullar büyük gelişme göstermişler.

• Azınlık ve yabancı okulları rahatça zararlı eylemlere girişebilmişler.

• Devletin denetimi kağıt üzerinde kalmıştır.

• Yabancı okullar; Katolik okulları ve Protestan okulları olmak üzere ikiye ayrılmış

• 15 ocak 1884’te İstanbul’da Şemsülmaarif adında ilk Türk özel okulu açılmıştır.

• Bu okul daha sonra İstanbul Erkek Lisesi’nin temelini teşkil etmiştir.

• 1885’te Numune-i Terakki adında başka bir okul açıldı.

• 1882’de Mekteb-i Hamidi adında bir özel okul açıldı.

• Bu okulda hem idadiye hem de rüştiye sınıfları vardı.

• 1903’ te 28 özel Türk okulu vardı. Hepsinin de hem idadiye hem de rüştiye sınıfları vardı.

• Azınlık okulları; Rum, Ermeni ve Yahudi okullarıdır.

• Bu okullar İstanbul’da ve taşrada önemli gelişmeler göstermiştir.

• Tanzimat dönemi yabancı okullarına ilave olarak bu dönemde Rus, Avusturya, Macaristan ve İran, İstanbul’da okullar açmışlardır.

(23)

Azınlık ve Yabancı Okulların Osmanlı’ya Etkileri

Olumsuz etkileri:

• Müslüman halka batılı Hıristiyan halkın güçlü ve üstün olduğunu benimsetme çabaları

• Türkiye’de Protestanlığı yaymak ve halkın padişaha olan inancını sarsmak

• Halkı Batı hayranlığı ve taklitçiliğine yönlendirmek

• Hıristiyan azınlıkları devlete karşı başkaldırmaya teşvik etmek Olumlu etkileri:

• Toplumda yabancı dil bilenlerin artması

• Kızların eğitimine katkıları

• Açtıkları yetimhaneler vs. ile çocukları korumaları

• Kurdukları hastaneler ve sağlık ocaklarıyla verdikleri hizmetler

• Bazı sanayi ve tarım aletlerinin topluma girmesi

• Batılı eğitim ve öğretim anlayışının tanıtılması

• Yaptıkları meslek ve iş eğitimi türünden çalışmalar

(24)

Özel Eğitimde Gelişmeler

• Osmanlı’da genel amaçlı ilk özel eğitim kurumu 1889’da dilsiz ve sağırlar için açılan Dilsizler Mektebidir.

• Avusturyalı Grati Efendinin girişimiyle İstanbul’da Ticaret Mektebi içinde açılmıştır.

• Okulun müdürü ve bazı dersin öğretmenliğini de Grati Efendi yürütmüştür.

• Bu zat bir yıl sonra aynı yerde Körler Okulunu açmıştır.

• Maarif Nazırı Münif Paşa’nın ilgisiyle bu okullar geliştirilmiştir.

• 1891’de Grati Efendinin ölümü ve Münif Paşanın da

sadrazamlığının sona ermesiyle bu okullara ilgi azalmıştır.

• Ama mektepleri 1898’de kapatılmıştır.

Yıldız Sağırlar Okulu (1902)

(25)

Öğretmen Yetiştirme Politikaları

• 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesinde yer alan Darulmualliminle ilgili hükümler 1891’de değiştirilmiştir.

• Darülmuallimin idadi şubesi kapatılarak iptidaiye, rüştiye, aliye şeklinde 2 yıllık 3 şube açılmıştır.

• İptidai şubesine girmek için konulmuş sınavı geçmek, iyi ahlaklı olmak, 18’den küçük, 30’dan büyük olmamak, sakat ve özürlü olmamak şartı konmuştur.

• Okul burslu olduğu için mezunlar öğretmenlik yapmak veya aldıkları bursları iade etmek zorundadırlar.

• Rüştiye şubesine iptidai şubesinden mezun olanlarla idadi mezunları sınavsız alınır.

• Darülmuallimat; iptidai mektepleri ve rüştiyelere kadın öğretmen yetiştiren 3 yıllık bir okuldur.

• 1893’teki bir düzenlemeye göre 6 yıllık bir ihtiyat kısmı oluşturulmuştur.

• Bu kısım kız rüştiyeleri düzeyindedir. Buradan çıkanlarla kız rüştiyeleri mezunları Darülmuallimat’a sınavsız alınırlar.

(26)

• İdadilere, müdür ve öğretmen olarak çok sayıda Mülkiye Mektebi mezunu doğrudan tayin edilmiştir.

• Bazı mülkiyeliler de maarif müdürlüğü ve diğer eğitim hizmetlerini üstlenmişlerdir.

• İdari görev üstlenen mülkiyelilerin hepsi ek görev olarak öğretmenlik yapmışlardır.

• Bu dönemde ilkokul öğretmeni yetiştirilmesine daha çok önem verilmiştir.

• Yeni usule uygun öğretmen yetiştirmek için Darulameliyat adında bir uygulama okulu da açılmıştır.

• İlkokul öğretmeni yetiştirmek için 1875’ten itibaren Bosna, Girit, Konya, 1882’den sonra da Sivas, Bursa, Amasya, Kastamonu, Kudüs, Trabzon, Edirne, daha sonra da Selanik, Kosova, Manastır, Aydın, Halep, Elazığ, Erzurum, Musul, Van ve Bolu’da okullar açılmıştır.

• Buna rağmen öğretmen ihtiyacını karşılamada yetersiz kalındığından köy ve

kazalardan toplanan imam ve öğretmenlere “usul-i cedide üzere” formasyon eğitimi verilmiştir.

(27)

• Bu dönemde öğretmenliğin meslekleşmesi için “Muallimlikte Meslek-i İhtisas Tesisine Dair Talimat” başlığını taşıyan önemli bir belge yayınlanmıştır.

• Belgenin birinci maddesinde öğretmenlik mesleğine giriş için şu şartlar konmuştur:

• İyi ahlak ve davranışlı olmak,

• Öğretim görevinden başka bir görev ya da memuriyetle uğraşmamak,

• Kendine verilecek derse bağlılık ve ihtisasa uymak.

• Görüldüğü gibi bu hükümler günümüzde bile önemini korumaktadır.

• Talimatta “Meslek-i talime duhul hakkı Darülmuallimin mezunlarına münhasırdır”

hükmünün rüçhan hakkından farklı değildir.

• Çünkü aynı talimatta; “yüksek öğretim yapmış olanlardan bir fende ihtisası olanların o alanda muallim olabilecekleri” konusunda bir hüküm vardır.

• Darülmuallimin’i bitirenler bir göreve atanmadan önce İstanbul’da 6 ay bir öğretmenin yanında staj göreceklerdir.

• Talimatın 16. maddesinde birden fazla derse giren öğretmenlerin girdiği derslerin birbiriyle mümkün olduğunca ilgili olması istenmektedir.

(28)

Eğitimin İdari Teşkilatlanması

• Temmuz 1879’da Nezaret Merkez Teşkilatı, öğretim basamaklarına göre daireler halinde düzenlenmişti.

• Buna göre eğitim sistemi:

• Merkez Örgütü

• Taşra Örgütü

• Yurtdışı Örgütü

• Bağlı Kuruluşlar

şeklinde düzenlenmiştir^.

• Bu yapı, Cumhuriyet döneminde de geçerliliğini korumuştu.

(29)

Dönemin Maarif Nazırları

Münif Paşa: 1877, 1878-1880,

1885-1891 (toplam 9 yıl 3 ay) Zühtü Paşa: 1891-1902 (10 yıl 7 ay) Haşim Paşa: 1903-1908

(30)

Öğretmenlere Müdahaleler:

• Maarif nezareti, öğretmenleri sürekli gözetim altında tutmak, milli bir ruhla

yetişmesini engelleyecek önlemleri almakla uğraşmıştır. Öğretmenlerden istenen düzenin savunuculuğunu yapmak ve medresenin yetiştire geldiği tip insan

yetiştirmektir.

• Maarif nezareti ve saray, özellikle mülkiye, harbiye , tıbbiyeden ürkmektedir. Bu okullar rejime karşı fikirlerin ocağı halindedir.

• Saray , Mülkiyenin, devlete sadık memurlar yetiştirmek amacıyla açıldığı halde öğrencilerin böyle yetişmediğinden yakınmış ve her sınıfta akaid ve ahlak

derslerinin okutulması istenmiştir.

• Dini dersler artırılmış,hikmet(felsefe),Tabiiyenin programından çıkarılarak diğer müspet derslerin saatleri azaltılmıştır.

• Ayrıca 1892’de Mülkiye Mektebi, Galatasaray Lisesi ve idadilerin müdür ve öğretmenlerinin hareket tarzını belirleyen bir kararname hazırlamıştır.

(31)

Gizli Hürriyet Hareketleri ve Öğretmenler

• Eğitim ve öğretmenlere çeşitli müdahalelerin dışında bazı öğretmenler işten çıkarılmış veya sürülmüşlerdir.

• Muallimleri sürekli gözetim altında tutmak için ders sırasında sürekli müfettişler bulundurulmuştu.

• Talebeden casuslar yetiştirilmişti.

• Rejimin, imparatorluğun dört yanına sürdüğü öğretmenlerin taşrada yeni fikirlerin yayılmasında etkili oldukları bir gerçektir.

• Mutlakıyet döneminde kitap basımı maarif nezaretinin iznine bağlı idi ve kitapların üstüne “Maarif Nezaret-i Celîlesinin ruhsatnamesini haizdir” yazılırdı.

• Bu nedenle “zararlı” görülen kitaplara basım izni verilmez, gizlice basılanlar toplatılırdı.

• Öğretmenlerden bir kısmı gizli hürriyet hareketlerine katılarak öğrencilerine ve

çevrelerine siyasi nitelikte yeni fikirler aşılıyorlardı.

(32)

Gizli hürriyet hareketlerine katılan öğretmenler:

• Bunlardan başlıcaları, Mustafa Kemal’in Suriye’de kurduğu Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’nin şubesini açmak için 1906’da Selanik’e gidince kendisine katılanlardır.

• Bunlar: Selanik Askeri Rüştiye’si Tarih ve Edebiyat öğretmeni Hakkı Baha

• Askeri Rüştiye’nin müdürü ve sonradan ittihat ve terakki partisinin önemli isimlerinden Bursalı Tahir

• Selanik Darülmualliminin müdürü hoca Mahir

• Atatürk’ün Fransızca öğretmeni Nakiyüddin

• İsmail Mahir Efendinin (Hoca Mahir) evi ve Selanik Darülmuallimini, İttihat ve Terakki Fırkasına alınacakların yemin etme yerleri idi.

Öğrencilerine ve çevrelerine yeni fikirler aşılayan öğretmenler:

• Bunlar orta dereceli sivil okullarda Tıbbiye, Harbiye, Mülkiye gibi yüksek okullardan gelen öğretmenlerdir

• Tıbbiye: Hürriyet kazanının kaynadığı bir kurumdu. İttihat ve Terakki Cemiyeti 1889’da Tıbbiyeli öğrenciler tarafından kurulmuştu.

• Harbiye: 1897 yıllarında bazı öğretmenler öğrencileri rejime karşı kışkırtıp komite kurmaya teşvik etmişlerdir.

• Mülkiye mektebi de yeni fikirlerin ocağı olmuştur.

(33)

• Mutlakıyet döneminde eğitim konusunda çok değerli ve köklü çalışmalar yapılmıştır.

• Şüphesiz bu çalışmalar önemli devlet görevlerinde (Sadrazam, Maarif Nazırı vb.) bulunan idareciler ve aydın kişiliklerin katkılarıyla

yürütülmüştür.

• Bu önemli kişiliklerin bazıları şunlardır:

• Münif Paşa

• Said Paşa

• Ahmet Mithat Efendi

• Ahmet Rıza Bey

Dönemin Etkili Devlet Adamı ve Eğitimcileri

(34)

Münif Paşa’nın Eğitimci Kişiliği

• Tanzimat devri devlet adamı, şair ve yazarlarından olup 1830’da Gaziantep’te doğmuştur.

• Berlin sefareti ikinci kâtibi olarak gittiği Almanya’da üç sene içinde üniversite tahsili gördü.

• Berlin’de kaldığı müddet içinde Avrupa kültür ve yaşayışına hayranlık duyarak, orada gördüklerini Türkiye’ye getirmeye çalıştı.

• Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye adlı cemiyeti kurdu, Mecmua-i Fünun adlı dergiyi çıkardı.

• 1877’de Maarif Nâzırı oldu, 1879’da kendisine vezirlik ve paşalık unvanları verildi.

• Bir ara Ticaret Nâzırı, daha sonra da iki defa Maarif Nâzırlığına getirildi.

• Bir müddet İstanbul Hukuk Fakültesinde siyasi Tarih, Hukuk Tarihi ve Ekonomi dersleri verdi.

• 1910 yılında İstanbul’da öldü.

• Gerek kendi yazdığı, gerek batıdan çevirdiği çeşitli mensur ve manzum eserlerle Türk edebiyatının doğudan kopup batıya yönelmesinde önemli rol oynadı.

• Böylece yerli kültürümüz yerine, Avrupa kültürünün benimsenmesi ve yayılması için çalıştı.

• Türk toplumuna Avrupai tarzdaki yeni kavramları göstermek ve tanıtmak hususunda önemli rol oynadı.

(35)

Said Paşa’nın Eğitim Tarihindeki Yeri

• 1838, Erzurum doğumlu Osmanlı devlet ve siyaset adamıdır

• II. Abdülhamit saltanatında yedi kez ve II. Meşrutiyet döneminde iki kez olmak üzere, toplam dokuz dönemde dokuz yıla yakın Sadrazamlık yapmıştır.

• 18 Ekim 1879'da "başvekil" ünvanıyla sadrazamlığa atandı

• Sait Paşa'nın ilk sadrazamlıklarının önemli olayları, Mithat Paşa'nın yargılanması (1881),

Düyun-ı Umumiye İdaresi'nin kurulması (1881), Mısır'in İngiliz denetimine girmesi (1882) ve Doğu Rumeli'nin Bulgaristan'a ilhakıdır (18 Eylül 1885).

• Bu son olaydan ötürü Sait Paşa azledildi ve uzun süre görevden uzaklaştırıldı.

• 8 Haziran 1895'te Ermeni meselesinin çıkması üzerine Batılı devletlerin talebiyle tekrar göreve getirildi ancak kısa sürede görevden uzaklaştırıldı.

• Rumeli'nde çıkan isyanın şiddetlenmesi üzerine 22 Temmuz 1908'de bir kez daha sadarete atandı.

• Ertesi gün Abdülhamit'in isteği doğrultusunda Meşrutiyet'in yeniden ilanına aracılık etti.

• İki hafta sonra padişahın kabine listesine karışmasını gerekçe göstererek istifa etti.

• II. Abdülhamit'in tahttan indirilip Selanik'e sürülmesinde baş rolü oynadı

(36)

Ahmet Mithat Efendi

• 1844 yılında İstanbul'da doğdu.

• Babası küçük yaşta ölünce Mısır Çarşısı'nda çıraklığa verildi.

• Burada çalışırken okuma yazma ve Fransızca öğrendi.

• Niş, Rusçuk gibi Balkan şehirlerinde memurluk yaptı.

• Mithat Paşa'yla Bağdat'a gitti.

• 1871’de İstanbul’daki evinde bir küçük matbaa kurarak yazılarını kendisi yayınlamaya başladı.

• Daha sonra devlet memurluklarında yükseldi, o zamanki üniversitede tarih dersleri verdi.

• Bir yandan da Tercüman-ı Hakikat gazetesini çıkarıyordu.

• Eserlerinin sayısı ikiyüzü bulur.

• Bunların çoğu roman ve hikaye, bir kısmı da çeşitli bilgiler vermek maksadıyla yazılan eğitici ve tarihi eserlerdir.

• Piyesleri ve tercümeleri de vardır.

• Ölümüne kadar Darulfünun'da dünya tarihi ve dinler tarihi dersleri verdi, hayır kurumlarında çalıştı

(37)

Ahmet Rıza Bey

• 1858’de İstanbul’da doğan Ahmet Rıza Bey, Galatasaray Sultanisi’ni bitirdikten sonra bir süre Babıali Tercüme odasında çalıştı.

• Daha sonra Fransa’ya giderek Grignon Ziraat Mektebi’ni bitirdi (1884).

• Yurda dönüşte ilkin Ziraat, daha sonra Maarif Nezareti’nde görev aldı.

• 1889’da Fransız İhtilali’nin yüzüncü yılı nedeniyle düzenlenen sergiye katılmak üzere Paris’e gitti ve karşı olduğu II. Abdülhamit yönetimine muhalefet edebilmek için burada kaldı.

• Çeşitli gazete ve dergilerde Osmanlı yönetimini eleştiren yazılar yayımladı.

• İstanbul’da kurulmuş olan İttihad-ı Osmaniye Cemiyeti üyeleriyle yazıştı. 1895’te İttihat ve Terakki Cemiyeti adını alan örgütün Paris şubesi başkanlığını üstlendi.

• Cemiyetin ilk yayın organı olan Meşveret gazetesini ve Fransızca ekini çıkarmaya başladı.

• Yurt dışındaki muhalefet hareketi içinde pozitivizmden esinlenen bir görüşü temsil ediyordu

• Jön Türk hareketinin sürekliliğini sağlamada her zaman toparlayıcı bir imge oluşturdu

• II. Meşrutiyet ilan edilince İstanbul’a döndü ve “hürriyetin babası” sıfatı ile törenle karşılandı ve oybirliğiyle Meclis-i Mebusan Başkanlığına seçildi.

(38)

1907 yılına kadar Sırbistan Okullarında verilen bir tarafı Osmanlıca ve diğer tarafı Sırpça dilinde olmak üzere 2 dilde basılmış okul karnesi .