Gerçek yaşam verisi eldesinde, «BÜYÜK VERİ» Eldesine Araştırma tasarımı seçenekleri Yakın Tasarımlar

Gerçek yaşam verisi eldesinde, Araştırma tasarımı seçenekleri

Prof. Dr. Mustafa Ş. ŞENOCAK

«BÜYÜK VERİ» Eldesine Yakın Tasarımlar

Prof. Dr. Mustafa Ş. ŞENOCAK

Randomize klinik araştırmalar etkinlik değerlendirmeleri açısından altın standart olarak görülmelerine karşın, genellikle «seçilmiş», «kısıtlı ,

«özel» hasta kümelerinde, neredeyse tek bir «özgün» girişimin sonuçlarını değerlendirirler. Bu bağlamda, karmaşık araetkileşimleri,

özgün nedensel bağıntıları , yarar/zarar düzeninin gerçek veya ikincil olmasını ortaya koymakta aslında yetersizdirler.

Sonuç olarak «iç geçerlilikleri» güçlü olabilse de, «dış geçerlilikleri» oldukça düşüktür bu da «ideal küresel durumu» pek yansıtamaz.

OR_pp / OR_at değerlerinin, ( OR_itt / OR_pp) ve (OR_itt / OR_at)

sonuçlarına göre farklılaşımı ( 500 benzetim üzerinden )

«Pragmatik» araştırmalar 1967'de Schwartz ve Lellouch tarafından ilk kez tanımlandığı gibi «gerçek dünyadaki» klinik uygulamada tedavi

stratejilerinin göreceli etkinliğini ölçmeyi amaçlamaktadır.

Bunlar, rutin klinik uygulamada özgün bir tedavi stratejisinin «katma değerini» kanıtlarken, randomize kontrollü araştırmaların «gücüne»

de yaklaşmayı hedeflerler.

ÇALIŞILABİLİR TOPLUM

Faz I-III Onaylanma sonrası

Yararlanabilir toplum

• Farklı yaş kümeleri

• Farklı ırk , etniklik , cinsiyet,

• Eşlik hastalıklar,

• Aynı süre ilaçları,

• Yaşam biçimi farkları

(sigara , içki,vs)

• Hastalık ciddiyeti,

• Uyum gösterebilme ,

• vs Etkinlik-etkililik kanıtı geliştirilmesi

ÇALIŞILABİLİR TOPLUM

Küresel düzeyde geçerli olabilecek «gerçeklikte» sonuçlar için , araştırmanın farklı yaşlar , cinsiyetler , ırklar , eşlik hastalık varlıkları , hastalığın «ciddiyeti» , vs gibi özellikler üzerindeki sonuçları da bilinmelidir.

Günümüzde , insanların güncel-doğal «sağlık durumlarını» bilmek açısından , bir (randomize) klinik araştırmanın sağlayabileceği «çevrenin» çok ötesinde

olanaklar bulunmaktadır.

Böylece RKA’lar ile gerçek günlük yaşam arasındaki «uçurumu» , «farkı», en aza indirmek ve etkileri, etkinlikleri gerçek klinik uygulamada gözlemlemek

açısından büyük fırsatlar gözükmektedir.

Schwartz & Lellouch - 1967

Pragmatik

GYV: Big Data= «Büyük Veri»

Açıklayıcı , açığa kavuşturan (explanatory) araştırmalar - RKA

Birincil tip veri

İkincil tip veri

• Çeşitli resmi-özel-kurumsal-kişisel veri setine erişim ,

• İzinler,

• IT Bağdaştırılmaları – elektronik format uyumları ,

• Güvenlik ve Etik,

• Verilerde özgün bir araştırmaya uygunluk,

• Değerlendirme karmaşıklığı ,

• Vs.

ÇOK «GERÇEKCİ» , ama YOĞUN ÇABA , ORTAK ÇALIŞMA

ve UYUM ayrıca ÇOK ÇEŞİTLİ DİĞER SORUNLAR !!!!

ARAŞTIRMALARIN TASARIMINI , ELDE EDİLECEK VERİLERİN,

• SADECE KISITLI BİR TOPLULUĞUN DURUMU DEĞİL ,

• OLABİLDİĞİNCE GENİŞ BİR «TOPLUMUN» YANSIMASI

OLACAK ŞEKİLDE ELDE ETME DÜZENLEMELERİ YÖNÜNDE OLUŞTURMAK …

«Büyük veri» oluşturmanın basit bir yolu, klinik pratiklerin günlük koşullarını daha iyi yansıtmak için normal bir RKA'nin bazı

kısıtlamalarını gevşeten pratik klinik çalışmalar üretmektir.

Veya, pratikte, hastalar, klinik yargılarına göre doktor tarafından belirlenen ek veya ikincil koşullarla o çalışma içinde randomize

edilebilir…

Dünyanın ilk , Faz 3 , randomize klinik araştırması,

OLASI PRAGMATİK ARAŞTIRMA TASARIMLARI

«Anlaşmalı» kohort arşt.

Comprehensive cohort study (CCS)

Zenginleştirilmiş toplumlu RKA

Population enrichment RCT

Kohort-içi RKA

Cohort multiple RCT (cmRCT) [trials within cohorts]

Kümeleme RKA

Cluster RCT

Non-Randomize kontrollü araştırma

Zenginleştirilmiş toplumlu RKA

Population enrichment RCT

Katı koşullu bir RKA uygulandığında ürünün etkinliğini değiştirebilecek bazı dışlanma ölçütlerini belirlemek.

Bu tür olguları güvenlik ve olabilirlik çerçevesinde araştırmaya katmak – katmanlama-.

- Zenginleştirilmiş örneklem -

Örneklem büyüklüğünü bu tür bir-alttip olgu oranını da katmanlayarak hesaplamak.

- Bu ,örneklemi aşırı olmayan düzeyde arttıracaktır -

Araştırmayı RKA koşullarına uyarak gerçekleştirmek ve değerlendirmek - ITT - örneklemin özelliğine göre , alt-grup çözümlemesi yapılmaksızın- .

Özellikle zenginleştirme bölümündeki sonuçları da kullanarak uygun yöntemlerle , - Bayesgil , ve/veya regresyon yaklaşımları – ürünün etkinliğini «kestirmek»

Kohort-içi RKA

Cohort multiple RCT (cmRCT) [trials within cohorts]

İzlenen bir kohort – ortaköz –

Bir klinik deneme için uygun olgular kümesi Bir deneysel ürün deneme kümesi

Gereğinde bir kıyassal ürün deneme kümesi

Kayıtlar , onamlar , izlemler ...

Zenginleştirilmiş topluluk ....

Kolaylık....

Gerçek yaşam davranışları ....

«Anlaşmalı» kohort arşt.

Comprehensive cohort study (CCS)

Farklı tedavi !

Büyük kohortun , bu alt-kohortları RKA çerçevesinde çözümlenir – - herbirinin içsel geçerliliğinin olması beklenir -

Randomizasyonu kabul etmiş ve etmemiş kümeler ,

Sonucu etkileyebilecek temel özellikleri açısından karşılaştırılır.

- Bu seçimi etkileyen özelliklerin belirlenmesi -

Randomizasyonu kabul etmiş ve etmemiş kümeler , Tedavi sonuçları açısından kıyaslanır.

- Kümeler temelde farklı ve sonuçlar da farklı  temel özelik farkı sonuç değiştirtiyor ! – - Dışsal geçerlilik yok , «karıştırıcılığın» nedeni nedir ?  etkiye etki eden özellikler

Kümeleme RKA

Cluster RCT

RKA

Kümeleme RKD

Doğal olarak daha yüksek örneklem

Aynı küme içindekilerin değiştirme yapmasına izin verilmemesi

Sonuçları açısından daha çok «önlemsel» özelliklerin sorgulandığı medikal araştırmalar.

- Sosyal ağırlıklı araştırmalarda yoğun kullanım-

«kümelenmeye» uygun yapıdaki koşullar.

- Farklı Hastahaneler , sağlık merkezleri , iş yeri şubeleri , vs -

Non-Randomize kontrollü araştırma

Katılımcıları/olguları , farklı tedavi seçeneklerine- girişimlere randomizasyon dışı bir yöntemle atama yaklaşımı kullanan

deneysel araştırma .

- Klinisyenin ve/veya katılımcının seçimleri doğrultusunda -

Örneklem kümeleri farklı büyüklükte olabilir.

Tüm uygun olgulara ortak ve eşdeğer açıklama

Sonucu etkileyebilecek özelliklerin belirlenmesi ve....

- Eşleme (matching) ile kümelere dağıtım - 1:1 , 1:2 ,...

Çokdeğişkenli değerlendirme

Yeni, güncel, özgün değerlendirme tasarımları ile;

Gerçek yaşam verisi üretebilecek ,

«Toplum» özelliklerini olabildiğince yansıtabilecek , araştırmalar oluşturulabilir...

DENEMEKTEN KAÇINMAYIN...

TEŞEKKÜRLER

HARVARD TIP OKULU ve

YAŞLILIK ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ

DİKKAT ARAŞTIRMA VAR !

TEST:GÜNDE 3 ŞİŞE KIRMIZI ŞARAP

BİLİMİNG ŞEREFFİNEEE

HICK !