T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
COĞRAFYA (BEŞERİ ve İKTİSADİ COĞRAFYA) ANABİLİM DALI
MARDİN İLİNDE KÜLTÜREL ÇEKİCİLİKLER VE TURİZM AMAÇLI KULLANIM OLANAKLARI
Doktora Tezi
Veysi GÜNAL
Tez Danışmanı Prof. Dr. Hamdi KARA
Ankara-2006
T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
COĞRAFYA (BEŞERİ ve İKTİSADİ COĞRAFYA) ANABİLİM DALI
MARDİN İLİNDE KÜLTÜREL ÇEKİCİLİKLER VE TURİZM AMAÇLI KULLANIM OLANAKLARI
Doktora Tezi
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Hamdi KARA
Tez Jürisi Üyeleri
Adı ve Soyadı İmzası
……… .……..………...
……… ………...
……… ………...
……… ………...
……… ………...
……… ………...
Tez Sınavı Tarihi: ……….
ÖNSÖZ
“Mardin İlindeki Kültürel Çekicilikler ve Turizm Amaçlı Kullanım Olanakları” adlı bu çalışma, Mardin ilindeki kültür turizminin temelini oluşturan çekicilikleri ve bu çekiciliklerin günümüzün değişen turizm anlayışına göre turistlere sunum olanaklarını kapsamaktadır.
Günümüzde önemli bir endüstri haline gelen ve dünyanın en hızlı gelişen sektörlerinden biri olan turizm “insanların devamlı ikamet ettikleri, çalıştıkları ve her zamanki olağan ihtiyaçlarını karşıladıkları yerlerin dışına seyahatleri ve buralardaki, genellikle turizm işletmelerinin ürettiği mal ve hizmetleri talep ederek, geçici konaklamalarından doğan olaylar ve ilişkiler bütünü” olarak tanımlanmaktadır.
Kültür turizmi ise, kültürel kaynaklar üzerine kurulmuş bir turizm çeşidi olup, ana motivasyonunu yeni yerler tanıma, yeni şeyler öğrenme ve en önemlisi de, kültürel etkinliklere aktif olarak katılmak süretiyle, yeni deneyimler kazanma ihtiyacı oluşturmaktadır. Bu çalışmada, Dünya ve Türk turizminin kısa bir analizi yapıldıktan sonra, öncelikle araştırma sahasındaki mevcut kültürel çekiciliklerin tarihsel kaynağı üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda, çekicilikler kaynağına göre, “Roma-Bizans ve Hiristiyanlık Dönemi” ile “İslam Devletleri Dönemi” şeklinde sınıflandırılmıştır.
Tezin ana yapısını oluşturan kültürel arz bölümünde ise, etnik/dini çekicilikler, tarihsel değerler ve folklorik değerler ele alınmış ve bunların birer turistik ürün olarak kullanımı için çeşitli öneriler getirilmiştir. Tezin sonraki aşamasını, söz konusu kültürel çekiciliklere yönelik ulusal ve uluslararası talebin analizi oluşturmaktadır. Bu aşamada da, ziyaretçilere anket düzenlenerek, sosyo-demografik özellikleri ile birlikte, araştırma sahası ile ilgili düşüncelerine yer verilmiştir.
Çalışmanın son aşamasında ise, Mardin ili kültürel turizminin gelişimi ve planlamasında temel oluşturabilecek genel öneriler getirilmiştir.
Tez çalışmasının başlangıcından bitirilmesine kadarki tüm aşamalarda, gerekli olan her türlü öneri ve bilgi ile birlikte, arazi çalışmasında da fikirlerini esirgemeyen Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Coğrafya Bölümü öğretim üyelerinden kıymetli danışman hocam Prof. Dr. Hamdi KARA’ya, ayrıca yapıcı eleştirileri ile çalışmanın ortaya çıkmasında önemli yararları olan Prof. Dr.
Yalçın KARABULUT, Prof. Dr. Mustafa MUTLUER, Prof. Dr. Nevin AKPINAR ve Yrd. Doç. Dr. Mehmet SOMUNCU hocalarıma teşekkürlerimi sunarım.
Veysi GÜNAL
İÇİNDEKİLER
TABLOLAR LİSTESİ ………...………...V ŞEKİLLER LİSTESİ ………...……VIII FOTOĞRAFLAR LİSTESİ ………...IX KISALTMALAR .………..…XII
GİRİŞ ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
A. Araştırma Alanının Yeri, Sınırları ve Başlıca Özellikleri ... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
B. Araştırmanın Amacı, Kapsamı ve Yöntemi .Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
C. Turizmin Tanımı ve Başlıca Özellikleri ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
D. Kültür Turizminin Tanımı ve Özellikleri ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
I. BÖLÜM: DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE TURİZM ... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
1.1. Uluslararası Turizmin Analizi...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
1.2. Türkiye Turizminin Analizi ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
II. BÖLÜM: MARDİN İLİNDE TARİHSEL SÜRECİN KÜLTÜREL
ÇEKİCİLİKLERLE İLİŞKİSİ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.1. Tarih Öncesi ve Klasik Çağ ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.2. Roma-Bizans ve Hıristiyanlık Dönemi ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.3. İslam Devletleri Dönemi ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.3.1. Arap-İslam Dönemi...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.3.2. Türk-İslam Dönemi...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.3.2.1. Artuklular Dönemi ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.3.2.2. Karakoyunlular ve Akkoyunlular Dönemi... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.3.2.3. Osmanlı Dönemi ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
2.3.2.4. Cumhuriyet Dönemi...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
III. BÖLÜM: MARDİN İLİNDE KÜLTÜREL TURİZM ARZI-COĞRAFYA İLİŞKİSİ ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1. Kültürel Çekicilikler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.1. Etnik ve Dini Topluluklar ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.1.1. Süryaniler ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.1.2. Sunni Araplar ( Mahalmiler)...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.1.3. Diğer Gruplar ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2. Tarihsel Değerler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.1. Tarihi-Turistik Şehirler ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.1.1. Mardin...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.1.2. Midyat ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.2. Arkeolojik Sitler ve Mardin Müzesi ... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.2.1. Arkeolojik Sitler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.2.1.1. Kentsel Arkeolojik Sit Alanları... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.2.1.2. Tarihi Şehir Harabeleri...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.2.1.3. Höyükler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.2.2. Mardin Müzesi ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.3. Dini Yapılar...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.3.1. Manastırlar ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.3.2. Kiliseler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.3.3. Medreseler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.3.4. Cami ve Mescitler ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.4. Kaleler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.2.5. Diğer tarihsel çekicilikler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.3. Folklorik Değerler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.3.1. Geleneksel Evler ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.3.2. Geleneksel El Sanatları ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.3.3. Yeme-içme (Gastronomi)...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.3.4. Dil...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.1.3.5. Festivaler ve Özel Günler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.2. Turizm Altyapısı ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.2.1. Konaklama ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.2.2. Ulaşım ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
3.2.3. Diğer turizm olanak ve hizmetleri ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
IV. BÖLÜM: KÜLTÜREL TURİZMDE TALEPHata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.1. Mardin İline Gelen Turist Sayısı...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.2. Mardin İline Gelen Turistlerin Analizi ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.2.1. Yerli Turistlerin Analizi...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
4.2.2. Yabancı Turist Analizi ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
V. BÖLÜM: MARDİN İLİNDE TURİZM GELİŞİMİNE YÖNELİK
ÖNERİLER ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.1. Turizm Planlamasına Yönelik Öneriler ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.1.1. Fiziksel Planlamaya Yönelik Öneriler Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.1.2. Çevresel Planlamaya Yönelik Öneriler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.1.3. Sosyo-Kültürel Planlamaya Yönelik Öneriler ... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.1.4. Turizm Pazarlamasına Yönelik Öneriler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.2. Geliştirilecek Turizm Çeşitleri ile İlgili Öneriler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.3. Kültürel Çekicilikler ile İlgili Öneriler ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
5.4. Mevcut Tur Güzergahı ve Alternatif Tur Güzergahı ile İlgili Öneriler .... Hata!
Yer işareti tanımlanmamış.
5.5. Anketlerin Değerlendirilmesi ile Elde Edilen Sonuç ve Öneriler...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
SONUÇ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
ÖZET...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
EKLER...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Ek. 1. Mardin Şehrindeki Tescilli Yapıların Listesi ... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Ek. 2. Midyat Şehrindeki Tescilli Yapıların Listesi... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Ek.3. Araştırma Sahasındaki Turistlere Uygulanan Anket Soruları ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
KAYNAKÇA ...Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo.1. Bazı Göstergelerde Mardin İli Gelişmişlik Performansı ve Sosyo
Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 2. Araştırma Sahasındaki İlçelerin Gelişmişlik Durumu Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 3. Uluslararası Ticarette Turizm Sektörünün Yeri (2002) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 4.Uluslararası Turizmin Gelişim Seyri (1950-2002) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 5.Uluslararası Turizm Hareketlerinin Bölgelere Göre Dağılımı ve
Projeksiyonlar Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.6. Dünyanın En Çok Turist Alan Ülkeleri (2002) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.7. Dünyada Uluslararası Turizmden En Çok Kazanan Ülkeler (2002) Hata!
Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 8. Seyahat Amaçlarına Göre Uluslararası Turizm Hareketleri Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.9. Türk Turizminin Yıllar İtibariyle Gelişim Seyri (1963-2004) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.10 Türkiye’ye Gelen Turistlerin Geliş Amacına Göre Dağılımı (2001). Hata!
Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.11. Mardin İlinde Bulunan Manastır ve Kiliseler Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.12. Mardin İlindeki Türk-İslam Eserleri Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.13. XVI. Yüzyılda Dini Topluluklara Göre Mardin Sancağı Nüfusu Hata!
Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.14. Mardin Sancağında Dini Toplulukların Nüfus Oranları (%) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.15. XVI. Yüzyılda Tur Nahiyesinin (Midyat) Nüfus Yapısı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.17.XIX. Yüzyıl Sonu ve XX.Yüzyıl Başında Mardin Sancağının Nüfusu Hata!
Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.18. 1927-1965 Arası Mardin İlinde Nüfusun Dini Yapısı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.19. Mardin İlinde Din ve Mezheplere Göre Köy Sayıları (1966) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.20. Mardin ilinde Süryani Aile Sayısı (1981, 1994, 2005) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.21. Mardin İli Kültür Envanteri (2005) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.22. GAP Kapsamındaki İllerde Kültür ve Turizm Bakanlığınca Tescilli Kültürel Değerlerin Dağılımı (1999) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 23. Araştırma Sahasındaki Tescilli ve Tescilsiz Arkeolojik Sit
Alanları Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo 24: Güneydoğu Anadolu Bölgesi illerinin karşılaştırılmalı tescilli dini
yapıları (1999) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.25. Araştırma Sahasındaki Tarihi Cami ve Mescidler Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.26. Araştırma Sahasındaki Önemli Kaleler Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 27. Mardin İlinde Turizm İşletme Belgeli ve Belediye Belgeli
Oteller (2005) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 28. Araştırma Sahasındaki Seyahat Acenteleri Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 29. Mardin ilindeki konaklayan ziyaretçi sayısı, geceleme sayısı ve ortalama kalış süresi (1997-2003) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 30. İllere Göre Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Konaklayan Ziyaretçi Sayısı, Geceleme Sayıları ve Ortalama Kalış Süreleri (2003) Hata! Yer
işareti tanımlanmamış.
Tablo.31. Milliyetlerine Göre Mardin İlinde Konaklayan Turist Sayısı, Geceleme Sayısı ve Ortalama Kalış Süreleri Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 32.Ankete Katılan Yerli Turistlerin Cinsiyet, Yaş ve Medeni Durumları Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 33. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Cinsiyet ile Geliş Şekli Arasındaki İlişkinin Dağılımı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.34. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Eğitim, Meslek ve Gelir Durumları Hata!
Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 35. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Gelir Düzeyi ile Konaklama Yeri
Arasındaki İlişkinin Dağılımı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 36. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Geliş Amacı, Geliş Sıklığı,
Geldikleri Bölge ve Geliş Türü Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.37. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Geldikleri Bölge ile Geliş Türü
Arasındaki İlişkinin Dağılımı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.38. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Bilgi Kaynakları, Geliş Şekli ve Geliş
Vasıtası Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 39. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Geliş Şekli ve Geliş Vasıtası
Arasındaki İlişkinin Dağılımı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.40. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Konaklama Yeri, Kalış
Süresi ve Harcama Miktarı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 41. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Konaklama ve Kalış Süresi
Arasındaki İlişkinin Dağılımı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.42. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Konaklama Yeri ve Harcama
Miktarları Arasındaki İlişkinin Dağılımı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 43. Ankete Katılan Yerli Turistlere Göre Yörenin En Önemli Özelliği ve Tavsiyelerinin Dağılımı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.44. Ankete Katılan Yerli Turistlerin Eğitim ile Araştırma Sahasının
Yörenin Akılda Kalan Özelliği Arasındaki İlişkinin Dağılımı Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 45. Ankete Katılan Yabancı Turistlerin Cinsiyet, Yaş Grubu ve Medeni
Durumları Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 46. Ankete Katılan Yabancı Turistlerin Eğitim, Meslek ve
Gelir Durumları Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.47. Ankete Katılan Yabancı Turistlerin Milliyet, Din ve
Mezhepleri Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 48. Ankete Katılan Yabancı Turistlerin Geliş Amacı, Bilgi
Kaynakları, Geliş Sıklığı ve Geliş Türü Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.49. Ankete Katılan Yabancı Turistlerin Geliş Şekli ve Geliş
Vasıtası Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.50. Ankete Katılan Yabancı Turistlerin Konaklama Yeri, Kalış Süresi ve Harcama Miktarları Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo. 51. Ankete Katılan Yabancı Turistlerin Araştırma Sahasına Bakışı ve
Tavsiyeleri Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.52. Asuri/Süryanilerin Dünyadaki Dağılışları Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
Tablo.53. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Gezilen Yerlerin Tur
Güzergahında Yer Alma Oranları (%) Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil. 1. Mardin İli Lokasyon Haritası ……….2
Şekil. 2. Mardin İli ve Çevresinin Morfografya Haritası ……….5
Şekil. 3. Mardin İli ve Çevresinin Fiziki Haritası... ………6
Şekil. 4. Tarihi Tur Abdin Bölgesi ..……….………..45
Şekil. 5. Mardin İlinde Süryanilerin Dağılışı (2005) . ..……….85
Şekil. 6. Mardin İli Kültürel Turizm Değerleri ……….97
Şekil.7. Araştırma Sahasında Tescilli Kültürel Değerlerin Dağılışı (2005) ……...100
Şekil.8. GAP Kapsamındaki İllere Göre Tescilli Kültürel Değerlerin Dağılımı ….102 Şekil. 9. Mardin Kentsel Sit Alanı ve Tescilli Yapılar ………...………. 110
Şekil. 10. Midyat Şehri Kentsel Sit Alanı ve Tescilli Yapılar (2005) . ...…………115
Şekil.11. Mardin İlinde Höyüklerin Dağılışı ………123
Şekil. 12. Mardin İli Anıtsal Yapıların Kaynağına Göre Sınıflandırılması ……….128
Şekil. 13. Midyat İlçesi Kültürel Turizm Değerleri ……….…141
Şekil. 14. Nusaybin İlçesi Kültürel Turizm Değerleri ……….142
Şekil.15. Mardin Şehrinde Geleneksel Evler-Topoğrafya İlişkisi ……….. 168
Şekil.16. Geleneksel Konut Mimarisinde Araştırma Sahasının Türkiye’deki Yeri. 175 Şekil.17. Mardin İlindeki Konaklama Tesisleri ve Yatak Kapasitelerinin Dağılışı 190 Şekil.18. Mardin İlinde İzlenmesi Gereken Turizm Gelişim Aşamaları……….….227
Şekil.19. Mardin İli Turizm Planlaması ………..234
Şekil.20. Dünyadaki Süryanileri Dağılışı ..……….253
Şekil.21. Araştırma Sahasındaki Mevcut Tur Güzergahları ………276
Şekil.22. Araştırma Sahasındaki Alternatif Tur Güzergahı ……….279
FOTOĞRAFLAR LİSTESİ
Foto.1. Süryani, Kürt, Arap ve Yezidi Gibi Farklı Etnik ve Dini Toplulukların Bulunduğu Midyat Şehrinden Bir Görünüm ………..…74 Foto. 2. M.S. 326 Yılında Hizmete Açılan ve Nasturilerin Dini Merkezi Olan
Nusaybin Okulunun Giriş Kapısı………88 Foto. 3. Yurt Dışında Ölen Yezidilerin Defnedildiği Mezarlık ve Göçten Sonra
Boşalan Midyat-Güven Köyünden Bir Görünüm ……….…...……95 Foto.4. Kültürel Peyzajı İle Araştırma Sahasının En Önemli Tarihi/Turistik Şehri
Olan Mardin’den Bir Görünüm ………...……....106 Foto. 5. Geleneksel Evleri, Tarihi Kiliseleri, Farklı Etnik Ve Dini Toplulukları
(Süryani, Kürt, Arap ve Yezidi) ile Önemli Bir Kültürel Çekicilik Oluşturan Midyat Şehri (Eski Midyat Kısmı)…………...………….……….………..114 Foto. 6. Bizanslılar İle Persler Arasında Bir Sınır Şehri Olarak Kurulan Tarihi Dara
Şehrinin Sarnıçlarından Bir Görünüm……….…….………119
Foto. 7. Roma ve Bizans Dönemlerine Ait Yapıların Kalıntılarının Bulunduğu Merdis- Marin Harabelerinden Bir Görünüm (Nusaybin-Eskihisar
Köyü)………....120 Foto. 8. Üzerinde Kapsamlı Yüzey Araştırması ve Kazı Çalışmasının Yapıldığı,
Araştırma Sahasının En Önemli Höyüğü Girnavaz Höyüğü’nden Bir Görünüm (Nusaybin-Çağlar Köyü)………..………….…………. 125 Foto.9. Bünyesinde Sergilenen Eserlerden Çok, Tarihi Binası ile Bir Çekicilik
Oluşturan Mardin Müzesinden Bir Görünüm ………..……126
Foto.10. 1293’den 1932 Yılına Kadar Süryani Patriklik Merkezi Olarak Kullanılan ve Günümüzde Uluslararası Çekiciliğe Sahip Mardin’deki Deyrulzafaran Manastırı’ndan Bir Görünüm ………...………132 Foto.11. Süryani Kültürünün ve Dini Yapısının Şekillenmesinde Büyük Önemi
Bulunan ve Dünyanın En Eski Manastırlarından Biri Olan Midyat- Yayvantepe Köyündeki Mor Gabriel (Deyrulumur) Manastırından Bir Görünüm ………...….. 136 Foto. 12. Sahip Olduğu Taş İşçiliği ile Mezopotamyanın En Güzel Kilisesi Olduğu
Belirtilen Midyat-Anıtlı Köyündeki Meryem Ana Manastırının Kilisesinden Bir Görünüm ………..……… 137 Foto.13. Araştırma Sahasındaki Aktif Manastırlardan Midyat-Barıştepe Köyündeki
Mor Yakup Manastırı’ndan Bir Görünüm ………...……138 Foto. 14. Eski temeli üzerine 1955 yılında kurulan ve erişilebilirlik şartları nedeniyle
kültürel turizmde pek fazla çekicilik oluşturmayan Nusaybin-Üçköy’deki Mor Malke Manastırı’ndan bir görünüm ……….……139 Foto. 15. Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından, Çevresi İle Birlikte I. Derecede Arkeolojik Sit Alanı Olarak Tescili Yapılan Nusaybin-Girmeli’deki Mor Avgen Manastırı ………..140 Foto. 16. Araştırma Sahasındaki Bazı Süryani Köyleri ve Kiliseleri ………...….143 Foto. 17. Cemaati Kalmadığı İçin İbadete Kapalı Olan Midyat’taki Süryani
Protestan Kilisesi ……… 144 Foto. 18. Yerli ve Yabancı Ziyaretçiler Tarafından Araştırma Sahasında En Çok
Ziyaret Edilen Medrese Olan Kasımiye Medresesinden Bir Görünüm ...…151 Foto. 19. 1385 Yılında Yapılan Artuklu Eseri Zinciriye Medresesinin Süslü Taç
Kapısından Bir Görünüm ………..…………...153 Foto.20. Mardin’deki En Önemli Artuklu Eseri Ulucami Minaresi ve Kızıltepe Ovası ………... 156 Foto.21. Nusaybin’in En Önemli Camisi Olan ve Zarif Minaresiyle İlgi Çeken
Zeynel Abidin Camisinden Bir Görünüm ………..……..158 Foto.22. Kurulduğu Yerde Meylin Fazla Olması Nedeniyle, Bazı Yerlerinde Surun
İnşa Edilmesine Gerek Görülmeyen Mardin Kalesinden Bir Görünüm …. 161
Foto. 23. Eğimli Arazi Üzerinde, Teraslama Biçiminde ve Güney Cepheli Mardin Evlerinden Bir Görünüm ………….………... 167 Foto. 24. Mükemmel Taş İşçiliği, Eyvan ve Revakları İle İki Katlı Bir Midyat
Evi ………... 170 Foto.25. İki Evin Üstten Birleştirilmesi Sonucu Ortaya Çıkan Bir Kabaltıdan (Abbara) Görünüm ……….……..171 Foto.26. Mardin İlindeki Geleneksel Evlerin ve Mimari Yapının Oluşmasında
Büyük Önemi Olan Taş İşçiliği Sanatından Bir Görünüm …………..…... 178 Foto. 27. Kuruluş Amacı Transit Taşımacılık ve Hacı Adaylarına Hizmet Olan Ve
Günümüzde Yerli Ve Yabancı Ziyaretçiler Tarafından Da Kullanılan Nezirhan Dinlenme Tesisleri (Nusaybin-Girmeli) ………..….193 Foto. 28. Bir Süryani Vatandaşa Ait İken, Kaymakamlık Tarafından Alınan ve
Restore Edilerek Konaklama Tesisi Haline Getirinen Midyat Devlet Konukevinden Bir Görünümü ………..………232
KISALTMALAR
ASAM Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi
A.Ü.DTCF Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi
BM Birleşmiş Milletler
DİE Devlet İstatistik Enstitüsü DPT Devlet Planlama Teşkilatı
DSİ Devlet Su İşleri
E.Ü Ege Üniversitesi
GAP Güneydoğu Anadolu Projesi
GATT Ticaret ve Gümrük Tarifeleri Genel Anlaşması
ICOM Uluslararası Müze Konseyi
ICOMOS Uluslaraarası Anıtlar ve Sitler Konseyi İTÜ İstanbul Teknik Üniversitesi
İ.Ü İstanbul Üniversitesi
M.E.B Milli Eğitim Bakanlığı
OTAM Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi
S. Sayı
s. Sayfa
TCDD Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları
TDV Türk Diyanet Vakfı
TODAİE Türkiye Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü
WTO Dünya Turizm Örgütü
GİRİŞ
A. Araştırma Alanının Yeri, Sınırları ve Başlıca Özellikleri
Araştırma alanını oluşturan Mardin ili, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin Dicle Bölümü’nde yer almaktadır. İl, güneyde Suriye, doğuda Şırnak, kuzeydoğuda Siirt, kuzeyde Diyarbakır ve Batman, batıda ise Şanlıurfa illeri ile çevrili olup, 36º 55’-37º 44’ kuzey enlem ve 39º 55’-41º 54’ doğu boylamları arasında bulunmaktadır.
Araştırma sahasının batı sınırını Büyükdere, doğu sınırını Dicle nehri, güney sınırını ise Suriye oluşturmaktadır (Şekil.1). 8.891 km²’lik yüzölçümüne sahip Mardin ilinin 10 ilçesi bulunmaktadır.
Araştırma sahasının büyük bir bölümü III. Zaman (Orta Eosen) yaşlıdır. İlin arazisi Toros Kıvrımları oluşurken meydana gelmiştir. Özellikle Eosen arazisi ve nümülitik kalkerler ilde geniş yer kaplamaktadır. Mardin Merkez İlçe’nin kuzey ve doğu kısmı, Ömerli, Savur ve Midyat ilçelerinin tamamı, güneyi hariç Nusaybin ovasının kuzey ve kuzeydoğusu Orta Eosen arazisinden oluşmaktadır. Kalınlığı 500- 850 m. arasında değiştiği kabul edilen söz konusu Eosen arazisi literatürde “Midyat Kalkerleri” veya “Midyat Formasyonu” olarak bilinmektedir (Selçuk Biricik, 1974:121-124). Yukarıda belirtilen kalker formasyonu, araştırma sahasında kültür turizminin önemli bir öğesi olan geleneksel evlerin ortaya çıkmasını sağlamıştır.
Kretase yaşlı alanlar ise, Mardin Merkez İlçe’den kuzeybatıya doğru bir şerit halinde uzanmaktadır (Selçuk Biricik, 1974:121-124). III. Zaman Neojen oluşumları ilin özellikle güney ve güneybatısında geniş yer tutmaktadır. Kızıltepe’nin batısında ise lav sahası başlamakta ve bu örtü, batıya doğru arızalı bir yüzey meydana getirmektedir. Bazaltlardan meydana gelen bu lav sahası Karacadağ’a ait olmayıp, Derik’in güney ve güneybatısında yer almış bulunan müstakil bazalt konilerinden dışarı atılmış olan lavlardır. Gerek bu alanda, gerekse Kızıltepe-Ceylanpınar arasında bulunan lav sahasında toprak, genellikle kırmızı renklidir ve bu alanlar ekili alanlara tekabül etmektedir. Ayrıca Derik ve Mazıdağı sınırları içerisinde kalan bazaltik topraklar özellikle üzüm bağlarının verimini arttırıcı rol oynamaktadır (Ardel, 1961:143-148).
Araştırma sahası iki ana morfolojik üniteye ayrılmaktadır: Kuzeydeki plato alanları ile güneydeki geniş düzlükler. Mardin, Midyat, Mazıdağı, Ömerli, Dargeçit, Savur v
Bu platolar kuzeyde Diyarbakır havzasına, güneyde ise Kızıltepe-Nusaybin ovalarına basamaklar şeklinde açılmaktadır. İl sınırları içerisinde kalan platoların yüzeyi yer yer lavlarla kaplıdır (Sözer, 1984:13). Kuzeydeki yüksek plato ile güneydeki ovalar arasında, yükseltisi 500-900 m. arasında olan alçak plato bulunmaktadır. Yüksek plato ile alçak platonun birleştiği yerde eğim oldukça fazladır ve aradaki diklik çok belirgindir. Buna karşılık, alçak plato ile daha güneydeki ovalar arasındaki eğim azdır ve iki birim arasındaki belirginlik de, yüksek ve alçak platoya nazaran, çok keskin değildir.
Vadilerle yarıldığından, D-B yönünde uzanan yüksek plato üzerinde çeşitli yükseltiler bulunmaktadır. Bunların en önemlileri Karakaş dağı (1408 m.), Akçadağ (1416 m), Mazıdağı (1252 m.), Dibek dağı (1231 m.), Hız dağı (1143 m.)’dır (Şekil.3). Araştırma sahasının en önemli kültürel çekicilikleri de söz konusu bu morfolojik ünitede bulunmaktadır. Bunun nedeni, özellikle mezhep tartışmaları nedeniyle, Romalı’ların baskısına maruz kalan Süryanilerin korunaklı ve güvenli alan olarak kabul ettikleri Mardin platosuna yerleşmeleridir. Bunun sonucunda plato üzerinde bulunan Midyat, tarihi Tur Abdin bölgesinin merkezi olmuştur. Böylece söz konusu bu alanda, Süryani kültürünü yansıtan bir çok kültürel miras bırakmışlardır.
Bununla birlikte, aynı şekilde plato üzerinde bulunan Mardin şehrinin uzun bir dönem (1108-1408 arası) Artukluların merkezi olması, söz konusu şehirde Türk- İslam eserlerinin yoğunlaşmasını sağlamıştır.
Kuzeydeki platodan inen akarsuların getirdiği alüvyonlarla örtülü olan alçak Mardin platosunun güneyinde bulunan düzlükler, araştırma sahasının ikinci ana morfolojik ünitesini oluşturmaktadır (Şekil.2). Kızıltepe-Nusaybin ovaları adını alan
e Yeşilli şehirleri Mardin platosu üzerinde; Nusaybin ve Kızıltepe güneydeki ovalarda; Derik ise alçak plato ile yüksek platonun birleştiği noktada bulunan yerleşmelerdir (Şekil.2). Söz konusu bu iki morfolojik birim arasında, ileriki bölümlerde geniş bir şekilde ele alınacağı gibi, kültür turizmi potansiyeli açısından önemli farklılıklar bulunmaktadır.
Araştırma sahasının kuzey-kuzeydoğusunu oluşturan plato, Mardin platosu (veya Eşiği) olarak adlandırılmaktadır. Platonun kalkerli kesimleri akarsular tarafından aşındırılmıştır.
ve birbirinin devamı halindeki bu ovaların oluşturduğu ünite, kuzeyde alçak plato, güneyde ise Suriye ile sınırlanmaktadır. Bu iki ovadan Kızıltepe ovası, en geniş olanıdır. Ovanın uzunluğu 35 km., genişliği ise 20 km.dir (DSİ., 1980: S.IV-3). Söz konusu bu düzlük alanlar, araştırma sahasının en önemli ekonomik faaliyet alanlarıdır.
Araştırma sahasının önemli fiziki özelliklerinde birisi de vadilerin geniş yer tutmasıdır. Bu vadiler özellikle Mardin platosu üzerinde daha fazla sıklık göstermektedirler. Plato üzerindeki ulaşım da bu vadiler boyunca yapılmaktadır.
Araştırma sahasının önemli akarsuları Çağçağ suyu, Savur çayı, Gümüş çayı, Zergan çayı, Göksu çayı, Büyükdere, Olucak deresidir. Bunlardan özellikle Çağçağ ve Savur çayı, yöresel ve bölgesel turistlerin rekreasyonel ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Öte yandan, araştırma sahasının kuzeyindeki akarsular Dicle, güneydeki dereler ise Fırat nehrine bağlanmaktadır.
Araştırma sahasının içinde bulunduğu Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin iklim şartları, kontinental bir step ikliminin özelliklerini yansıtır. Ancak, en düşük sıcaklık derecel
6.5 mm. iken, bu oran 600 m.
daha al
daki sıcaklık farkı 3-4 dereceyi bulabilmektedir. Örneğin 1.080 m.
yüksek
ında 180.276 iken, 2000 yılına
erinin ve yağışların kış mevsiminde toplanması, buna karşılık, yaz mevsiminin çok sıcak ve kurak geçmesi- yağış konusundaki bazı yerel faklılıklara karşın- ana çizgileriyle bölgede bozulmuş Akdeniz tipi bir yağış rejiminin varlığını da ortaya koymaktadır (Sözer, 1984:15). Araştırma sahasının yağış şartlarında, ilin kuzey ile güney kesimleri arasında bariz farklılıklar görülmektedir. Örneğin yıllık ortalama yağış, plato üzerindeki Mardin şehrinde 71
çakta yer alan Nusaybin’de 456.5 mm.ye kadar inmektedir. Bu durum batıdan ve güneybatıdan araştırma sahasına gelen depresyonların, Akdeniz’den gelen bol rutubetli hava kütlelerinin, Mardin platosuna çarpması sonucunda, Mardin’in yağışının yükselmesi ile ilgilidir (Çölaşan, 1960: 256). Benzer farklılık yıllık ortalama sıcaklıklarda da görülmektedir. Plato üzerindeki istasyonlar ile güneydeki istasyonlar arasın
likteki Mardin’de yıllık ortalama sıcaklık 15.5º iken, 500 m. yüksekliğe sahip Nusaybin’de ise 18.9º’ye ulaşmaktadır.
İklim özelliklerine bağlı olarak, araştırma sahası orman yönünden zayıftır. İl topraklarının sadece %12.74’ü ormanlıktır. Buna karşılık, bu özellikte de, araştırma sahasının kuzey ile güneyi arasında belirgin farklılıklar gözlenmektedir. Güney kesimlerde hakim olan bitki örtüsü steptir. Bu bölümde yer altı suyunun yüzeye yakın olan yerler ile akarsu kenarları dışındaki alanlarda ağaç topluluklarına pek rastlanmaz. Buna karşılık, kuzeyde ise bozuk baltalık ormanlar geniş alan kaplar.
Örneğin plato üzerinde bulunan Savur ilçesi, il toplam ormanlık alanının %28.8’ine sahiptir. Yüksek alanlarda meşe türleri, menengiç, dişbudak; akarsu vadilerinde ise söğüt ve çınar ağaçları topluluk halinde bulunmaktadırlar.
Araştırma alanının nüfusu 1927 Genel Nüfus Sayım
kadar geçen 73 yıllık sürede yaklaşık 3.9 kat artarak, 705.098’e ulaşmıştır.
Toplam nüfusun % 55.5’i (391.249) şehirlerde, % 45.5’i ise (313.849) köylerde yaşamaktadır. İl nüfusunun büyük bir kısmı da Kızıltepe (183.475), Midyat (128.085), Mardin Merkez (108.3409) ve Nusaybin (103.863) ilçelerinde toplanmıştır. 1990-2000 yılları arasında yıllık nüfus artış hızı ‰ 23.34 olarak gerçekleşmiştir. Ancak söz konusu yıllık nüfus artış hızında şehir ile köy arasında
belirgin farklılıklar görülmektedir. Nitekim şehirlerdeki artış hızı ‰ 45.16 iken, köylerde bu oran ‰ 1.48 olarak gerçekleşmiştir. Ancak şunu da belirtmek gerekir ki, şehirlerdeki nüfus artış hızının yüksek olması, şehirlerin sanayileşmesi sonucunda göç almaları ile ilgili değildir. Söz konusu durum daha çok, güvenlik nedeniyle kırsal kesimden şehirlere göç olgusundan kaynaklanmaktadır. Öyle ki, bu göç ve köy boşaltmaları sonucunda, özellikle Mardin platosu üzerinde bir çok kırsal yerleşme tamamen boşalmıştır. Nitekim 2000 Genel Nüfus Sayımının sonuçlarında, Merkez İlçe’de 10, Dargeçit’te 20, Derik’te 2, Kızıltepe’de 10, Mazıdağı’nda 10, Midyat’ta 5, Nusaybin’de 29, Ömerli’de 26, Savur’da 12 ve Yeşilli’de 2 köy olmak üzere topla
toplam köy say belirmektedir. Bu durum
da, söz konus şmelerde, tarı ü ya ı ta n
yol açtığı gibi, göçler so nda irleri kö i n
ırma sahasında hakim ekonomik faaliyet tarı Nite il genelinde sun % 69.92’si tarım ında istihdam mektedir. İl arazisinin razisi, 74’ 3.34 orm ve f lık,
% .91 (274 ha) şim ve
tadır.
ğunla a aha Ma pla nun
tepe-Nusaybin ovala a y lmakta
plam tarım ı içinde, en büyük paya sahiptir (%34.2).
in %94.1 rı lara llanıl mektedir.
rma sahasının bu bölümünde yetişti şlı a ürünle , kuru t ımın n ovalarında sul ığı alanlarda ise pamuk tarımı da yapılmaktadır. Buna karşılık, Mardin platosu üzerinde tarımsal faaliyetler, ovaya göre, farklı bir durum
arz ed nlar, güneye nazaran, çok
düşükt
et olabilir.
m 126 köy boş görülmektedir. Buna göre, il genelinde 2000 yılı verilerine göre, ısı 582 olup, boş köy oranı ise % 21.6 olarak
u kırsal yerle msal retimin vaşlamas ve hat tamame
durmasına nucu şeh n de yleşmes ne nede
olmaktadır.
Araşt mdır. kim
toplam çalışan nüfu alan edil
%43.48’i (385.478 ha) tarım a %12. ü (11 1 ha) an unda
%12.98’i (115.447 ha) çayır ve mera, 30 ’i ise .833 yerle alanı kullanılmayan alandan oluşmak
Tarımsal faaliyetlerin yo ştığı lan d çok rdin tosu
güneyindeki Kızıl rınd er a dır. Nitekim bu alanda
bulunan Kızıltepe ilçesi, il to alan
Öte yandan ilçe toplam arazisin ’i ta m alanı o k ku abil
Araştı rilen ba c r ar
hakim olması nedeniyle, buğday, arpa ve mercimektir. Kızıltepe ve Nusaybi amanın yapıld
er. Engebeli yapısı nedeniyle ekime elverişli ala
ür. Miras yoluyla bir çok parçaya bölünmesi, başka bir deyişle, mülkiyet rejiminden dolayı, burada bulunan bağ alanlarının da ekonomik ve ticari değeri pek yüksek olmamaktadır. Buna karşılık, kültürel çekiciliklerinin yoğunlaştığı bu alanda, turizm sektörü önemli bir ekonomik faaliy
Araştırma sahasında sanayileşme oranı düşüktür. Çalışan nüfusun sadece % 2.37’si sanayi sektöründedir. Söz konusu sanayi faaliyetleri gıda sanayi ve taşa- toprağa dayalı sanayi dalında ve özellikle Mardin-Kızıltepe arasında yoğunlaşma göstermektedir. En önemli tesisler Mardin Çimento Fabrikası, Mardin Kireç Fabrikası ve asbestli boru fabrikalarıdır. Nusaybin’de ise pamuğa dayalı sanayi tesisleri (çırçır-prese tesisleri) gelişme göstermiştir.
Mardin ilinin gelişiminde sanayi sektörünün payını arttırmak için 1992 yılında Mardin Organize Sanayi Bölgesi kurulmuştur. 160 parselden oluşan söz konusu sanayi bölgesinde 37 tesis üretimde bulunmaktadır. 6 tesisin inşaatının
l adır. Öte
yandan Mardin Organize Sanayi Bölgesi’nde 10 parsel de Mard t Bölgesine tahsis edilmiştir.
a sahasında diğer bir eko k faaliyet ticarettir. Çalışan nüfusun % 4.5 törde istihdam edilmektedir ardin ilinde caret daha gıda ve tarı rünlerin ticaretin yoğunlaşm Uluslararası lev gören ve Avrupa ile Ort keleri arasında tır taşımac ın yapıldığ -24 karayo zerinde bulunan Kızıltepe ve Nusaybin şehi araştırma sahasının ön ticaret me idir. Öte yandan deki ticaret nsiyelinin d erlendirilm acıyla
addeleri, tavuk ürünler, Serbest Bölge kanalıyla, Irak, Rusya, ni Zelanda, Hong Kong, İtalya, Almanya ve Hollan
tamam anıp, üretime hazır hale geldiği bölgede, 13 tesis de inşaat aşamasınd in Serbes
Araştırm nomi
’i bu sek . M ti çok
msal ü de ıştır. iş
adoğu ül ılığın ı E lu ü
rleri emli
rkezler il pota eğ esi am
1995 yılında Mardin Serbest Bölgesi kurulmuştur. Çeşitli gıda m yemi, tekstil ürünleri ve kimyasal
Türki Cumhuriyetleri, Malezya, Ye
da gibi ülkelere satılmaktadır. Öte yandan inşaat, ulaşım, haberleşme, mali kurumlar ve sigorta ile toplum hizmetlerinden oluşan hizmet sektöründe çalışanların sayısı 48.977 olup, toplam istihdamdaki payı ise %23’tür.
Sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasında, araştırma sahası 1996 yılında 66.
sırada iken, 2003 yılında 72. sıraya gerilemiştir. Bununla birlikte demografik göstergeler açısından değerlendirildiğinde, ortalama hane halkı büyüklüğü, doğurganlık hızı, yıllık ortalama nüfus artış hızı, nüfus yoğunluğu, toplam nüfus ve şehirleşme oranı (göçün etkisiyle) yüksek görülmektedir. Söz konusu bu göstergelerin yüksek değere sahip olması, araştırma sahasının ekonomik göstergeler yönünden Türkiye sıralamasında gerilere düşmesine neden olmaktadır. Nitekim tarım sektörü dışında, araştırma sahası, gerek sanayi, gerekse mali alanlarda oldukça
geridedir. Tarım sektöründe kişi başına düşen katma değerin de genel olarak düşük olması, başka bir deyişle tarımın düşük gelirli bir ekonomik faaliyet olması nedeni
ra*
yle, bu iktisadi faaliyetin il ekonomisine faydası sınırlı olmaktadır. Mardin ilinin, tarımda çalışanların oranının yüksek olmasına (%69.9) ve iller sıralamasında 20. sırada olmasına karşın, tarımsal üretimin Türkiye içindeki payı açısından 53. ve kırsal nüfus başına tarımsal ürün değeri bakımından da 75. sırada olması bunu göstermektedir (Tablo.1).
Tablo.1. Bazı Göstergelerde Mardin İli Gelişmişlik Performansı ve Sosyo- Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması
Değişkenler Yıl Birim Mardin GAB Türkiye Sı
Demografik Göstergeler
Toplam Nüfus 2000 Kişi 705.098 6.608.619 67.803.927 32 Şehirleşme Oranı 2000 Yüzde 55.49 62.69 64.90 40 Yıllık Ortalama Nüfus Artış Hızı 1990-
2000 Binde 23.34 24.79 18.28 14 Nüfus Yoğunluğu 2000 Kişi/km² 80.07 88 88 30 Doğurganlık Hızı 2000 Çoc.Sayısı 4.98 4.86 2.53 8 Ort. Hane Halkı Büyüklüğü 2000 kişi 7.72 6.55 4.50 5 İstihdam Göstergeleri Tarımda Çalışanların Toplam İstihdama Oranı 2000 Yüzde 69.92 61.35 48.38 20 Sanayide Çalışanların Toplam İstihdama Dranı 2000 Yüzde 2.37 7.06 13.35 70 Ticaret İşkolunda Çalışanların Toplam İstihdama Oranı 2000 Yüzde 4.05 6.21 9.67 68 Mali Kurumlar İşkolunda Çalışanların Toplam İstihdama
Oranı
2000 Yüzde 0.73 1.17 3.11 74
Ücretli Çalışanların Toplam İstihdama Oranı 2000 Yüzde 24.81 33.21 43.52 64 Ücretli Çalışan Kadınların Toplam İstihdama Oranı 2000 yüzde 2.23 3.72 8.81 71 İşverenlerin Toplam İstihdama Oranı 2000 Yüzde 0.73 1.51 2.61 73 Sanayi Göstergeleri
İmalat Sanayi İşyeri Sayısı 2000 Adet 16 359 11.118 56 İmalat Sanayi Yıllık Çalışanlar Ortalama Sayısı 2000 Kişi 725 31.576 1.130.488 67
Fert Başına İmalat Sanayi Katma Değeri 2000 Milyon TL. 18 73 350 64 Tarım Göstergeleri
Kırsal Nüfus Başına Tarımsal Üretim Değeri 2000 Milyon TL. 632 883 1.124 75 Tarımsal Üretim Değerinin Türkiye İçindeki Payı 2000 Yüzde 0.74 8.14 100.0 53 Mali Göstergeler Gayri Safi Yurtiçi Hasıla İçindeki Payı 2000 Yüzde 0.41 5.06 100.0 49
Fert Başına Gayri Safi Yurtiçi Hasıla 2000 Milyon TL. 718 954 1.837 73
Kaynak: http:/// www.dpt.gov.tr (erişim tarihi:15.04.2005)
* 81 il içinde
B. Araştırmanın Amacı, Kapsamı ve Yöntemi
“Mardin İlinde Kültürel Çekicilikler ve Turizm Amaçlı Kullanım Olanakları”
adlı bu çalışmada, son 4-5 yıldır Türkiye’nin kültürel turizm hareketlerinde popüler olmaya başlayan Mardin ilinin turizm çekicilikleri, coğrafyanın ilkeleri ve araştırma metodları çerçevesinde ele alınmaktadır.
Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, Tablo 2’de görüldüğü gibi, araştırma sahasındaki ilçelerin genel olarak gelişmişlik seviyeleri düşüktür. Aynı zamanda söz
konusu m ağ se ar Ö (T
2003 ilin ilçeleri arasında da belirgin farklılıklar bulunmaktadır. Nitekim idari
erkez olan Merkez İlçe, tarımsal üretimin yoğunluk kazandığı ve transit taşımacılığın ırlığını hissettirdiği Kızıltepe ve Nusaybin ile, nüfusu az olan Yeşilli ilçesi orta viyedeki gelişmişlik grubunda yer almaktadır. Buna karşılık, ana yollardan uzak, azisinin parçalı ve dağlık olması nedeniyle tarımsal üretimin yetersiz olduğu Midyat, merli, Mazıdağı, Derik, Dargeçit ve Savur ilçeleri ise son grupta yer almaktadırlar
ablo.2).
Tablo. 2. Araştırma Sahasındaki İlçelerin Gelişmişlik Durumu 1996
ilçeler Gelişmişlik Grubu
Sıralama* Gelişmişlik Grubu
Sıralama**
Merkez İlçe 3 179 3 205
Kızıltepe 4 576 4 580
Nusaybin 4 628 4 529
Midyat 5 670 5 665
Yeşilli 5 710 3 281
Ömerli 6 782 5 738
Mazıdağı 6 788 6 824
Derik 6 807 6 834
Dargeçit 6 825 6 816
Savur 6 834 6 830
Kaynak: http:///www.dpt.gov.tr (erişim tarihi:15.04.2005) * 858 ilçe içinde
** 872 ilçe içinde
olduğu potansiyel sayesinde turizm, özellikle de Mardin Gerek il genelinde, gerekse ilçe bazında gelir düzeyinin düşük, nüfus artışı, işsizlik oranı ve diğer illere göçün yüksek olması gibi olumsuz sosyo-ekonomik göstergeler nedeniyle, araştırma sahasındaki ekonomik durumun iyileşmesinde turizm, önemli bir sektör olarak gündeme gelmektedir. Başka bir deyişle, ekonominin zayıf olduğu Mardin ilinde, kültürel turizm potansiyelinin yukarıda belirtilen olumsuz göstergeleri asgariye indirebilecek güce sahip olduğu söylenebilir.
Uygun turizm politikalarının uygulanması koşuluyla, bu potansiyeli ile turizm, Mardin ilinde ekonominin diğer sektörlerini de uyaran ve sürükleyen bir sektör olması mümkündür. Sahip
platosu üzerindeki yerleşmeler için önemli ekonomik getiri sağlayabilir. Sonuç olarak sözü edilen düşünce, yani yörenin, özellikle de kuzey kesiminin, kalkınmasında turizmin önemli bir potansiyel taşımakta olduğu ve geleceğinin turizme bağlı olduğu düşüncesi, bu çalışmanın ana varsayımını oluşturmaktadır.
Araştırma sahasındaki turizm kaynaklarının belirlenmesi ve özellikle bunların turizm amaçlı daha iyi değerlendirilmesi konusunda önerilerde bulunulması, bu çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Aynı zamanda var olan kültürel çekicilikler ışığında, kültür turizminin hangi alt dalının geliştirilmesi gerektiği üzerinde durulmaktadır. Bununla birlikte, hangi alanların bu konuda daha avantajlı olduğu
belirtil apı, yöresel yemekler, tarihi-
kültüre
turizm arzını oluşturan kültürel çekicilikler ve turizm altyapısı ele alı
mektedir. İlin yerel özelliklerinin (mimari y
l çekicilikler, vs.) turistik ürüne dönüştürülmesi ve yeni turizm anlayışı kapsamında bunların pazarlanması ve turistlere sunumu için yapılması gerekli olan çalışmalar araştırmada büyük önem kazanmaktadır. Öte yandan, bu araştırma, gerek ileride yapılacak olan turizm planlaması, gerekse GAP İdaresi’nin yöre turizmi ile ilgili bazı proje çalışmalarına da katkısı olacaktır.
Çalışmanın ele alınışında izlenen yöntemde öncelikle durum tespiti yapılmıştır. Bu amaçla öncelikle turizm kavramı ile Türkiye ve Dünya’da turizmin mevcut durumu ve gelişimi üzerinde durulmuştur. Araştırma sahasındaki kültürel mirasın tarihsel kaynağı araştırmanın sonraki adımını oluşturmaktadır. Daha sonra da araştırma sahasındaki
nmıştır. Bütün bunların ortaya konması amacıyla, öncelikle konu ile ilgili kaynaklar araştırılmış, Turizm ve Kültür Bakanlığı, Mardin Turizm İl Müdürlüğü, Mardin Valiliği, Bilkent Üniversitesi, Milli Kütüphane, Türk Tarih Kurumu, A.Ü.DTCF. Kütüphanesi, Mardin İl Halk Kütüphanesi, Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE), Devlet Planlama Teşkilatı (DPT)’ndan çeşitli dökümanlar elde edilmiştir.
Daha sonra saha araştırmasına gidilmiş ve yöredeki resmi kurumlardan da bilgi edinilmiştir. Şunu da belirtmek gerekir ki, saha araştırması esnasında STK’lara ve özellikle de Süryaniler ve bunların oluşturdukları sivil örgütlenmelerin (Deyrulzafaran Manastırı Bakım, Onarım ve Yaşatma Derneği, Midyat Süryani Kültür Derneği, vb) görüşlerine ağırlık verilmiştir. Süryaniler ve bunların kültürel mirasları Mardin ili turizminin gelişiminde temel unsur olduğu için, etnik ve dini topluluklar adını taşıyan alt bölümde, özellikle bu etnik grup daha ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır.
Bu aşamada, çeşitli kurumlardan elde edilen veriler baz alınarak, araştırma sahasındaki potansiyelin haritalanması da gerçekleştirilmiştir. Kültürel turizm arzı ele alınırken, söz konusu potansiyelin coğrafya ile olan ilişkisi kurulmaya
çalışılmıştır. Bu bağlamda, kültürel değerlerin coğrafi mekana dağılışları, bu dağılışta belli alanlarda görülen yoğunlaşmanın coğrafi nedenleri ortaya konmuş ve ayrıca
avranması da başka b
ve toplum
lasik Çağ”, “Roma, Bizans ve Hıristiyanlık Dönem
rizm arzı-coğrafya ilişkisi; dördüncü bölümde, araştırma araştırma sahasındaki turizm potansiyeli bölge illeri ile karşılaştırılmıştır. Öte yandan kültürel turizme konu olan çekicilikler, ilgili bölümde ele alınırken sadece söz konusu çekiciliklerin genel ve coğrafi özellikleri verilmiş, bunlar ile ilgili öneriler ise son bölüme bırakılmıştır.
Arz tespiti ve analizinden sonra, turizm gelişiminde büyük önem arzeden talep analizine gidilmiştir. Bunun için de yöreye gelen ziyaretçilerin niceliksel ve niteliksel özellikleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu amaçla araştırma sahasına gelen turist sayısını elde etmede, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın istatistiklerinden faydalanmıştır. Öte yandan turistlerin sosyo-ekonomik durumları ve yöredeki davranışlarını tespit edebilmek için de yerli ve yabancı ziyaretçilere anket düzenlenmiştir. Bu anketlerle, araştırma sahasının güçlü ve zayıf yönleri, ankete katılan ziyaretçilerin görüşleri doğrultusunda, ortaya konmaya çalışılmıştır. Ayrıca ziyaretçilerin belirttikleri sorunların çözümü konusunda da çeşitli değerlendirmeler yapılmıştır.
Ancak tüm bu çalışmalar yapılırken, bazı problemlerle karşılaşılmıştır.
Öncelikle turizm olgusunun temelinde bulunan istatistiki verilerin temininin zorluğu, çalışmanın tüm aşamalarında da karşılaşılan en önemli sorun olmuştur. Bu konuda Turizm İl Müdürlüğü’nün istatistiki veri tutmada pek fazla hassas olmaması ve tutulan sayısal verilerin de ilgili bakanlığa gönderilip, kopyalarının müdürlük bünyesinde bulundurulmaması ayrı bir sorun oluşturmuştur. Konaklama tesislerinden veri elde etmede de benzer durumla karşılaşılmıştır. Öte yandan tur aracılığıyla yöreye gelen ziyaretçilere anket uygulanmasında rehberlerin isteksiz d
ir sorun olmuştur.
Yukarıda uygulanan aşamalar sonucunda hazırlanan çalışma beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Türkiye ve Dünya turizminin kısa bir analizi; ikinci bölümde, tarih öncesi çağdan günümüze kadar geçen süre içinde, çeşitli kavim
ların araştırma sahasına kazandırdığı kültürel miras ele alınmıştır. Söz konusu ikinci bölüm, “Tarih Öncesi ve K
i”, “İslam Devletleri Dönemi” şeklinde alt başlıklar altında işlenmiştir.
Üçüncü bölümde, kültürel tu
sahasın lerin analizi; beşinci bölümde ise turizm gelişim
elecekte de dünyanın en büyük endüstrisi olacağı tahm
Turiz üzerinde bütün disiplinlerin birle amın
tanım a aynı durumu görm kün değildir. Bu lik de bir
anlam disiplininin insani olguları tek başına layamamaktan
(Gezgin, 2004:195) ve turizm olayının g asından
kayna ır. Bunun sonucunda da turizmi çalışma alanı kapsamında kabul eden rklı yaklaşımlara s her bir disiplin ğrafya, iktisat, sosyoloji, antropoloji, tarih, psikoloji, vs.) kendi görüş açısı ve en çok önem verdiği husus lar getirmektedir. (Williams, 1998: 3). Örneğin, bir ekonom sağlamak yoluyla ülke ekonomisine olumlu katkıda bulunan bir ekonomik olay olarak tanımlarken, bir antropolog ise, yerli-turist ilişkile
daha çok mevzuata ve ekonomik yönüne ağırlık verirke
a gelen yerli ve yabancı turist
ine yönelik genel ve özel (spesifik) öneriler üzerinde durulmuştur.
C. Turizmin Tanımı ve Başlıca Özellikleri
Hizmetler sektörü içinde yer alan turizm, günümüzde önemli bir endüstri haline gelmiştir. Hatta bu öneminden dolayı gelişmekte olan ülkeler, özellikle yirminci yüzyılın ikinci yarısının başından itibaren büyük gelişme göstermekte olan bu sektörü, ödemeler dengesindeki açıklarını kapatmak için kullanmaktadırlar.
Turizmin bu özelliğinden dolayı, bir ülkenin sahip olduğu turizm etkinliklerinin yoğunluğu, o ülkenin ekonomik gelişmişlik durumu hakkında da bir ipucu verebilmektedir. Öte yandan ulusal, bölgesel ve hatta yerel yönetimler ile birlikte, uluslararası ticari şirketlerin sektöre girmeleri ile turizm, dünyanın en hızlı gelişen sektörlerinden birisi olmuştur. G
in edilmektedir.
min önemi şmesine karşın, kavr
ı konusund ek müm belirsiz
da hiçbir sosyal bilim açık
eniş ölçekli ve çok boyutlu olm klanmaktad
ve birbirinden fa ahip (co
a göre farklı tanım ist turizmi, döviz girdisi
ri, kültürel değişme, kültürel mirasın ticarileşmesi olarak değerlendirmektedir.
Bir sosyolog ise turizmi, bir toplumsal kurum, bir yaşam biçimi, insan ilişkileri, davranış kalıpları, kültürleşme süreci açısından incelemektedir (Akgül, 2004:210).
Nitekim disiplinler arasındaki farklılık, turizm alanında yazılan bilimsel yayınlarda da görülmektedir. Örneğin turizm ile ilgili eserlerinde sosyologlar, turizmin sosyo- ekonomik etkileri, ekonomistler de
n, coğrafyacılar ise bölgelere yani mekana daha çok bağlı kaldıkları görülmektedir.
Turizm sözcüğü, Latince dönme hareketi anlamındaki ‘tornus” kelimesinden türemiştir. Aynı şekilde ‘tour” kelimesi de İngilizce’de “hareket edilen yere dönmek şartıyla yapılan seyahat” anlamında kullanılmaktadır (Aksoy, 1998:1). Dolayısıyla turizmin temelinde geri dönmek amacıyla seyahate çıkmak yatmaktadır. Bu yer değiştirme olgusunda, demografik anlamda üç türde göç ortaya çıkmaktadır:
Gönüll
b
rıdaki tanımda da yer aldığı gibi, bir konaklama
veya s ğıdaki kriterleri
taşımas
ü, geçici ve mevsimlik yer değiştirme. Gönüllü göçte, insanlar turistik hareketlere katılıp katılmamada kendileri özgürce karar verirler. Her ne kadar TV ve tur organizatörleri, gidilen yer ve nasıl gidileceği konusunda serbest karar almalarını negatif olarak etkilese de, genel olarak turistler özgürce karar verirler. Geçici göç olayında da, turizm hareketi yılın belli bir süre için olmasıdır. Yani bu hareket geçicidir ve turist sonuçta devamlı ikamet ettiği yere dönmek zorundadır. Mevsimsel göçte ise turist seyahati, genel olarak, yılın belli bir mevsiminde gerçekleşir. Bu sezon da, turistin hareketleri ve gezisi için optimal durumları taşıyan iklim şartlarına bağlı olmaktadır (Vukonic 1996:33).
Turizmin en kapsamlı tanımı Uluslararası Bilimsel Turizm Uzmanları Birliği tarafından yapılmıştır. Bu kuruma göre turizm: “İnsanların devamlı ikamet ettikleri, çalıştıkları ve her zamanki olağan ihtiyaçlarını karşıladıkları yerlerin dışına seyahatleri ve buralardaki, genellikle turizm işletmelerinin ürettiği mal ve hizmetleri talep ederek, geçici konaklamalarından doğan olaylar ve ilişkiler bütünüdür” (Kozak, Kozak, vd. 2000:5). Tanımda yer alan ve turizmin ana temasını oluşturan seyahatin amaçları arasında ise genel olarak din, inceleme, spor, dinlenme, eğlenme, tarihi/doğal güzellikleri görme ve değişik kültürleri tanıma sayıla ilir.
Ancak şunu da belirtmek gerekir ki, her yer değiştirme veya seyahat, turizm olayı içinde değerlendirilemez. Yuka
eyahatin turizm olgusu içinde değerlendirilebilmesi için aşa
ı gerekmektedir (Toskay, 1989: 39, Özgüç, 1998:15, Kozak, vd. 2000:5):
a. Seyahatin devamlı ikamet edilen, çalışılan ve günlük ihtiyaçların karşılandığı yerler dışına yapılması,
b. Konaklama sırasında genellikle turizm işletmelerinin ürettiği mal ve hizmetlerin talep edilmesi,
c. Konaklamanın geçici olması.
Turizmin daha çok ekonomik yönü ön plana çıkmaktadır. Turizm hareketleri sonucunda ortaya çıkan rakamların bu sonucu doğurduğu söylenebilir. 2002 yılı verilerine göre, 702 milyon kişinin uluslar arası turizme katıldığı ve bunun sonucunda 474 milyar $’lık (WTO, 2003) bir ekonomik getiri sağladığı düşünüldüğünde, bu sektörün ekonomik bakımdan anlamı ve gelişme durumu daha iyi bir şekilde anlaşılmaktadır. Öte yandan dünya ekonomisinde de turizmin önemli bir yeri bulunmaktadır. Hizmet sektörünün en önemli kolu durumundaki turizm sektörü, uluslararası ticarette yaklaşık olarak %7’lik bir paya sahiptir. Öyle ki bu rakam ile sektör, kimyasal ürünler, otomobil ürünleri ve yakıttan sonra 4. sırayı almaktadır. Aynı zamanda yiyecek, tekstil/giyim ve diğer bir çok önemli sektörü de geride bırakmaktadır (Tablo.3).
Tablo. 3. Uluslararası Ticarette Turizm Sektörünün Yeri (2002) Sektörler Ticaret Hacmi Pazardaki Payı (%)
(Milyar $)
Kimyasallar 660 8.4
Otomobil ve Ürünleri 621 7.9 Petrol ve Petrol Ürünleri 615 7.8
Turizm 578 7.3
Elektronik 491 6.2
Yiyecek 468 5.9
Tekstil ve Giyim 353 4.5
Haberleşme Araçları 347 4.4
Maden 172 2.2
Demir-çelik 142 1.8
DÜNYA TOPLAMI 7.903 100.0 Kaynak: WTO, 2003
Dolayısıyla günümüzde, turizm anlayışı, insanların çeşitli amaçlarla sadece basit b
daha ağır
basmay konomik getiri, ülkelerin dış
ödeme
.3 Trilyon $ olmuştur.
Dünya
harcamalarının %6.9’u turizmden kaynaklanmaktadır (Issı, 1998:11, Yağcı 1998:2).
ir yer değiştirme olarak algılanamayacağı, ekonomik özelliğinin, yani bir yerde kazanılan paranın başka bir yerde harcanması şeklindeki özelliğin
a başladığını göstermektedir. Öte yandan bu e
ler dengesine katkı yapmakta, istihdamı arttırmakta ve diğer sektörleri de destekleyici bir rol oynamaktadır.
Turizmin ulaştığı uluslararası boyut oldukça önemlidir. Örneğin, 1997 yılı verilerine göre, dünya çapında bu sektörde yaratılan iş hacmi 3
gayri safi milli hasılasının %10.2’si de turizmden sağlanmaktadır. Tüm tüketici harcamalarının %10.9’u, tüm sermaye yatırımlarının %10.7’si ve hükümet
Küresel işgücünün %11’i, başka bir deyişle 200 milyonun üstünde insan da doğrudan veya dolaylı olarak turizm sektöründe istihdam edilmektedir (Somuncu, 2002:186).
Bu ekonomik özelliğinden dolayı, endüstriye dönüşen bu sektörün önemini bilen ve önemli potansiyele sahip ülkeler sürekli bir rekabet halinde olmaktadırlar.
Bu derece yoğun ilişkiler yumağı olan ve mekanlar arası ilişkileri içeren turizm olgusuna coğrafyanın da kayıtsız kalması düşünülemez. “İnsanla doğal ortam arasındaki karşılıklı etkileşimleri, bu etkileşimler sonucunda gelişen faaliyetlerle durumları dağılış, ilişki kurma, karşılaştırma, nedensellik ilkelerine bağlı kalarak ve çeşitli araştırma yöntemleri uygulayarak araştırıp inceleyen, elde ettiği sonuçları bir sentez halinde ortaya koyan, kendi içerisinde çok sayıda bilim dalından oluşan bir bilimler topluluğu” (Özçağlar, 2001:5) olarak tanımlanan coğrafya, insan ve evini oluşturan dünyayı konu aldığı gibi, mekanlar arasındaki farklılıkları ve bu farklılıkları doğuran faktörleri de ele almaktadır. Fiziksel ve beşeri-kültürel faktörlerin kombine olmasından doğan bu farklılık, insanın başka yerleri merak etme dürtüsü
şekilde birbirini etkilem
k
llarla belirli mekan parçaları korunmaya çalışılması, bu sektörün mekan
nü de hızlandırmaktadır. Bu durum da turizmin doğması ve gelişmesi şeklinde sonuçlanmaktadır. Bazı durumlarda, turizm olgusunun kendisi de mekansal farklılığın doğmasına neden olabilmektedir. Kısa bir zaman için bile olsa başka bir yerden gelen büyük çaptaki ziyaretçilerin, ziyaret edilen yerin ekonomi, kültür, nüfus ve fiziksel çevresinde bir takım değişiklikler yapması muhtemeldir. Bunun sonucunda da gidilen yerin farklı olma özelliği değişebilmekte ve yeni ve değişik kültürel, ekonomik ve fiziksel görünüm oluşturma şeklinde kendini gösterebilmektedir. Dolayısıyla coğrafya ve turizm iki
ektedir (Hudman, 1995:1-2):
a. Mekanların farklılığı turizm için bir çekicilik olmaktadır.
b. Turizm, mekansal farklılığı doğuran bir değiştirici fa tör olabilmektedir.
Turizmin yukarıda ifade edilen coğrafi görünümü değiştirme özelliği, olumlu ve olumsuz olmak üzere iki şekilde görülmektedir. Olumsuz özelliğinde turizmin ihtiyaç duyduğu otel ve benzeri yapılar için mekan değişikliğene neden olmaktadır.
Öte yandan yine turizm amaçlı olarak oluşturulan “Ulusal parklar”, “doğal koruma alanları” gibi yo
üzerindeki olumlu etkisini göstermektedir (Özgüç, 1998:19).
Coğrafyacılar yukarıda izah edilen coğrafya-turizm ilişkisi doğrultusunda, beşeri faaliyet olarak gördükleri turizmi, coğrafi yönden ele almaktadırlar. Bu ele alma da,, turistin çıkış noktası olan alan ve hedeflenen yer (destinasyon) ile birlikte, iki alan arasında kalan transit rota üzerinde de odaklanmaktadır. Coğrafya bilimi, üç bölgeyi de, coğrafyanın üzerinde durduğu 4 ana konu olan lokasyon, mekan (mekanın fiziksel ve beşeri/kültürel özellikleri), mekansal etkileşim ve bölge kavramları bağlamında izah etmeye çalışır (Boniface ve Cooper, 1994:3-4). Bütün bunlarla birlikte coğrafi araştırmaların en çok üzerinde odaklandığı husus, yeryüzünün değişik yöre ve bölgelerindeki doğal ve kültürel coğrafi miras ile ilgili çekicilikleri belirlemesi ve değerlendirilmesini içermesidir (Doğaner, 2003:1-8).
Ayrıca turizmin gelişimini belirleyen veya sınırlayan elementlerin coğrafi elemanlar olması, turizmde coğrafi çalışmaların önemini daha da arttırmaktadır (Soykan, 2003:17-24).
Turizm-coğrafya ilişkisi izah edildikten sonra turizm coğrafyası çalışma
olmuştur. 16. yüzyılda ortaya çıkan Grand Tour (Büyük Tur)’un düzenlenmesinin larında temel anahtar konular şu şekilde sıralanabilir (Williams, 1998:18):
a. Hangi durum ve şartlar altında turizm gelişir? (Turizm talebi ve turiste sunulan arz durumu)
b. Turizm nerede ve ne şekilde gelişir?
c. Turizm gelişiminin karakteri ve gelişim durumu nasıldır?
d. Turistlerin özellikleri, sayısı, karakterleri ve seyahat modelleri nelerdir ve onları motive eden durumlar nelerdir?
e. Ev sahibi alanlarda turizmin fiziksel, ekonomik ve sosyo-kültürel çevreye etkileri nelerdir?
Yukarıdaki soruların cevaplarını bulan bir coğrafi araştırma, turizmi inceleyen diğer disiplinlerin çalışmaları için de bir temel oluşturmaktadır.
D. Kültür Turizminin Tanımı ve Özellikleri
20. yüzyılın son çeyreğinin başlarından itibaren turizm endüstrisinin olgunlaşması ve doyuma ulaşması sonucunda yeni pazar arayışlarına girişilmiş, bunun sonucunda da çeşitli turizm tipleri ortaya çıkmıştır. Bu turizm çeşitleri, özel ilgi turizmi, macera turizmi, ekoturizm ve kültürel turizmdir.
Bunların arasında kültürel turizm, turizmin en hızlı gelişen tiplerinden birisi
temel sebepleri arasında kültür unsuru da vardı. Kültürün seyahat öznesi olma özelliği sonraki dönemlerde de devam etmiş, ancak kültür turizminin içeriği, son iki yüzyıl
78).
rtaya çıkmış
azalmaya başlamış, buna karşılık, özellikle gelişmiş ülkelerde, tarihi mekanlar, içinde önemli değişiklikler göstermiştir. 1750-1850 döneminde kültürel turizm, güzel sanatları çalışmak için, uygulama amacıyla, Avrupa’ya seyahat düzenlenmesini ifade ederdi. Bu gezileri sonucunda İngiliz aristokratlar, “kültürlü”
olarak geri dönerlerdi. Sonraki yüzyılda, kültürel turizm yeni bir sınıf oluşturmak amacıyla kullanıldı. Günümüzde ise çok daha popüler oldu ve herkesin yapabileceği bir turizm çeşidi haline geldi (ICOMOS, 1993). Son 25-30 yılda ortaya çıkan ve Avrupa’da mirassal çekicilikleri tüketmeye oldukça meyilli ve istekli “yeni bir orta sınıf” veya “hizmet sınıfı” nın sayıca artışı, bu değişimin en önemli nedenleri arasında sayılabilir (Richards, 1996: 261-269). Yeni turist tipi sayılan bu turistler, turizm tüketiminde farklılık aramakta ve keşfedilmemiş, uzak lokasyonlara seyahat etmekle bu ihtiyaçlarını karşılamaktadırlar. Sayıca az olmalarına karşın, bunlar miras ile ilgili çekiciliklerin tüketilmesinde en faal turistlerdir (Richards, 1996:272-2
Genel turistlerle karşılaştırıldığında, söz konusu turistler (kültür turistleri) daha iyi eğitimlidirler ve daha fazla yıllık gelire sahiptirler. Bunlar büyük gruplar halinde seyahat ederler ve alışverişe daha eğilimli olduklarından, genel turistlere oranla daha fazla harcama yaparlar. Bu tür turistlerin yaşları da orta yaş ve üzeridir.
Seyahate katılmadaki temel amaçlarında, eğlence, öğrenmeye göre ikinci derecede kalır. Bunlar farklı insanlar ve yeni yerler hakkında bilgi sahibi olmak ve geçmiş ile ilgili nostaljiyi yaşamak için seyahat ederler. Buna karşılık, kültürel tüketimleri kısa sürelidir (üç gece veya daha az) (Confer ve Kersttetter, 2000:28).
Aynı zamanda son dönemlerde seyahat motivasyonlarında da değişiklikler olmuştur. Turizmin “bulunduğu ortamdan ve günlük yaşamdan kaçış” şeklinde olan ana motivasyonu, “kendini geliştirme/zenginleştirme” şeklinde değişmeye başlamıştır (Mccain ve Ray, 2003: 715). Teknolojik gelişmeler ve bunun sonucunda ortaya çıkan küreselleşme ile de dünya global bir köy haline gelmiş, böylece insanların değişik yerler hakkında daha fazla bilgi sahibi olmaları sonucu o
tır. Böylece insanların değişik kültürleri ve farklı yerleri tanıma merakları kamçılanmıştır.
Bütün bunların sonucunda kitle turizm destinasyonlarının popülerliği
festivaller, müzeler, konserler ve geleneksel olaylardan oluşan kültürel çekiciliklere ilgi artmıştır. Nitekim Dünya Turizm Örgütü (WTO)’nün tahminlerine göre kültürel turizm,
ir diğer araştırmada ise 1999 yılında yaklaşık 54 milyon kişinin
müzele v ve Kersttetter,
2000:2 merikalı tatilcilerin
%88’in e de önem verdikleri belirtilmektedir
(Mccai inde yoğunlaşan ilgi
sonucu arolan çekicilikleri geliştirmesi
ve yeni kültürel çekicilikleri sunması konusunda bir çok ülkeye baskı yapmaktadır.
Örneğin, Macaristan, Polonya, Çek Cumhuriyeti gibi pek çok ülke kültürel potansiyellerini kullanarak, yeni ortaya çıkan turist kitlesini çekmek için yoğun çaba içinde bulunmaktadırlar.
ültürel turizm, kültürel kaynaklar üzerine kurulmuş bir turizm çeşididir.
Kültüre nakları doğuran da toplumun yaşam tarzının oluşturduğu kültürdür. Çok geniş anlamları içermesinden dolayı kültür kavramının da bir çok tanımı yapılmıştır.
Bununla birlikte bu kavramın en iyi tanımını Taylor yapmıştır. Taylor kültürü, “bir toplum n üyesi olarak, insanoğlunun öğrendiği (kazandığı) bilgi, sanat, gelenek- görenek ve benzeri yetenek, beceri ve alışkanlıkları içine alan karmaşık bir bütün”
olarak tanımlamaktadır (Güvenç, 1996: 101). Buna göre kültür, insanların düşündüğü şeyler (davranışlar, inançlar, fikirler ve değerler), yaptığı şeyler (davranış modelleri ve yaş tarzı) ile yarattığı şeyleri (sanat eserleri, el sanatları ve kültürel ürünler) kapsayan bir olgudur. Dolayısıyla kültür, süreç (yaşam tarzı ve düşünceler) ile bu sürecin luşturduğu ürünlerin (bina, sanat, gelenekler, atmosfer) karışımından oluşur (Richards, 2001a:7). Ancak şunu da belirtmek gerekir ki, her bir toplumun kendine it kültürel mirası veya kültürel kaynağı bulunmaktadır. Bunlar klasik çekiciliklerden arihi sitler ve anıtlar) geleneksel el sanatları, yiyecek, içecek ve hatta geleneksel por oyunlarına kadar sıralanabilir (McGettigan ve Burns, 2001:137). Fakat önemli lan bu kültürel mirasın turistik ürün olarak, turizm amaçlı kullanılmasıdır (Emekli, 2003:43). Zaten kültürel turizm de, toplumların kendi tarihi, bilimsel ve yaşam turizm kapsamındaki tüm seyahatlerin yaklaşık %37’sine karşılık gelmekte ve kültüre duyulan istek de yılda %15’e yakın bir artış göstermektedir (Leslie, 2001:112). Yapılan b
ri e tarihi siteleri ziyaret ettiği tespit edilmiştir (Confer 8). Aynı şekilde ABD.’de yapılan bir araştırmada, A
in tatillerini planlama aşamasında, kültür
n ve Ray, 2003: 3). Geçmiş ile ilgili olarak nostalji üzer nda turizm pazarının değişikliğe uğraması, v
K l kay
u
am
o
a (t s o
