T.C.
İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
GELENEKSEL VE MODERN DEĞERLER BAĞLAMINDA BEDEN ALGISI VE TÜKETİM
(İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ ÖRNEĞİ) DOKTORA TEZİ
DANIŞMAN
Prof. Dr. HÜSNİYE CANBAY TATAR HAZIRLAYAN Sebat ÇELİK MALATYA 2018
T.C.
İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
SOSYOLOJİ ANA BİLİM DALI
GELENEKSEL VE MODERN DEĞERLER BAĞLAMINDA BEDEN ALGISI VE TÜKETİM
(İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ ÖRNEĞİ)
DOKTORA TEZİ
Sebat ÇELİK
Danışman: Prof. Dr. Hüsniye Canbay TATAR
MALATYA-2018
iv ONUR SÖZÜ
Prof. Dr. Hüsniye Canbay TATAR’ın danışmanlığında doktora tezi olarak hazırladığım GELENEKSEL VE MODERN DEĞERLER BAĞLAMINDA BEDEN ALGISI VE TÜKETİM (İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ ÖRNEĞİ) başlıklı bu çalışmanın, bilimsel ahlak ve geleneklere aykırı düşecek bir yardıma başvurmaksızın tarafımdan yazıldığını ve yararlandığım bütün yapıtların hem metin içinde hem de kaynakçada yöntemine uygun biçimde gösterilenlerden oluştuğunu doğrularım.
Sebat ÇELİK
v BİLDİRİM
Hazırladığım tezin/raporun tamamen kendi çalışmam olduğunu ve her alıntıya kaynak gösterdiğimi taahhüt eder, tezimin/raporumun kâğıt ve elektronik kopyalarının İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü arşivlerinde aşağıda belirttiğim koşullarda saklanmasına izin verdiğimi onaylarım.
Tezimin / Raporumun tamamı her yerden erişime açılabilir.
Tezim/Raporum sadece İnönü Üniversitesi yerleşkelerinde erişime açılabilir.
Tezimin/Raporumum 3 yıl süreyle erişime açılmasını istemiyorum. Bu sürenin sonunda uzatma için başvuruda bulunmadığım takdirde, tezimin / raporumun tamamı her yerden erişime açılabilir.
18/07/2018
_______________________________
Sebat ÇELİK X
vi ÖNSÖZ
Beden fizyolojik bir gerçeklik olarak toplumsal mekân ve zamanda yer almaktadır.
Bununla birlikte beden, fiziksel gerçekliğin ötesinde sosyal gerçekliğin de küçük bir evrenidir. Beden dünyada olmanın ve dünya ile iletişim kurmanın bir aracıdır. Beden, her dönemde toplumların örgütlenme biçimlerine yön veren söylem, kurum ve pratikler tarafından biçimlendirilmiş, sarmalanmış ve belirli projeleri ve vazifeleri yerine getirmekle mükellef olmuştur. Bir başka ifadeyle, beden içinde bulunduğu toplumun kültürel kodları çerçevesinde bir duruşa ya da toplumsal var oluşa sahip olmuştur.
Günümüz tüketim toplumlarında beden, tüketim kültürünün inkâr edilemeyecek etkisiyle, benlik algısıyla birleştirilerek, üzerinde yapılacak birçok değişikliğe açık hale gelmiştir. Bakışın ve görünüşün nesnesi haline gelen beden, gelişen teknolojik imkânlar ile birlikte, yenilenebilen, değiştirilebilen ve üzerinde çok çeşitli düzenlemeler yapılabilen bir proje haline dönüşmüştür. Kozmetik, vücut bakımı, moda, estetik ve spor alanlarında meydana gelen teknolojik gelişmeler ve yenilikler, bedende yapılan değişikliklerle birlikte daha gelişmiş bir benlik ve hayat tarzı vaat etmektedir.
Modernleşme sürecinden bağımsız olarak ele alamayacağımız bu teknolojik yenilikler, bireylerin beden ile ilgili algılarını da doğrudan etkilemiştir. Bu aslında piyasa kapitalizminin bedeni ele geçirmesinden başka bir şey değildir. Sonuçta piyasa bedeni soyar, giydirir, giyimin ve bedenin şeklini kendisi tayin eder. Bunun gerçekleşmesi için de elbette tüketimin tahrik edilmesi, iştah ve şehvetin hayatın merkezine yerleştirilmesi gerekir. Bu noktada bu araştırmada tüketim kültürü içerisinde yaşayan bireylerin beden algıları ve beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıkları bağlamında bir analiz yapılmaya çalışılmıştır.
Bu araştırma süresince bana olan desteğini hiç esirgemeyen sayın hocam Prof. Dr.
Hüsniye Canbay TATAR’a şükran ve hürmetlerimi sunarım. Yine bu süreçte görüşlerine müracaat ettiğim ve yetişmemde emeği geçen başta Prof. Dr. Taner TATAR olmak üzere Prof. Dr. Abdullah KORKMAZ ve tüm bölüm hocalarıma da teşekkürü bir borç bilirim.
Ayrıca yol arkadaşım, kardeşim Ümit ÖZTÜRK’e, bu çalışma süresince bana uygun ortamı sağlayan ve destek olan eşim Elif Didem ÇELİK’e ve tüm aileme teşekkür ederim.
Malatya-2018 Sebat ÇELİK
vii ÖZET
ÇELİK Sebat. GELENEKSEL VE MODERN DEĞERLER BAĞLAMINDA BEDEN ALGISI VE TÜKETİM – İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ ÖRNEĞİ, Doktora Tezi, Malatya, 2018.
“Geleneksel ve Modern Değerler Bağlamında Beden Algısı ve Tüketim – İstanbul Üniversitesi Örneği” başlıklı bu çalışma, tüketim toplumu içerisinde yaşayan öğrencilerin gelenek ve modernite bağlamında beden algılarını ve beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıklarını anlamak amacıyla gerçekleştirilen nicel bir çalışmadır. Bu bağlamda çalışmada, bedeni merkeze alan bir analiz çerçevesinde geleneksel dönemden modern döneme geçişte bireylerin beden algılarındaki değişimler incelenmeye çalışılmıştır. Ayrıca bedenin, toplumsal ve kültürel bir duruş olarak kabul edildiği modern anlayışın sonunda geldiği noktada yani tüketim toplumunda bedenin nasıl bir projeye dönüştüğü analiz edilmiştir. Bununla birlikte çalışmanın teorik bölümünde, beden ve toplum ilişkisine, bedenin toplumsal ve kültürel bağlam içinde ele alınışına, bedenin sosyal teorideki yerine ve bedene yönelik farklı kuramsal yaklaşımlara yer verilmiştir.
Araştırmanın uygulama boyutunda örneklem olarak seçilen İstanbul Üniversitesinin farklı fakültelerinden toplam 717 kız öğrenciye anket uygulanmıştır.
Anketin birinci bölümünde kendilerini geleneklerine bağlı ya da modern olarak tanımlayan öğrencilerin beden algıları analiz edilmiştir. İkinci bölümde ise öğrencilerin beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıkları tespit edilmiş ve kendini tanımlama değişkeni bağlamında bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Öğrencilerin beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıkları vücut bakımı ve güzellik, moda, sağlık ve diyet olmak üzere toplam üç alt boyutta incelenmiştir.
Araştırma örnekleminden elde edilen verilerin değerlendirilmesi sonucunda tüketim toplumu içerisinde yaşayan öğrencilerin, kendini tanımlama değişkenine göre bedeni algılama noktasında farklılaştığı tespit edilmiştir. Kendilerini modern olarak tanımlayan öğrenciler bedeni ‘mülkiyet’ çerçevesinde algılamaktadır. Bu noktada beden, toplumsal kabul görme ve benliğin inşası için üzerinde her türlü tasarruf hakkına sahip olarak algılanan bir projedir. Kendilerini geleneklerine bağlı olarak tanımlayan öğrencilerin ise bedeni bir proje olarak algılamadıkları tespit edilmiştir. Bu örneklem grubunda, beden üzerinde tüketim tasarrufu noktasında belirli sınırlamaların olması gerektiği algısı hâkimdir. Bununla birlikte “güzellik ve vücut bakımı”, “moda”, “sağlık ve diyet” alt boyutlarında, beden üzerinden gerçekleştirilen tüketim alışkanlıkları bağlamında her iki örneklem grubu arasında bir farklılaşmanın olmadığı görülmüştür.
Her ne kadar beden algısı bağlamında her iki örneklem grubu arasında belirgin bir
viii farklılaşma olsa da, tüketim alışkanlıkları noktasında iki grup arasında benzerlik bulunmaktadır.
Ayrıca çalışmanın uygulama bölümünde, öğrencilerin beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıklarının, yaş, öğrenim görülen fakülte, memleket, sınıf ve aylık ortalama gelir değişkenlerine göre aralarında herhangi bir farklılık olup olmadığı ortaya konularak bir analiz yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Beden algısı, tüketim, gelenek, modernleşme, tüketim toplumu
ix ABSTRACT
ÇELİK Sebat. BODY PERCEPTION AND CONSUMPTION WITHIN THE CONTEXT OF TRADITIONAL AND MODERN VALUES – CASE OF ISTANBUL UNIVERSITY– Ph. D. Dissertation, Malatya, 2018.
“The study which is titled as “Body Perception And Consumption Within The Context Of Traditional And Modern Values – Case Of Istanbul University” is a quantitative field research carried out in order to understand the consumption habits of the students living in the consumption society through the body perceptions and the body in the context of tradition and modernity. In this context, taken body as the center of the analysis, the changes in the body perceptions of the individuals in the transition from the traditional period to the modern period have been tried to be studied. In addition, it has been analyzed how the body transforms into a project at the point where the modern understanding of the body is regarded as a social and cultural posture. Moreover the theoretical part of the study includes different theoretical approaches to the body and society in relation to the body, to the social and cultural context of the body and the social theory.
A total of 717 female student questionnaires from different faculties of Istanbul University selected as sample in the application dimension of the study. In the first part of the questionnaire, the body perceptions of the students who defined themselves as traditional or modern have been analyzed. In the second part, the consumption habits that the students made through the body have been determined and they were evaluated in the context of the definition variable. The consumption habits that students make through the body are examined in three sub-dimensions including body care and beauty, fashion, health and diet.
As a result of the evaluation of the data obtained from the research sample, it was determined that the students living in the consumption society differentiated according to the self-identification variable. Students who define themselves as modern perceive the body in the context of 'possession'. At this point, the body is a project perceived as having the right to all kinds of dispositions over the construction of the body and social acceptance. It was determined that the students who defined themselves as traditions do not perceive the body as a project. In this sample group, the perception that there should be certain limitations on the point of saving consumption on the body is dominant.
Nevertheless, there was no differentiation between the sample groups in terms of consumption habits carried out on the body in "beauty and body care", "fashion", "health and diet" sub-dimensions. Although there is a clear difference between the two sample groups in the context of the body perception, there is a similarity between the two groups at the point of consumption habits.
x In addition, in the application part of the research, a situation was determined by analyzing whether the consumption habits of the students over the body were different according to age, faculty, city, class and monthly average income variables.
Key Words: Body perception, consumption, tradition, modernization, consumption society
xi İÇİNDEKİLER
KABUL ONAY ... iii
ONUR SÖZÜ ... iv
BİLDİRİM ... v
ÖNSÖZ ... vi
ÖZET... vii
ABSTRACT ... ix
İÇİNDEKİLER ... xi
TABLOLAR LİSTESİ ... xiv
ŞEKİLLER LİSTESİ ... xv
GRAFİKLER LİSTESİ ... xvi
GİRİŞ ... 1
i. Araştırmanın Yöntemi ... 5
ii. Araştırmanın Konusu ve Önemi ... 5
iii. Araştırmanın Amacı ... 6
vi. Araştırmanın Problemi ve Hipotezleri ... 6
v. Araştırmanın Evren ve Örneklemi ... 8
vi. Araştırma Verilerinin Toplanması ve İstatistiksel Analiz ... 10
vii. Araştırmanın Sınırlılıkları ... 11
viii. Konu ile İlgili Yapılmış Araştırmalar ... 11
BİRİNCİ BÖLÜM TEORİK ÇERÇEVE 1. BEDEN VE TOPLUM ... 15
1.1. Beden Kavramı ... 15
1.2. Tarihsel Süreçte Beden Olgusu ... 24
1.2.1. Beden Algısı ve Tarihsel Dönüşümü ... 24
1.2.1.1. Antik Çağ Dönemi / Yunan Felsefesinin Bedene Bakışı ... 25
1.2.1.2. Hıristiyanlık Dönemi / Erken Hıristiyanlık Döneminin Bedene Bakışı ... 26
1.2.1.3. Ortaçağ Dönemi / Ortaçağ Hıristiyanlık Düşüncesinin Bedene Bakışı ... 29
1.2.1.4. Rönesans Dönemi / Aydınlanma Çağında Bedene Bakış ... 33
1.2.1.5. Aydınlanma Çağı Pratikleri ... 35
1.2.1.6. XIX. Yüzyıl Dönemi / Kapitalizmle Birlikte Bedene Bakış ... 37
1.2.1.7. XX. Yüzyıl Dönemi / Medya Çağında Bedene Bakış ... 39
1.3. Felsefeden Sosyolojiye Bedene Disiplinlerarası Yaklaşım ... 44
xii
1.3.1. Ruh ve Beden Düalizmi ... 44
1.3.2. Akıl ve Beden Düalizmi ... 46
1.3.3. Klasik Dönem Sosyologlarının Beden Olgusuna Yaklaşımı ... 48
1.3.4. Neo-Klasik Dönem Sosyologlarının Beden Olgusuna Yaklaşımı ... 54
1.4. Dini Açıdan Beden ... 65
1.4.1. Eski ve Yeni Ahit Geleneğinde Beden Olgusu ... 65
1.4.2. Kuran-ı Kerim ve İslami Gelenekte Beden Olgusu ... 69
1.5. Modernite ve Beden... 82
2. BEDEN VE TOPLUM TEORİLERİ ... 91
2.1. Makro Kuramların Bedene Yaklaşımı ... 93
2.1.1. Yapısal-İşlevselcilik ve Beden ... 93
2.1.2. Çatışma Kuramı... 95
2.1.3. Akılsal Seçim Kuramları ... 96
2.2. Mikro Kuramların Bedene Yaklaşımı ... 98
2.3. Post modern Dünyada Beden ... 101
3. BEDEN VE TÜKETİM ... 107
3.1. Tüketim Olgusu ve İhtiyaçlar ... 107
3.2. Tüketim Kültürü ... 117
3.3. Tüketim Toplumu... 127
3.4. Tüketim ve Beden İlişkisi ... 132
3.4.1. İhtiyaç, Arzu ve Tüketim Sarmalında Beden ... 132
3.4.2. Beden Üzerinden Gerçekleştirilen Tüketim Alışkanlıkları ... 134
İKİNCİ BÖLÜM GELENEKSEL VE MODERN DEĞERLER BAĞLAMINDA BEDEN ALGISI VE TÜKETİM PRATİKLERİ ARAŞTIRMA BULGULARI (İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ UYGULAMASI) 1. ÖRNEKLEMİN SOSYO-KÜLTÜREL ÖZELLİKLERİ ... 147
1.1. Yaş Dağılımı ... 147
1.2. Öğrenim Görülen Fakülte Dağılımı ... 147
1.3. Coğrafi Bölge Dağılımı ... 148
1.4. Öğrenim Görülen Sınıf Dağılımı ... 149
1.5. Aylık gelir (harçlık) Dağılımı ... 149
1.6. Öğrencilerin Kendilerini Tanımlama Dağılımı ... 150
2. ARAŞTIRMANIN BULGULARI ... 151
2.1. Üniversite Öğrencilerinin Kendilerini Nasıl Tanımladıkları Değişkenine Göre Beden Algıları Puanlarına İlişkin Bağımsız Gruplar İçin T-Testi Sonuçları ... 151
xiii 2.2. Üniversite Öğrencilerinin Kendilerini Nasıl Tanımladıkları Değişkenine Göre
Beden Algıları Puan Ortalamaları ... 152
2.3. Üniversite Öğrencilerinin Kendilerini Nasıl Tanımladıkları Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Bağımsız Gruplar İçin T-Testi Sonuçları ... 153
2.4. Üniversite Öğrencilerinin Kendilerini Nasıl Tanımladıkları Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları ... 155
2.5. Üniversite Öğrencilerinin Yaş Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Bağımsız Gruplar İçin T-Testi Sonuçları ... 160
2.6. Üniversite Öğrencilerinin Yaş Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları... 162
2.7. Üniversite Öğrencilerinin Fakülte Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Tek Faktörlü ANOVA Testi Sonuçları ... 163
2.8. Üniversite Öğrencilerinin Fakülte Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları... 165
2.9. Üniversite Öğrencilerinin Sınıf Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Tek Faktörlü ANOVA Testi Sonuçları ... 165
2.10. Üniversite Öğrencilerinin Sınıf Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları... 166
2.11. Üniversite Öğrencilerinin Coğrafi Bölge Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Tek Faktörlü ANOVA Testi Sonuçları ... 167
2.12. Üniversite Öğrencilerinin Coğrafi Bölge Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları... 168
2.13. Üniversite Öğrencilerinin Gelir Düzeyi Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Tek Faktörlü ANOVA Testi Sonuçları ... 170
2.14. Üniversite Öğrencilerinin Gelir Düzeyi Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları... 170
SONUÇ ... 172
KAYNAKÇA ... 178
ANKET FORMU ... 195
xiv TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1: 2016-2017 Eğitim-Öğretim yılına ait İstanbul Üniversitesi öğrenci istatistikleri ... 8 Tablo 2: Araştırma örneklemine ilişkin betimleyici istatistikler ... 9 Tablo 3: Bedenin Ele Alınacağı dört boyut ... 142 Tablo 4: Üniversite Öğrencilerinin Kendilerini Nasıl Tanımladıkları
Değişkenine Göre Beden Algıları Puanlarına İlişkin Bağımsız Gruplar İçin
T-Testi Sonuçları ... 151 Tablo 5: Üniversite Öğrencilerinin Kendilerini Nasıl Tanımladıkları Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Bağımsız Gruplar İçin T-Testi Sonuçları ... 153 Tablo 6: Üniversite Öğrencilerinin Yaş Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Bağımsız Gruplar İçin T- Testi Sonuçları ... 160 Tablo 7: Üniversite Öğrencilerinin Fakülte Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Tek Faktörlü ANOVA Testi Sonuçları ... 162 Tablo 8: Üniversite Öğrencilerinin Sınıf Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Tek Faktörlü ANOVA Testi Sonuçları ... 165 Tablo 9: Üniversite Öğrencilerinin Coğrafi Bölge Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Tek Faktörlü ANOVA Testi Sonuçları ... 167 Tablo 10: Üniversite Öğrencilerinin Gelir Düzeyi Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puanlarına İlişkin Tek Faktörlü ANOVA Testi Sonuçları ... 170
xv ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil 1: Maslow’un İhtiyaçlar Piramidi ... 108 Şekil 2: Beden Üzerine Ortaya Çıkan Tüketim Davranışı Türevleri ... 133 Şekil 3: İç ve Dış Beden Ayrımı Şeması ... 142
xvi GRAFİKLER LİSTESİ
Grafik 1: Yaş Dağılımına İlişkin Sütun Grafiği ... 147
Grafik 2: Fakülte Dağılımına İlişkin Sütun Grafiği ... 147
Grafik 3: Coğrafi Bölge Dağılımına İlişkin Sütun Grafiği ... 148
Grafik 4: Sınıf Dağılımına İlişkin Sütun Grafiği ... 149
Grafik 5: Gelir Dağılımına İlişkin Sütun Grafiği ... 149
Grafik 6: Kendini Tanımlama Dağılımına İlişkin Sütun Grafiği ... 150
Grafik 7: Üniversite Öğrencilerinin Kendilerini Nasıl Tanımladıkları Değişkenine Göre Beden Algıları Puan Ortalamaları ... 152
Grafik 8: Üniversite Öğrencilerinin Kendilerini Nasıl Tanımladıkları Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları ... 155
Grafik 9: Üniversite Öğrencilerinin Yaş Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları ... 161
Grafik 10: Üniversite Öğrencilerinin Fakülte Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları ... 164
Grafik 11: Üniversite Öğrencilerinin Sınıf Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları ... 166
Grafik 12: Üniversite Öğrencilerinin Coğrafi Bölge Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları ... 169
Grafik 13: Üniversite Öğrencilerinin Gelir Düzeyi Değişkenine Göre Beden Üzerinden Gerçekleştirdikleri Genel Tüketim Alışkanlıkları Puan Ortalamaları ... 171
1 GİRİŞ
İnsan ve madde arasındaki ilişki devamlı dönüşüm geçiren bir nitelik taşımaktadır.
Bu durum insanın, maddesel varoluşunu temsil eden bedenine dair algısının da tarih boyunca olumlu ile olumsuz arasında gidip gelen bir seyir izlemesine sebep olmuştur.
Tarih boyunca bedene dair ruhun evi ya da hapishanesi, aklın zıttı ya da çelişiği, haz ve acının kaynağı, benlik tasarımının ve sosyal kimliğin vazgeçilmez ögesi gibi tanımlamalar getirilmiş ve bu konuda edebî, dinî, felsefî, tıbbî yaklaşımlar geliştirilmiştir. Kimi zaman süslenen ve şımartılan beden, kimi zaman üst idealler uğruna kısıtlanmış, aç bırakılmış ve terbiye edilmiştir.
Antik Çağların bedeni güç ve cesaret simgesi kabul eden “estetiğe odaklanmış”
algısı, Orta Çağ’da ruh ile beden arasındaki ilişkiye yoğunlaşmaktadır. Bu dönemde Batı medeniyeti, bedeni bir “yük” olarak tasavvur edip horlamakta; onun doğal ihtiyaç ve arzularını tatmin etmeyerek, çileci bir terbiye usulüyle acı çekmesine, eziyet veya işkenceye maruz kalmasına müsaade etmektedir. Zira bu sayede şeytanın mekânı olan günahkâr bedenin arınacağına ve ruhun yüceleceğine inanılmaktadır. Bu yaklaşım ile bir taraftan Hz. İsa’nın “bedene bürünmüş Tanrı” olduğuna inanılarak bedene kutsallık atfedilirken, diğer taraftan çarmıhta acı çekmesiyle de bedenin olumsuzluğu zirveye taşınmaktadır.
Modern dönem ile geleneksel olarak adlandırılan dönem arasında beden tasavvuru konusunda temelde büyük bir fark bulunmaktadır. Geleneksel dünyada beden seküler bir şekilde tanımlanmamıştır. Uhrevi olanla dünyevi olan arasında kesin bir ayrım da yoktur.
Bu nedenle de beden ister Kutsal Ruh ’un tapınağı, ister ruhun hapishanesi, isterse ilahi merdivende bir basamak kabul edilsin, Tanrı’nın kudret ve iradesi haricinde bir alan değildir ve bu nedenle de ‘verili’ kabul edilmektedir. Bu kapsamda bedenlere atfedilen farklılıklar da ilahi idi. Dünya henüz Max Weber’in ifadesiyle ‘büyüsünden arındırılamadığı için toplumsal olan ile kutsal olan arasında her hangi bir ayrım da yoktu (Koshul, 2005: 81). Aydınlanma Dönemi’nde akıl-beden ilişkisi ön plana çıkmış ve artık beden, aklın hâkimiyetindeki bir “makine” olarak değerlendirilmeye ve tıbbi gelişmelerin de etkisiyle aklın inceleme alanı olmaya başlamıştır. Bedeni matematiksel bir yaklaşımla ele alan “cogito” merkezli bu bakış, bir süre sonra bedenleri denetlemeye ve kamusal aklın temsilcisi olarak devletin beden üzerindeki tahakkümüne dönüşmüştür (Nietzsche, 2007:124). Modern çağın beden algısı ise, söz konusu tahakkümü sona erdirerek bedeni bireye ait kılma çabasıyla şekillenmiştir.
Aydınlanma Dönemi Mukaddes Meryem resimleri arasında yapılacak bir karşılaştırmada, Rönesans öncesi ve sonrası insan/kadın görüşü üzerine ortaya çıkan görüş farklılıkları rahatlıkla tespit edilebilir. Rönesans öncesi resimlerde Meryem, sanki çarşıda pazarda görülen kadınların cinsinden olmayan bir kadın gibi gösterilmektedir.
2 Yüzünde ona meleksi ve semavî bir görünüm kazandıran bir iffet ve hayâ halkalanmıştır.
Ressam, Meryem’i çevresindeki güzel kadınlar gibi çizmemeye gayret göstermiş, bu bakımdan ona manevî bir güzellik vermek için bütün hünerini seferber etmiştir.
Rönesans sonrası dönemlerin ressamları ise, Meryem'i semadan yere indirmekte; İsa'nın annesini resmetmek için çarşı-pazardaki güzel kadınlar arasından birini model olarak seçmektedir. Bu yeni resimlerde Meryem dünyevileşmiş, o mukaddes hayâ ifadesinden yoksunlaşmıştır. O artık zahirî güzelliğiyle beğeni toplamayı bekleyen bir Meryem olarak görülmeye başlanmıştır.
Modernlikle birlikte seküler yaklaşım, bedenle ilgili yaklaşım ve tanımlamalara da yansımıştır. Bu yeni dünyada bireyler kendi anlamlarını aramaya ve hayatlarını kendileri biçimlendirmeye zorlanmıştır. Böylece beden tamamen seküler düşüncelerin konusu olmuştur. Giddens’ın (2006:8) tabiriyle beden tamamen ‘düşünümsel’, yani bireysel olarak inşa edilebilir bir nitelik kazanmıştır. Feministler “Bedenimiz bizimdir” derken bu inşa edilebilir beden imgesine atıfta bulunmaktadırlar.
Aydınlanma Dönemi’nde beden tinsel boyuttaki algılanma geleneğinden tamamen ayrılarak yerini akıl odaklı bir yaklaşıma bırakmıştır. Artık beden, aklın hâkimiyetindeki bir “makine” olarak değerlendirilmekte ve tıbbi gelişmelerin de etkisiyle aklın inceleme alanı kabul edilmektedir. Bedeni matematiksel bir yaklaşımla ele alan “cogito” merkezli bu kartezyen bakış, her ne kadar Spinoza gibi düşünürler tarafından sert bir şekilde eleştirilmiş olsa da, bu durum bir süre sonra bedenlerin denetlenmesine ve kamusal aklın temsilcisi olarak devletin beden üzerinde tahakkümüne neden olacaktır (Zizek, 2008:
76). Tarih boyunca bedenin aidiyeti sorunu da zihinleri sürekli meşgul etmiş, krallıklar döneminde krala veya toprak sahibine ait olan insan bedenleri, “Bedenimiz bizimdir!”
sloganıyla yola çıkan akımların ardından, insan haklarının da üst değer olarak kabul edilmesiyle, kişiye ait kabul edilmiştir (Hunt, 2007: 27-28). Post-modern dönemde ise, bireyin kendi istek ve kararları doğrultusunda bedeni üzerinde söz sahibi olduğu söylenebilir. Bu dönemde beden artık Foucault’un kullandığı anlamda bir ‘denetleme’ ve
‘disipline’ etme nesnesi, sabit bir bütün değildir (Schwan ve Shapiro, 2011: 241). Beden öncelik sıralamasında benliğin önüne geçmiş ve bireyin geliştirdiği kimlik için çok daha merkezi bir konuma yerleşmiştir.
Post modernitede benliğin gelişimi esnasında beden bir proje, bir strateji, bireyin kendisini bulduğu ve inşa ettiği bir alandır. Her şeyin yapı çözümüne uğratılıp bir
‘metin’e indirgendiği post modern yaklaşımda beden de bir proje veya bir kurgudur.
Fakat bireyin hayatını planlarken bedeni ile ilgili seçimlerini, kimin nasıl nereye kadar belirleyebileceği sorusunun cevabı yoktur (McRobbie, 2005: 11). Mesela bir ceninin kürtajla öldürülmesi konusunda kim söz sahibidir? Bu ve bunun gibi sorular, bedenin
‘mülkiyet’ kavramıyla yan yana kullanılmasına neden olmuştur. Bireysel özgürlüğün baş tacı edildiği post modern dönemde istenen, her insan tekinin kendi bedeni üzerinde nihai
3 söz hakkına sahip olmasıdır. Bu hak ‘tercih’ ve ‘hayat tarzı’ gibi kültürel kavramlarla ifade edilmektedir. Yani hayatta olan kişinin seçme hakkı ilkesi öne sürülerek, henüz doğmamış bir canlı, kürtajla öldürülebilmektedir (Ahmed, 2004: 37-39). Bu ilkeye güç ve meşruiyet kazandıran bedenin mülkiyet çerçevesinde algılanması olmuştur. Benliğin kendini gerçekleştirmek üzere, bedenini bir proje gibi değerlendirmesi ‘genç, güzel beden’ imajının sarmalında, estetik cerrahinin ve tüketim kültürünün esareti altına girilmesine yol açmaktadır. Beden, artık tüm yaşamın merkezinde yer alan akıl tarafından sürekli denetlenmesi gereken bir kategori değil; haz ve arzu temelinde kurgulanmış, “görünür” dünyanın merkezinde yer alan bireysel var oluşa ilişkin güçlü bir referanstır. Dahası beden, artık bu andan başlayarak ‘verili’ değil, her bakımdan toplumsaldır. Toplumsal olarak inşa edilen beden, kendisine güçlü kültürel, toplumsal ve siyasal söylemlerin eşlik ettiği, toplumu oluşturan diğerlerinin bakışında anlam kazandığı, elle tutulur maddi bir hakikat haline gelmiştir (Todes, 2001: 44-49).
Post modern tüketim anlayışı, bir yönüyle, kültürel sermayeden yoksun olan bireylere bedenleri ve dış görünüşleriyle var olma imkânı sunan bir kurgudur. Aynı sistem içinde üretilen değer ve pratiklerin, kadınlar için sunduğu vaatler ise sonsuzdur.
Bu noktada tüketim kültürü, her şeyden önce, haz ve algı üretiminin mana kazandırmaya tercih edildiği bir kültürdür. Böyle bir kültürde, Baudrillard’ın belirttiği gibi, “anlamı yitirme pahasına kendi görüntüsüne kapılmanın kışkırtıcılığı” (2001, 75), bireyleri kendi benlik ve insani nitelikleri içinde derinleşmeye değil, fiziksel görünüşlerine yatırım yapmaya zorlar. Bedeni görünür kılma pahasına benliği yok eden güzellik ürünlerinden moda, diyet ve egzersiz ürünlerine kadar tüketim toplumunun sunduğu tüm imkanlar, bedenin sahip olduğu göstergelerin doğal ve özgün anlamlarını yıkarak, söz konusu uygulamalar aracılığıyla yeni protez ve yapay varlıklar yaratır. Bu bağlamda, yine Baudrillard’ın belirttiği gibi, “makyaj da yüzü geçersiz kılmanın bir yoludur; daha güzel gözlerle gözler geçersiz kılınır; daha kusursuz dudaklarla dudaklar ortadan kaldırılır”
(Baudrillard, 2001: 116). Bedenin daha belirgin kılınmak suretiyle ortadan kaldırılması, bedene yapılmış ölümcül bir müdahaledir. Bu bağlamda öznelliğin yitirilmesi ile cismani tezahür at başı gitmektedir. Artık bu noktada var olmak, başkalarınca algılanmış ya da görülmüş olmak anlamına gelmektedir. Beden üzerinde uygulanan bu işlemlerin tümü, mükemmel bir tüketim toplumunda daima “vitrinde” ve arzu edilesi bir varlık olarak algılanmaya devam etmek için zorunludur. Çünkü tüketim çağının “bireyi” için artık arzu edilebilir bir varlık olma koşullarının ortadan kalkması demek, kişinin “kullanımdan kalkması” anlamına gelmektedir (Damm, 2013: 12).
Tüketim kültüründe toplumsal olarak kurgulanmış olan beden, bireyin statü ve itibar arayışının yoğun baskısı altındadır. Toplumsal kabul, her şeyden önce, bedenin çoğunluk tarafından arzu edilebilir düşsel bir formuna sahip olmayı gerektirmektedir. Bu da bedenin, özellikle de kadın bedeninin, türlü medyatik tekniklerle hedonist ve simgesel
4 tüketimciliğin odağında bir değer olarak algılatılma gayretinin bir sonucudur. Tüketim toplumunda beden, arzunun dolaysız bir gösterenidir. Bu anlamda gösterişli ve incelikli bir bedenden yoksun olmak, yaşama arzusundan da büsbütün uzak kalmak anlamına gelmektedir. Söz konusu arzuyu inşa etmede moda ve reklamcılık başta olmak üzere, medya ve imaj endüstrisinin pek çok alanı doğrudan işlev görmektedir. Moda endüstrisinin tepeden tırnağa yeniden yarattığı beden, reklamcılığın kışkırtıcı satış retoriği aracılığıyla, kitlesel pazarlamaya hazır hale getirilmektedir (Clarke, 2003: 77- 79). Kozmetik, vücut bakımı, diyet ve estetik cerrahi gibi diğer popüler tüketim pratikleri mutluluğa, kişisel yeterliliğe, sağlam iradeye, yaşlanmayan ve hep diri ve genç kalan beden idealine yapılan güçlü vurgular, bedeni adeta mitsel bir düzeye yükseltmiştir (Solomon, 2013: 189-196). Aynı şekilde benzeri bir yüceltici söylem içinde, ince ve zayıf bedenlerin başarı, gençlik, toplumsal itibar ve kabul görmeyle ilişkilendirilmesi gibi pek çok uygulamanın, temelde bedeni ve özel olarak da kadın bedenini toplumsal bir
“proje” haline getirdiğinden söz edilebilir.
Yaşlanmanın yaşarken “ölmek”; maziyi ve tecrübeyi anlatan izlerin “günah”; bilgi ve düşüncenin de “teferruat” sayıldığı post modern tüketim kültürü çağında beden ve tüketim ile ilgili davranışları örneklemek ve bedenin bu dönemde nasıl algılandığını tespit etmek önem kazanmıştır. Bu bağlamda çalışmamızda geleneksel dönemde “verili”
olarak kabul edilen beden tasavvurundan, post modern tüketim toplumunda bir “proje”
olarak konumlandırılan beden tasavvuruna dönüşüm incelenecektir. Çalışmamızda ayrıca tüketim toplumu içerisinde yaşayan üniversite gençliğinin beden algısı ve beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıkları ile ilgili bir analiz yapılacaktır. Bu noktada üniversitede okuyan kız öğrenciler arasında kendini modern ya da geleneklerine bağlı olarak tanımlayanlar arasında beden algısı ve beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıkları bağlamında bir farklılık olup olmadığı analiz edilmiştir. Bunu tespit edebilmek amacıyla İstanbul Üniversitesinin 7 farklı fakültesinden toplam 717 kız öğrenci örnekleme dâhil edilmiş ve 2017 yılında alan araştırması yapılmıştır. Çalışmada özellikle kız öğrencilere odaklanan bir örneklem seçiminin yapılması, tüketim kültüründe beden algısının en yoğun etki gösterdiği ve bunun tüketim davranışlarına yansıdığı kesim olmasından kaynaklanmaktadır. Küresel ölçekte genel olarak kabul edilen bu durum, çalışmanın araştırma boyutunda da ön kabul olarak değerlendirilmiştir. Çalışma iki ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde metodolojik olarak araştırmanın izlediği yol, hipotezleri, örneklemi ve araştırmada kullanılan istatistiki tekniklerin tanıtımı yapılmıştır. Birinci bölümde beden kavramı ve tarihsel süreçte beden olgusu ile geleneksel dönemden modern döneme beden ile ilgili anlayışta meydana gelen değişiklikler tarihsel bakış açısı da göz önünde bulundurularak incelenmeye çalışılmıştır.
Beden ve toplum teorileri bölümünde sosyal teoride bedenin işgal ettiği yer farklı paradigmalar çerçevesinde analiz edilmiştir. Beden ve tüketim kısmında ise tüketim ile
5 birlikte post modern tüketim kültürü içerisinde bedene yaklaşım ve beden üzerinden gerçekleştirilen tüketim alışkanlıkları izah edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde alan araştırmasından elde edilen veriler üniversitede öğrenim gören kız öğrencilerin sosyo-kültürel özellikleri, beden algıları ve tüketim alışkanlıkları ile ilgili tutumları; vücut bakımı ve güzellik, moda, sağlık-diyet boyutları altında toplanmıştır.
Sonuç kısmında ise araştırma bulgularından elde edilen sonuçlar yorumlanmıştır.
i. Araştırmanın Yöntemi
Bu araştırmada, İstanbul Üniversitesinde okuyan kız öğrencilerin beden algılarına ve beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıklarına ilişkin görüşleri alınacağından, araştırma tarama modeline dayalı “betimsel araştırma” yöntemi kullanılarak desenlenmiştir. Tarama modelleri, geçmişte ya da halen var olan bir durumu var olduğu şekliyle betimlemeyi amaçlayan araştırma yaklaşımlarıdır. Araştırmaya konu olan olay, birey ya da nesne, kendi koşulları içinde ve var olduğu gibi tanımlanmaya çalışılır (Karasar, 1998: 77).
Betimsel araştırmalar, kullanılan tekniklere göre; anket, mülakat, gözlem olarak adlandırılmaktadır (Kaptan, 1998: 39). Tarama modeline dayalı “betimsel (survey) araştırmalar” mevcut olan durumun belirlenmesi üzerine yapılmaktadır. Betimsel araştırmalar, belli bir zaman kesiti içinde çok sayıda denek veya objeden elde edilen verilerin analizi ile araştırma problemine veya problemlerine cevap arandığında uygulanacak araştırma yöntemleridir (Arseven, 1994: 92). Bu bilgilerden yola çıkarak yapılan betimsel araştırma modelinde, anket yoluyla elde edilen veriler değerlendirilerek kendilerini geleneklerine bağlı ya da modern olarak tanımlayan kız öğrencilerin beden algıları ve beden ile ilgili tüketim alışkanlıklarına yönelik bir analiz yapılmıştır.
ii. Araştırmanın Konusu ve Önemi
“Geleneksel ve Modern Değerler Bağlamında Beden Algısı ve Tüketim (İstanbul Üniversitesi Örneği)” adlı bu çalışmanın başlıca araştırma konuları beden algısı, tüketim, beden ve toplum, gelenek, modernite, postmodernizm ve üniversite gençliğinin beden algısı ile bunun üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim pratikleri üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Araştırmada kendisini modern ya da geleneklerine bağlı olarak tanımlayan İstanbul Üniversitesinde okuyan kız öğrencilerin beden algıları ve bunun üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıkları bu araştırmanın temel konusunu oluşturmaktadır. Ayrıca tüketim kültürü içerisinde yaşayan ve kendisini modern olarak tanımlayan kız öğrenciler ile geleneklerine bağlı olanlar arasında beden algısı anlamında bir farklılaşma ya da benzerlik olup olmadığı araştırmanın bir diğer konusunu
6 oluşturmaktadır. Bununla birlikte güzellik ve vücut bakımı, moda, sağlık ve diyet gibi beden üzerinden gerçekleştirilen tüketim alışkanlıkları bağlamında sözü edilen iki grup arasındaki benzerlik ya da farklılaşmalar araştırma çerçevesinde belirlenen değişkenlerle ilişkilendirilmiş ve araştırmanın hipotezleri sınanmıştır. İstanbul Üniversitesi örnekleminde uygulamalı olarak incelenen bu konuların yanı sıra tarihsel süreç içerisinde bedenin toplumsal hayatta geçirdiği değişim ve dönüşümler teorik bir çerçevede ve sosyolojik bağlamda incelenmiştir.
Araştırmanın konuları temelde sosyolojik bir bakış açısı ile ele alınmış olmakla birlikte tarihsel bir perspektiften yoksun bir çalışmanın eksik kalacağı inancından hareketle bu yöntem de araştırmada kaçınılmaz olarak kullanılmıştır. Araştırmanın önemi, beden sosyolojisinin Türkiye’de yeni gelişen bir disiplin olması ve bu alanda yeni kaynaklara ve bakış açılarına ihtiyaç duyulmasıdır. Özellikle serbest piyasa ekonomisinin ve kapitalist sistemin birey üzerinde oluşturduğu yoğun etki, Türk toplumunda da hissedilmektedir. Post-modernizmin ve küreselleşmenin neden olduğu beden odaklı tüketim kültürünün özellikle kadınlar ve gençlerin beden algıları üzerinde oluşturduğu etkinin araştırılması, Türkiye’nin bu alandaki durumunu ortaya koyması bağlamında önem taşımaktadır.
iii. Araştırmanın Amacı
Beden farklı gerçeklikleri ve gerçeklik algılarını anlamamızı sağlayacak sembolik bir öneme sahiptir. Bedenle ilgili telakki aslında benliğin inşasında merkezi bir rol oynar, bu nedenle bu telakki sadece bedene karşı nasıl tavır alınacağını değil, hayatın da nasıl yaşanacağını belirler. Hayatla, insanla, insanın kâinattaki yeriyle ilgili genel yaklaşımı anlamak için; bedenin nasıl algılandığını, nasıl bir yer işgal ettiğini, dahası nasıl inşa edildiğini ve bu inşa sürecinde beden üzerinden gerçekleştirilen tüketim alışkanlıklarını tetkik etmek gerekmektedir. İşte bu noktada modern dönemde bedenin nasıl inşa edildiğini ortaya koymak önem arz etmektedir. Modernite ile birlikte yaşanan kırılmayı ise ancak modern dönem ile öncesini karşılaştırarak ve bedenin algılanışının tarihçesini vererek açıklığa kavuşturabiliriz. Bu anlamda tezin amacı yukarıda sözü edilen dönemler de dikkate alınmak suretiyle; kendisini modern olarak tanımlayan kız öğrenciler ile geleneklerine bağlı olarak tanımlayanlar arasında beden algıları ile beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim pratikleri açısından bir farklılık ya da benzerlik olup olmadığını ortaya çıkarmaktır.
vi. Araştırmanın Problemi ve Hipotezleri
Toplumun geleceği olan üniversite gençliğinin beden algıları ile beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıkları ile ilgili düşünce, duygu ve davranışları
7 çerçevesinde tutumlarının ne olduğunu belirleyebilmek amacıyla burada elde edilen hipotezler araştırmanın teorisi çerçevesinde istatistiki tekniklerle test edilmiştir.
Geleneksel zihin dünyasında bedene yüklenen anlam ile modern zamanlarda bedenin algılanışı arasında bir farklılık vardır. Geleneksel dünyada bedenin uhrevi olana bir göndermesi varken modernitede beden bütün aşkın ideallerinden sıyrılmış ve sekülerleşmiştir. Bu doğrultuda araştırmanın problem cümlesi şu şekilde ifade edilebilir;
Kendisini geleneklerine bağlı olarak tanımlayan kız öğrenciler ile modern olarak tanımlayanlar arasında beden algıları ve beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim pratikleri bağlamında bir farklılık var mıdır?
Ayrıca araştırmanın hipotezleri temel ve alt hipotezler şeklinde iki grupta toplanabilir. Bu kapsamda araştırmanın temel hipotezi;
Kendilerini geleneklerine bağlı olarak tanımlayan kız öğrenciler ile modern olarak tanımlayanlar arasında beden algıları ve beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim pratikleri bağlamında bir farklılık vardır.
Araştırmanın temel hipotezi kapsamında alt hipotezler oluşturulmuştur.
Araştırmanın alt hipotezleri ise şunlardır;
Geleneklerine bağlı olan kız öğrenciler ile modern olanlar arasında yaş değişkenine göre beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıklarında bir farklılık vardır.
Geleneklerine bağlı olan kız öğrenciler ile modern olanlar arasında öğrenim gördüğü fakülte değişkenine göre beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıklarında bir farklılık vardır.
Geleneklerine bağlı olan kız öğrenciler ile modern olanlar arasında coğrafi bölge değişkenine göre beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıklarında bir farklılık vardır.
Geleneklerine bağlı olan kız öğrenciler ile modern olanlar arasında öğrenim gördüğü sınıf değişkenine göre beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıklarında bir farklılık vardır.
Geleneklerine bağlı olan kız öğrenciler ile modern olanlar arasında aylık eline geçen para miktarı değişkenine göre beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıklarında bir farklılık vardır.
Kendilerini modern olarak tanımlayan kız öğrenciler ile geleneklerine bağlı olarak tanımlayanlar arasında beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıkları bağlamında moda boyutunda bir farklılık vardır.
8
Kendilerini modern olarak tanımlayan kız öğrenciler ile geleneklerine bağlı olarak tanımlayanlar arasında beden üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıkları bağlamında sağlık ve diyet boyutunda bir farklılık vardır.
v. Araştırmanın Evren ve Örneklemi
Araştırmanın çalışma evrenini İstanbul Üniversitesindeki 7 farklı fakültede öğrenim görmekte olan kız öğrenciler oluşturmaktadır. İstanbul Üniversitesinde çok farklı kültürel ve sosyo-ekonomik çevrelerden gelen öğrenciler bulunmaktadır. Bu nedenle bu üniversitenin Türkiye ortalamalarını verebilecek bir temsil düzeyine sahip olduğu söylenebilir. 2016-2017 Eğitim-Öğretim yılına ait, Yükseköğretim Bilgi Yönetim Sistemi üzerinden elde edilen İstanbul Üniversitesi Öğrenci İstatistikleri Tablo-1‘de verilmiştir. Bu tabloya göre İstanbul Üniversitesinde 1. Öğretim ve 2. Öğretim programları (önlisans ve lisans) dâhil olmak üzere toplamda 89882 öğrenci (43722 kız, 46160 erkek) öğrenim görmektedir.
Bu verilere dayalı olarak, yalnızca kız öğrencilere odaklanan bu araştırmanın çalışma evreni 43722 kişiden oluşmaktadır. Araştırmanın örneklemi, olasılıksız örnekleme yöntemlerinden Basit Seçkisiz Örnekleme yoluyla belirlenmiştir. Araştırma için örneklem büyüklüğünü hesaplamada Krejcie ve Morgan (1970: 607-610) tablosu esas alınmıştır. Buna göre %95 güven aralığında örneklem büyüklüğü 560 kişi olarak belirlenmiştir. Örnekleme ait 2016-2017 Eğitim-Öğretim yılı İstanbul Üniversitesi öğrenci istatistikleri Tablo 1’de verilmiştir.
Tablo 1: 2016-2017 Eğitim-Öğretim yılına ait İstanbul Üniversitesi öğrenci istatistikleri
Üniversite Adı
Öğrt.
Türü
Önlisans Lisans Genel Toplam
Erkek Kadın Top. Erkek Kadın Top. Erkek Kadın Top.
İstanbul Üniversitesi
1.
ÖĞRT. 5366 3287 8653 34565 36393 70958 39931 39680 79611
İstanbul Üniversitesi
2.
ÖĞRT. 2235 397 2632 3994 3645 7639 6229 4042 10271
Toplam 46160 43722 89882
9 Araştırma örneklemine ilişkin betimleyici istatistikler fakülte, sınıf, coğrafi bölge, gelir durumu, kişisel bilgiler başlıkları ile detaylandırılarak Tablo 2’de sunulmuş, katılımcıların profillerine ilişkin sağlıklı bir altyapı oluşturulmaya çalışılmıştır.
Tablo:2 Araştırma örneklemine ilişkin betimleyici istatistikler
DEĞİŞKENLER N % TOPLAM
FAKÜLTE
Eğitim fak. 202 28,17
717
İİBF 116 16,17
Fen-Edebiyat 95 13,24
Tıp 75 10,46
Hukuk 72 10,04
Mühendislik 51 7,11
Veteriner 106 14,78
YAŞ 18-21 Yş. 576 80,33
717
22-25 Yş. 141 19,66
SINIF
1. Sınıf 197 27,47
717
2. Sınıf 302 42,11
3. Sınıf 143 19,94
4. Sınıf 75 10,46
COĞRAFİ BÖLGE
Marmara 140 19,52
717
Ege 97 13,52
Akdeniz 73 10,18
İç Anadolu 119 16,59
Doğu Anadolu 100 13,94
Karadeniz 134 18,68
Güneydoğu Anadolu 54 7,53
EKONOMİK GELİR
251 – 500 TL 180 25,10
717
501 – 750 TL 242 33,75
751 – 1000 TL 170 23,70
1001 - + TL 125 17,43
TANIMLAMA
Geleneklerine Bağlı 352 49,09
717
Modern 365 50,90
10 vi. Araştırma Verilerinin Toplanması ve İstatistiksel Analiz
Üniversitedeki kız öğrencilerin beden algısına yönelik görüşleri ve ilgili tüketim alışkanlıklarına ilişkin durumu ortaya koymayı amaçlayan bu çalışmada veriler araştırmacı tarafından geliştirilen ve beden algısı, güzellik ve vücut bakımı, moda, sağlık ve diyet pratiklerine ilişkin maddelerin yer aldığı anket formu aracılığı ile toplanmıştır.
Anket formu iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde araştırmanın amacı ve yönergenin ardından sıralanan, öğrenim görülen fakülte ve sınıf değişkenleri ile öğrencinin yaşına, memleketine, gelir düzeyine ve kendisini nasıl tanımladığına (modern-geleneklerine bağlı) ilişkin maddeler yer alırken; ikinci bölümde beden algısı (10 madde), vücut bakımı ve güzellik (14 madde), moda (13 madde) ve sağlık ve diyet (11 madde) olmak üzere toplam 48 madde yer almaktadır.
Anket maddelerinin hazırlanması aşamasında literatür taraması, madde havuzu oluşturulması, uzman görüşü alınması, uzman görüşlerinin değerlendirilmesi ve maddelerin dilsel uygunluk ve anlaşılırlık düzeylerinin değerlendirilmesi aşamaları izlenmiştir. İçinde yaşadığımız kültürel ortam ve toplumsal yapımıza uygun olacağı düşüncesiyle literatür taramasında konu ile ilgili olabilecek maddeler oluşturulurken bu alanda yapılmış yerli araştırmalara özellikle ulaşılmaya çalışılmıştır.
Madde havuzu oluşturulmasında güzellik merkezi yöneticileri ile bu alanda eğitim vermekte olan Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Saç Bakımı ve Güzellik Hizmetleri bölümü öğretim görevlilerinden görüş alınmıştır. Havuzda toplanan toplam 63 madde alanında uzman kişilerce değerlendirilmiş ve maddelerin işlevsel ve anlaşılır olup olmadıkları ölçülmüştür. Uzmanlardan gelen geri bildirimler sonucunda çıkarılması tavsiye edilen 20 madde çıkarılarak 5 madde eklenmiştir. Anket maddeleri Türkçe yazım ve imla kuralları açısından değerlendirilmek üzere üniversitenin farklı fakültelerinden 2 Türk dili okutmanına ve 2 Türkçe öğretmenine inceletilmiştir. Yapılan değerlendirmeler ve izlenen aşamalar sonunda 48 maddelik bir anket formu hazırlanarak 30 kişilik Dicle Üniversitesi kız öğrenci grubunda bir ön uygulama yapılmıştır. Ön uygulama ile ankette yer alan maddelerin katılımcılar tarafından anlaşılırlığı sınanmış ve gerekli değişiklikler yapıldıktan sonra ankete son şekli verilmiştir.
Üniversitedeki kız öğrencilerin beden algılarına yönelik görüşleri ve beden üzerinden gerçekleştirilen tüketim alışkanlıklarına ilişkin tespitler ile ilgili örneklem grubunun görüşleri ile elde edilen verilerin istatistiksel analizi aşağıdaki sıra izlenerek yapılmıştır.
Örneklem grubunun, Beden Algısı ve bunun üzerinden gerçekleştirdikleri tüketim alışkanlıklarına yönelik hazırlanan ankete verdikleri cevaplardan elde edilen veriler bilgisayar ortamına aktarılmıştır.
11
SPSS 19 (Statisticial Package 11ort he Social Sciences) programı kullanılarak frekans (N) ve yüzde (%) dağılımları hesaplanmıştır.
- Frekans (N) = Belli bir seçeneği tercih eden kişi sayısı.
- Yüzde (%) = Frekans Sayısı x 100\ Grubun toplam sayısı.
Gruplar arasında farklılık olup olmadığını ölçmek için tekyönlü varyans analizi (ANOVA) ve bağımsız örneklem t testi kullanılmıştır.
Grupların görüşleri arasında anlamlı bir fark olup olmadığının belirlenmesinde p=.05 anlamlılık düzeyi belirlenmiştir.
Beden algısı ve beden üzerinden gerçekleştirilen tüketim alışkanlıkları, standart sapma ve güvenilirlik değerlerini belirlemek için Cronbach’s Alfa (α) test istatistiği kullanılmıştır. Böylelikle beden algısı ve tüketim pratikleri bölümlerinde yer alması gereken konuların güvenilirlik analiz sonuçları Tablo 2’de gösterilmiştir.
Veri toplama aracı olarak anket formu geliştirilmiştir.
Ankete katılan ilgili grupların görüşlerinin aritmetik ortalamalarının sonucu olarak önerilen maddelerin anket içeriğinde bulunması gerektiği ortaya çıkmıştır.
Anketlerden elde edilen veriler tablolar haline getirilerek yorumlanmıştır.
vii. Araştırmanın Sınırlılıkları
Üniversite öğrencilerinin beden algısı ve bedene yönelik tüketim alışkanlıklarına odaklanan bu araştırma Türkiye’nin en köklü ve en kalabalık üniversitelerinden biri olarak öne çıkan İstanbul Üniversitesi ile sınırlandırılmıştır. Araştırmada İstanbul Üniversitesi’nin seçilmesi, özellikle farklı illerden ve bölgelerden gelen öğrenci niceliğinden dolayı genel durumu yansıtma potansiyelinden kaynaklanmaktadır. Çalışma İstanbul Üniversitesi ve bu üniversitenin farklı bölümlerinde öğrenim gören yalnızca kız öğrenciler üzerinde yürütüleceğinden bu durum bir sınırlılık olarak değerlendirilebilir.
Ayrıca üniversite öğrencilerinin yalnızca beden-odaklı harcamaları ile ilgili veriler dikkate alınarak gelenek ve modernite bağlamında bir değerlendirme yapıldığından dolayı, diğer tüketim harcamaları kapsam dışı tutulmuştur. Araştırmanın diğer bir sınırlılığı araştırma verilerinin 2017-2018 eğitim öğretim yılı Eylül-Kasım ayları aralığında elde edilmiş olmasıdır.
viii. Konu ile İlgili Yapılmış Araştırmalar
Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Radyo-Televizyon-Sinema Anabilim Dalına 2007 yılında Oktay Işıkdoğan tarafından sunulmuş olan “Görsel Kültürde bir Tüketim Nesnesi Olarak Beden: Video Klipler Örneği” adlı çalışma, çağdaş görsel kültürün önemli bir parçası olan müzik video kliplerinde bedenin temsillerine ve söz
12 konusu temsillerin tüketim toplumu ve kültürüyle bağlantılarına odaklanmaktadır (Işıkdoğan, 2007).
Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalına 2004 yılında Yalçın Yılmaz tarafından sunulmuş olan “Estetik ve Ahlaki Açıdan Toplumsal Değişmenin Bir Göstergesi Olarak Güzellik Yarışmaları” adlı çalışma, toplumsal değişme süreci içerisinde güzellik yarışmalarının öznesi durumundaki ‘Kadın’
üzerinden estetik yeniden yapılanmaya, bunun ahlaki yansımalarına ve bunların toplumsal değişme süreci içerisindeki konumlarına yer vermiştir (Yılmaz, 2004).
Ortadoğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Anabilim Dalına 2007 yılında Elifcan Karacan tarafından sunulmuş olan “Beden Politikaları Tahakkümünde Kadın: Moda ve Güzellik” adlı çalışma, egemen güzellik anlayışı ve modanın örtüşen yanlarını tartışarak güzellik ideolojisinin nasıl oluşturulduğunu ve moda örneğinde nasıl pratik edildiğine yoğunlaşmıştır (Karacan, 2007).
Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Halkla İlişkiler ve Tanıtım Anabilim Dalına 2007 yılında Gülçin Eren tarafından sunulmuş olan “Reklamlarda Tüketim Kültürü Değerlerine Göre Bedeni Düzenleyen Söylemler” adlı çalışma, sosyolojide özellikle 1980’lerden sonra bedenin kazandığı önem doğrultusunda tüketim kültürü ve beden arasındaki ilişkiyi reklamlardaki söylemler üzerinden çözümlemektedir (Eren, 2007).
Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalına 2009 yılında Meral Timurturkan tarafından sunulmuş olan “İktidarın Nesnesi Olarak Beden”
adlı çalışma, bedeni tartışmaya açan ve toplumsalın içine sokan kuramsal yapıların analizine yoğunlaşarak bu analiz sürecinde bedeni iktidar ilişkileriyle ele almaktadır (Timurturkan, 2009).
Maltepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Radyo-Televizyon-Sinema Anabilim Dalına 2011 yılında Deniz Doğan tarafından sunulmuş olan “Beden ve İktidar:
Türkiye’de Kadınların Beden Algılarının Video Yöntemiyle Tartışılması” adlı çalışma, video kamera ile kayıt altına alınan söyleşiler üzerinden Türkiye’de kadının; kadın olma durumunu ve kendi beden algısını tarihsel, sosyal ve kültürel bir bağlam içerisinde anlamaya çalışmaktadır (Doğan, 2011).
Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kadın Çalışmaları Anabilim Dalına 2011 yılında Yöntem Kılkış tarafından sunulmuş olan “ Modernist Yazarlarda Toplumsal Cinsiyet ve Beden” adlı çalışma, Virginia Woolf’un Deniz Feneri ve D.H. Lawrence’ın Oğullar ve Sevgililer adlı romanları üzerinden dönemin toplumsal cinsiyet ve beden algısı üzerine yoğunlaşmıştır (Kılkış, 2011).
Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalına 2012 yılında Nihan Ozansoy tarafından sunulmuş olan “Tüketim Toplumunda Güzellik İmajının
13 Üretimi” adlı çalışma, günümüz tüketim toplumunda var olan güzellik algısı ve bu algının özellikle kadınlar üzerindeki etkilerine yer vermiştir (Ozansoy, 2012).
Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kadın Çalışmaları Anabilim Dalına 2005 yılında Şehribanu Sanem Doğan tarafından sunulmuş olan “Cinsiyet Rollerine İlişkin Tutumlar Kapsamında Kadınların Beden Algılarının Psikososyal Uyumları ve Kendilik Saygıları Üzerine Etkisi” adlı çalışma kendi tercihleri ile estetik operasyon yaptıran bireyler üzerinden kadınların beden algılarını tartışmıştır (Doğan Ş. S., 2005).
Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalına 2015 yılında Okan Baldil tarafından sunulmuş olan “Post-modern estetik ve Sağlık Anlayışları: Türk Halkının Beden İmajı Üzerindeki etkilerinin Ölçülmesi Üzerine Bir Araştırma” adlı çalışma beden imajımızın özel sektördeki üretim motivasyonlarından ne derece etkilenerek estetik ve sağlık anlayışları aracılığıyla toplumsal ilişkilerimize, kültürel anlamlandırmalarımıza, bedensel tutumlarımıza ve tüketim davranışlarımıza yansıdığı üzerine yoğunlaşmıştır (Baldil, 2014).
Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalına 2004 yılında Sevim Odabaş tarafından sunulmuş olan “Modernlik ve Kadın Bedenine Yönelik Söylem ve Pratikler: Ankara’da güzellik merkezi ve Salonlarına Giden Kadınlar Üzerine Bir İnceleme” adlı çalışmada güzellik merkezi ve salonlarına giden kadınların beden algıları, hayat evrelerinde bedenleri ile ilgili izledikleri stratejileri ve güzellik, moda, diyet gibi kadın bedenine yönelik söylem ve pratikler karşısında nasıl bir tavır aldıkları incelenmektedir (Odabaş S. , 2004).
Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalına 2012 yılında Zeynep Şarbak tarafından sunulmuş olan “Bedenin Metalaşması: İnternet Gazeteciliği Örneği” adlı çalışma, bedenin belirli güç odakları tarafından, önemli kitle iletişim araçlarından olan gazeteler üzerinden nasıl kullanılarak metalaştırıldığını sunmaktadır (Şarbak, 2012).
Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Radyo-Televizyon-Sinema Anabilim Dalına 2013 yılında Nurcan Pınar Eke tarafından sunulmuş olan “Bedene Müdahalenin Bir Yolu Olarak Moda ve Medyada Sunulan Beden Algısı” adlı çalışma, moda üzerinden bir tüketim nesnesi/projesi bağlamında bedenin yeniden inşasını ele alarak moda ve beden kavramlarına yer vermiş ayrıca bu kavramların özellikle kadınların gündelik hayatında yadsınamayacak bir yeri olan cinsiyete yönelik yayın yapan dergiler içindeki konumu ve önemini irdelemiştir (Eke, 2013).
Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalına 2013 yılında Bihter Şensoy tarafından sunulmuş olan “Medyada Beden İmajı: Bazı Televizyon Programlarından Örnekler” adlı çalışmada medyanın oluşturduğu bir takım söylemlerle kişilerin bedenlerini baskı altına alması, diziler, reklamlar ve magazin
14 programları aracılığıyla bu etkiyi daha da belirginleştirmesi üzerinde durulmuştur (Şensoy, 2013).
Boğaziçi Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsüne 2012 yılında Rüçhan Çiğdem Akanyıldız tarafından sunulmuş olan “Kusursuz Bedenler, İdeal Kadınlar: Güzellik, Kadın Bedeni ve 1990’lar Türkiye’sinin Popüler Kadın Dergilerinde Kadınsılığın İnşası” adlı çalışma ile 1990’lar Türkiye’sinde yayınlanmaya başlayan popüler kadın dergileri incelenerek bu dergilerdeki güzellik, kadın bedeni ve moda konularına yapılan vurgu üzerinden toplumsal cinsiyetle ilgili söylem, imge ve anlamlar analiz edilmiştir (Akanyıldız, 2010).
Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat ve Tasarım Ana Sanat Dalına 2006 yılında Semiha Müge Özbay Aydoğan tarafından sunulmuş olan “ Kadın Bedeni Kurguları ve Temsiliyet: 1970 Sonrası Batı Sanatında Bedenlerini Kullanan Kadın Sanatçılar” adlı çalışma, 1970 sonrası Batı sanatında kadınların kendi bedenlerini temsiliyeti bağlamında beden, özne, iktidar konularına yoğunlaşmaktadır.
Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Antropoloji Anabilim Dalına 2013 yılında Ebru Güzel tarafından sunulmuş olan “Kültürel Bağlamda Kadın ve Güzellik:
Türkiye’de Bir İktidar Alanı Olarak Elitler Üzerinden Güzellik Anlayışına ve Bir Tüketim Nesnesine Dönüşen Kadın Sorununa Bakış” adlı çalışma ile kadınların, çeşitli ekonomik ve politik söylemlerin ve kitle-iletişim araçlarının da aracılığıyla adeta birer tüketim nesnesine dönüşmeleri, kendilerine yönelik görünüş-kişilik ikilemine düşmeleri, kendilerinin dışında bir güzellik tanımının içine itilmeleri konuları tartışılmaktadır (Güzel, 2013).
15 BİRİNCİ BÖLÜM
TEORİK ÇERÇEVE
1. BEDEN VE TOPLUM
Modern toplumun doğuşuna kapı aralayan ve ideolojiler çağı olan 18. ve 19.
Yüzyıllarda materyalizmin madde eksenli dünya görüşü, tinsel olguları yanılsama olarak algılaması (Feuerbach, 2008: 21), pozitivizmin her alanda baskın bir perspektif haline gelmesi, batı toplumunda madde olgusunun değerini öncelikli hale getirmiştir.
Materyalist bakış açısının yanında gelişen kapitalist sistem, insanın sınırsız arzu ve isteklerini daha fazla kışkırtmış ve insanı madde eksenli bir varlık haline dönüştürmeye başlamıştır. Çevresel, toplumsal veya doğa hadiselerinin madde eksenli ele alınması, insanın madde odaklı bir yaşamı inşa etmesine kapı aralamıştır. İnsanın kendi bedenini de bu inşa sürecinin bir parçası olarak görmesi, bedenine olan bağlılığını ve eğilimini arttırmıştır. Bedenin birey üzerindeki bu etkisi, toplumsal açıdan da benimsenmiştir.
Beden ve toplum arasındaki ilişki, toplum ile madde arasındaki ilişkinin gelişimine göre şekillenmiş, 20. Yüzyılın başında toplum gibi beden de mekanik bir yapı olarak yorumlanmıştır (Synott, 1993: 28). Modernleşme ile gelişen beden algısı, post modern dünyada çok boyutlu bir olgu haline gelmiştir. Beden bu yeni dönemde insanın ikonik sembolü haline gelmiş ve beden üzerine kimlik inşası gelişmiştir. Bu gelişim sürecinin anlaşılabilmesi için öncelikle geçmişten bugüne benden kavramına bakışın nasıl şekillendiği ve geliştiğini ortaya koymak gerekmektedir.
1.1. Beden Kavramı
Beden kavramının tanımına ve anlaşılmasına ilişkin uğraşların insanlık tarihi kadar eski olduğu söylenebilir. Modern çağda gelişen beden sosyolojisi, beden üzerine süregelen uğraşılara yeni ve sistematik bir bakış açısı kazandırmıştır. Bedenin tanımı üzerine alanda birçok farklı ve üzerinde uzlaşılmamış tanım olduğu görülmektedir.
TDK’nin “canlı varlıkların maddi bölümü, vücut” olarak tanımladığı beden, sosyal bilimciler tarafından çok daha kapsamlı ele alınmaktadır. Bu konuda öne çıkan örnekler değerlendirildiğinde, Michela Marzano bedeni şöyle tanımlamaktadır; “Beden kraldır çünkü onun sayesinde başkalarına nasıl bir insan olduğumuzu gösterebilmekteyiz: Beden köledir çünkü değişken ve yeterince tatmin olmayan arzularımız doğrultusunda uysal ve biçim değiştiren bir cisimdir (Giet, 2006: 7). Klasik sosyologlar, kuramlarında bedene görünmez bir nitelikte yer vermelerine rağmen, diğer sosyal bilim dallarında beden, daha ön plandadır. Mauss’a göre beden, insanın ilk ve doğal bir aletidir. Fiziksel bedenin kendisi, toplum ve kültür tarafından biçimlendirilmiştir. Toplumlar kültürleri aracılığıyla insanların bedenlerini kullanmalarına ilişkin bilgiler üretmekte ve bu bilgiler, bir tür
