XVII. TÜRK TARİH KONGRESİ

TÜRK TARİH KURUMU YAYlNLARI VIII. Dizi - Sayı: 26'

XVII. TÜRK TARİH KONGRESİ

Ankara: 15-17 Eylül2014

KONGREYE SUNULAN BİLDİRİLER IV .

- V . KlSlM

OSMANLI TARİHİ

ANKARA, 2018 ·

Giriş

Sultan II. Abdülhamid, Osmanlı Devleti’nin çok sıkıntılı geçen bir döneminde 1876 yılında tahta çıktı. Tahta çıktıktan kısa bir süre sonra Osmanlı Devleti Rusya ile savaşa girmek zorunda kaldı. Bu savaşın temel sebebi, İngiltere’nin politika değişikliğine gitmesi ve Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü korumaktan vaz geçmesi idi. Osmanlı Devleti’ni yalnız ve sıkıntılı bir durumunda yakalayan Rusya ise Balkanlarda genişlemek ve hatta Boğazlar üzerinde bir takım haklar elde etmek için harekete geçti. Osmanlı Devleti açısından büyük bir felaketle sonuçlanan 1877-78 Osmanlı-Rus savaşı Sultan II. Abdülhamid’i yeni arayışlara sevk etti. İngiltere’nin Hristiyan dünya üzerindeki etkisi ve Rusya ile daha yakın ilişkiler içerisine girmesi Sultan II.

Abdülhamid’i Müslümanlar üzerinde daha fazla etkili olabileceği bir siyasete yönlendirdi. Sultan II. Abdülhamid, bu şekilde bir İslam birliği oluşturabileceği ve özellikle İngiltere’nin Osmanlı Devleti’ne karşı takip ettiği yıkıcı politikaları engelleyebileceği düşüncesindeydi.

Sultan II. Abdülhamid’in Müslümanları kontrol etmesindeki en önemli etken İslam Halifesi olmasıydı. Bununla birlikte farklı bölgelerde halifeliğin otoritesini sağlamlaştıracak şahısları da aracı olarak kullanmıştır.

Bu şahıslardan bir İngiltere’de İslamiyetin yayılmasına çalışan ve Sultan II.

Abdülhamid tarafından İngiltere Müslümanlarına Şeyhülislam olarak tayin edilen Abdullah William Quilliam’dır.

SULTAN II. ABDÜLHAMİD’İN İNGİLTERE ŞEYHÜLİSLAMI WILLAM ABDULLAH QUILLIAM VE CEMAAT-İ

İSLAMİYE

TAHA NİYAZİ KARACA^*

*

William Henry Quilliam ve İslamiyet

William Herny Quillam, 10 Nisan 1856 tarihinde Liverpool’da dünyaya geldi. Babası Robert Quilliam çok başarılı bir saat üreticisiydi. Saat üretimi baba tarafından bir aile geleneği idi. Annesi ise, Burrows ailesinden Harriet idi. William Quilliam’ın çocukluğu Isle of Man adasında geçti. Daha sonra Liverpool’a gelerek burada Liverpool Institue’ya devam etti. Başarılı bir öğrenci olan Quilliam 1872 yılında bir avukatın yanında çalışmaya başladı.

Aynı zamanda çeşitli konularda yazılar da yazan Quilliam bunları Liverpool Albion’da yayınladı. Daha sonraları birkaç gazete ve derginin editörlüğünü yaptı. 1878 yılında avukat olarak çalışmaya başladı. Bir yıl sonra da Hannah Jonston ile evlendi.

William Quilliam’ın ailesi Methodist kilisesine bağlıydı. Quilliam, çocukluğundan itibaren kiliseye bağlı biri olarak yetiştirildi. Quilliam, İslam ile tanışana kadar koyu bir Hristiyan ve ün yapmış bir hukuk adamı oldu¹.

Onun hayatı İslamiyet ile tanışmasından sonra değişti. Henüz on yedi yaşından itibaren Kuzey Afrika ülkelerine seyahat etmeye başlamıştı. Çeşitli defalarda Tunus, Cezayir ve Fas’a yaptığı seyahatler sırasında Müslümanların yaşam tarzları dikkatini çekmeye başladı. Onların dindeki samimiyeti ve inançlarının gücü Quilliam’ı etkiledi. Quilliam 1887 yılında Müslüman oldu².

Liverpool Muslem Institute’nün Kurulması ve Quilliam’ın Çalışmaları William Quilliam, Müslüman olduktan sonra Abdullah adını aldı.

İlk yaptığı işlerden biri Liverpool’da İslamiyetin yayılmasını sağlamak için 1887 yılında “Liverpool Muslem Institute”’yü kurmak oldu. Enstitü’nün amacı toplantılar düzenleyerek ve çeşitli yayınlar ile İslamiyeti geniş kitlelere tanıtmaktı. Nitekim bu doğrultuda Th e Crescent (Hilal) ve Islamic World (İslam Dünyası) gazetelerini çıkardı. Enstitü’nün çıkardığı bu gazetelerden Th e Crescent daha etkili ve sürdürülebilir oldu. Gazete 1908 yılına kadar aralıksız olarak çıkarıldı³.

Quillam’ın kurduğu bu Enstitü, kısa sürede Osmanlı Devleti’nde tanınır

1 William Quilliam’ın yetişme şartları ve gelişimi için bkz. Ron Geaves, Islam in Brita- in: Th e Life and Times of Abdullah Quilliam, Kube Publishing, Leicestershire 2010, s. 24-25.

2 Humayun Ansari, Th e Infidel Within: Muslims in Britain Since 1800, London 2004, s.

82.

3 Geaves, Islam in Britain, s. 59-62.

1693 WILLAM ABDULLAH QUILLIAM VE CEMAAT-İ İSLAMİYE

hale geldi. Cemaat-i İslamiye Derneği olarak bilinen dernek hakkında zaman zaman haberler kaleme alınıyordu. Osmanlı Müslümanları onun çalışmalarını takdir ediyorlardı. Bunlardan biri olan Tevfikizade İsmail Tevfik Efendi, İngiliz Müslümanlarına dair kaleme aldığı bir eserde Abdullah Quilliam’ın İslamiyeti yayma çabasını büyük bir takdirle ifadede etmektedir. Tevfik Bey’in ifadesine göre; Qilliam, tren istasyonlarında kalarak Th e Crescent gazetesini dağıtmaya ve İslamın sesini duyurmaya çalışıyordu. Onun bu çabası kısa sürede İngiltere’deki Müslümanlar üzerinde büyük bir etki yapmıştı⁴.

Quilliam, Enstitü ile birlikte ibadet yapılacak bir camii de açmıştı. Kısa sürede onlarca İngiliz Müslümanlığı kabul etmişti. Quillam’ın İslamı yayma ve Müslümanları bir araya getirme çabası Liverpool’daki tutucu Hıristiyanları harekete geçirmişti. Müslümanların ibadetlerine engel olmak isteyen taşkın bir grup camiye saldırarak buradaki halkı taciz etmişlerdi⁵.

Quilliam’ın Enstitü’yü kurmaktaki amacı elbette ki yayın yapabilmekti.

Bu doğrultuda 14 Haziran 1893 tarihinde Th e Crescent gazetesinin ilk sayısı çıkarıldı. İlk sayısında, “Liverpool Muslem Institute’nun kurulduğu duyurularak faaliyetler hakkında bilgi veriliyordu. Enstitü’ye bağlı açılan cami her gün açıktı. Müslümanların çocuklarının eğitimi için ayrıca bir okul açılmıştı. Kütüphane, müze belirli günlerde kullanılabilirdi. Her Pazar günü de halk konferansları düzenlenecekti. Gazetede belirtilen etkinliklere katılmaları konusunda Müslümanlara çağrı yapılıyordu⁶.

Gazetenin ikinci sayısından itibaren İslam’a dair bilgiler verilmeye başlanıyordu. “Fundemantal Doctrins of Islam” başlıklı yazılar Quillam’ın kısa süre önce yayınlamış olduğu Th e Faith of Islam kitabından alıntılanmıştı⁷. İslam inancına dair bilgiler diğer sayılarda da düzenli olarak veriliyordu.

Quilliam, Enstitü’nün kurulmasından sonra İslam inancını anlatan bir eser kaleme aldı. 1892 yılında yayınlanan Th e Faith of Islam (İslam İnancı) on üç dile çevrildi⁸. Bu kitabında İslam’ın Hıristiyanlık için bir tehdit olmadığını

4 Tevfi kizade İsmail Tevfi k, Medeniyet-i İslamiye ve İngiliz Müslümanları, İstanbul 1326, s. 72-73.

5 Başbakanlı Osmanlı Arşivi (BOA), HR. TO, D:65, G:44 (1891); Cezmi Eraslan, II.

Abdülhamit ve İslam Birliği, İstanbul 1992, s. 206.

6 Th e Crescent, 14 January 1893, Vol: I, No: 1, s. 2.

7 Th e Crescent, 28 January 1893, Vol: I, No: 2, s. 16.

8 "Forgotten Champion of Islam: One Man and His Mosque”, Th e Independent, 2 Agust 2007.

anlatmaya çalışmış, bu düşüncesini pekiştirmek için de İslam ile Hıristiyanlık inancının karşılaştırmasını yapmış ve İslam’ın bir medeniyet dini olduğunu anlatmaya çalışmıştı⁹.

Quilliam’ın önemli sayılabilecek diğer bir yazısı Yahudilerle ilgili bir çalışmada yer almıştır. Th e Jews Under Islamic Rule (İslam Yönetimi Altında Yahudiler) başlıklı yazısında İslamiyetin bir hoşgörü dini olduğunu ve hakimiyet alanı içerisindeki uygulamalarda bunun örneklerinin bulunduğunu, özellikle Yahudilerin bu hoşgörüden fazlasıyla faydalandıklarını ifade etmiştir¹⁰.

Quilliam’ın yaptığı çalışmalar göz önüne alındığında görülmektedir ki, kurmuş olduğu Enstitü etrafında bir Müslüman cemaat oluşturmuş ve birçok Hristiyan’ın Müslüman olmasını sağlamıştır. Yazılarıyla da İslamiyetin yayılmasına gayret sarf ettiği ve bu doğrultuda çalıştığı tespit edilmektedir.

Sultan II. Abdülhamid ve Abdullah Quilliam

William Quilliam, Müslüman olduktan sonra Abdullah adını almıştır.

İslamiyete dair yazdığı ilk eseri olan Th e Faith of Islam’da da Abdullah adını kullanmıştır.

Abdullah Quilliam’ın Müslüman olduktan sonra ilk işlerinden birisi de Sultan II. Abdülhamid ile görüşme isteği olmuştur. Osmanlı Arşivinde bulunan belgeler bu görüşmelerin zaman zaman gerçekleştiğini göstermektedir. Örneğin Quilliam’ın 1898 yılında İstanbul’a geldiği ve bununla ilgili bilginin Sultan’a sunulduğu görülmektedir¹¹. Yine başka bir yazışmalarda da, Quilliam’ın İstanbul seyahatlerinin Sultan’ın bilgisi dahilinde yapıldığı anlaşılmaktadır¹².

Abdullah Quilliam’ın Sultan II. Abdülhamid ile görüşmesi ve ondan aldığı direktifl er Th e Crescent gazetesine de yansımıştır. Özellikle ismini kullanmasındaki şekil bazı açılardan anlam kazanmaktadır. Müslüman olduğu ilk dönemlerde Abdullah adını alsa da, 1893 yılında çıkarmaya başladığı gazetedeki yazılarında W.H. Quilliam adını kullandığı görülmektedir. Fakat

9 William Abdullah Quillam, Th e Faith of Islam, Liverpool 1892.

10 Abdullah Quilliam, “Th e Jews Under Islamic Rule”, Physical and Political Conditions of Palistine, (Editor: Proff esor O. Wardburg), London 1907, s. 21-29.

11 Quilliam’ın İstanbul seyahatine dair BOA, Y.A. HUS. D.385, G.80, (14 Muharrem 1316/4 Haziran 1898)

12 BOA, Y.PRK. EŞA, Dosya:47, G:16 (04 Zilhicce 1322/9 Şubat 1905); Y. PRK. ASK.

D:227, G:96 (18 Muharrem 1323/25 Mart 1905)

1695 WILLAM ABDULLAH QUILLIAM VE CEMAAT-İ İSLAMİYE

daha sonraki sayılarda ve özellikle 1895 yılına ait olanlarda Sheikh Abdullah Quilliam olarak adını yazdığı dikkati çekmektedir¹³. Quilliam’ın bir süre sonra 1896 yılında Th e Crescent gazetesinde bazı değişiklikler göze çarpmaktadır.

Gazetenin logosu belirgin olarak değiştirilmiştir. Daha önce sadece yazı ile yazılan Crescent’in üzerine Osmanlı ay-yıldızı eklenmiş ve ay-yıldızın her iki tarafına da “Elhamdülillah” kelimeleri Arapça olarak yazılmıştır. Bundan başka en çarpıcı değişiklik Abdullah Quilliam’ın imzalarını “Sheik-ul-Islam of British Iseles” olarak atmasıdır¹⁴.

Daha önceki yıllarda Şeyhülislam unvanını kullanmayan Quilliam 1896 yılından sonra bu unvanını kullanmıştır. Sultan tarafından bu unvanın verildiğine dair Osmanlı belgelerinde herhangi bir kayıt bulunamamıştır. Bu unvan ile ilgili Quillam da bir açıklama yapmamıştır. Fakat Quilliam’ın fiili olarak böyle bir unvanı kullanmasının, Osmanlı Sultanı veya halifesinden bağımsız olamayacağı şüphesizdir. Kaldı ki, Sultan II. Abdülhamid, bu unvanın kullanılmasına dair herhangi bir itirazda bulunmamış, tam tersine Quilliamı ve ailesini çeşitli şekillerde taltif etmiştir.

Abdullah Quilliam’ın Sultan II. Abdülhamid’e Desteği

Abdullah Quilliam’ın Müslüman olduktan sonra Osmanlı Devletini ve özellikle Sultan II. Abdülhamid’in politikalarını savunduğu görülmektedir.

1876 yılından sonra başlayan ve Osmanlı Devleti’ni hedef alan İngiltere merkezli kara propagandanın ortaya çıkardığı olumsuz etkileri Quilliam İslam cemaatini kontrol ederek ve propagandalara karşı çeşitli organizasyonlar düzenleyerek karşı çıkmaya çalıştığı tespit edilmektedir.

1896’da Şeyhülislam unvanını kullanan Quilliam, üstelenmiş olduğu bu göreve bağlı olarak çeşitli fetvalar yayınladı. Bu fetvalarında Müslümanları, İngiliz hükümetini ve politikalarını protestoya davet ediyordu. Örneğin bir fetvasında İngiltere’nin Sudan’daki Müslümanları katletmesi üzerine bütün Müslümanları bu ülkeye yardım etmeye¹⁵,diğer bir fetvasında da bütün Müslümanları Halife’nin etrafında toplanarak birlik olmaya çağırıyordu. Bu fetvasında Batılı devletlerin Müslümanlara yönelik tavırlarını eleştirerek şu ifadeleri kullanıyordu:

13 Th e Crescent, 9 January 1895, Vol: V, No: 104, s. 11.

14 Th e Crescent, 29 January 1896, Vol: VII, No: 159, s. 492.

15 Th e Crescent, 25 March 1896, Vol: VII, No. 167, s. 617.

“Şimdi Müslümanlar arasındaki birlik her zamankinden daha önemli bir hale geldi. Hıristiyan kuvvetler Dünyayı medenileştireceğiz bahanesiyle Müslümanları yok etmeye hazırlanıyor. Bu yalandan başka bir şey değildir.

Batı medeniyetinin temellerinde mevcut olan bu silahlanmaya karşı gelebilmek ancak Müslümanların tek vücut ve birlik olmasına bağlıdır. Yoksa karşı koymak imkansızdır. Ey Müslüman bu yalanlara aldanma. Yalnızca bir yumuk ol. Daha fazla parçalanmayalım. İslam’ın buluşması Halife’nin gölgesi altında olacaktır”¹⁶.

Sultan II. Abdülhamid açısından tahtta kaldığı yılların en büyük sorunlarından biri Ermeni bağımsızlık isteklerinin uluslararası arenada dile getirilmesi idi. İngiltere’de Liberal Parti lideri William Ewart Gladstone’un takip ettiği Ermeni politikaları ve propagandası Osmanlı Devleti’ni çok zor durumda bırakıyordu¹⁷. İngiltere’deki Müslüman cemaatini kontrol eden Quillam yaptığı organizasyonlarla Gladstone’un Ermeni propagandasına karşı-propaganda ile cevap vermeye çalıştı. Yaptığı konuşmalarda, Türklerin Ermenileri katlettiğine dair yapılan propagandaların hepsinin İslam’a karşı yeni bir “Haçlı Seferi” olduğunu ve bu propagandaları yapanların, Hıristiyanların birçok yerde işledikleri katliamlardan hiç bahsetmediklerini söylüyordu¹⁸. Nitekim 13 Mayıs 1893 tarihinde Layor gazetesine Ermeni sorunuyla ilgili şu değerlendirmeyi yapıyordu: “Bazı İngiltere gazetelerinin mütalaalarından anlaşılmıştır ki; Türkiye’de bir takım facialar zuhur etmiş ve bunları bir takım fesat komiteleri Avam Kamarası’na haber vermek efkarında bulunuyorlar imiş.

İşbu erbab-ı fesadın efkarına nazaran Devlet-i Aliyye’nin işlerine Düvel-i Muazzama tarafından artık müdahale etme vakti gelmiş imiş gibi bazı neşriyat vukuu bulunmuştur. Avrupa’nın sulh ve asayişine ve İngiltere devletinin menâfine bu tür neşriyattan daha muzır bir şey olabilir mi? Hamdolsun ki, şu aralık Sason nahiyesini ziyaret etmiş olan Amerika Başkatibi tarafından verilen rapor vaktiyle yedimize ittihaz eyledikleri planları güzelce tekzip etmiştir”¹⁹.

Abdullah Quilliam’ın yazdığı yazılar ve fetvaları dışında İngiltere’de yaşayan Müslümanların Gladstone ve ekibinin propagandalarına ciddi denebilecek

16 Th e Crescent, 22 April 1896, Vol: VII, No. 171, s. 681-682.

17 Gladstone’un Politikaları için bkz. Taha Niyazi Karaca, Büyük Oyun: Gladstone’un Os- manlı’yı Yıkma Planları, Timaş Yayınları, İstanbul 2011.

18 Ansari, Th e Infidel Within: Muslims in Britain Since 1800, s. 84.

19 Tolga Başak, İngiltere’nin Ermeni Politikası (1830-1923), İstanbul 2008, s. 112.

1697 WILLAM ABDULLAH QUILLIAM VE CEMAAT-İ İSLAMİYE

tepkisi olmadı. 1895 yılında Londra’da kurulan ve faaliyet gösteren Milli İslam Derneği, takip edilen politikadan Müslümanların duydukları rahatsızlığı bir yazıyla İngiliz Dışişleri Bakanlığı’na bildirdi. Bu yazıda, İngilizlerin eski dostu olan Osmanlı Sultanının Ermeni katliamı nedeniyle suçlanmasının bütün İslam dünyasını gücendirdiği ve devam eden bu olumsuz propagandaların Hıristiyanlarla Müslümanları karşı karşıya getirdiği anlatılıyordu²⁰.

Hiç şüphesiz gerek Abdullah Quilliam ve gerekse Milli İslam Derneği’nin tepkisel çıkışlarının arkasında Sultan II. Abdülhamid bulunuyordu. Bu tepkilerle İslam dünyasının ve Halife’nin önemi hissettirilerek, İngiltere’nin daha yumuşak bir politika takip etmesi sağlanmaya çalışılıyordu. Quilliam’ın çabaları Sultan II. Abdülhamid tarafından takdirle karşılanmıştır. Hatta Londra’da bulunan Osmanlı elçisinin Liverpool’da bulunan Başkonsolosun Ermeni ihtilalcilerin çok sayıda bulunduğu Manchester’e gönderilmesi teklifi , “Quillam’ın bulunduğu Liverpool’da bir Osmanlı Başkonsolosu’nun bulunmaması devletin kudretini zedeleyeceği” gerekçesiyle reddedilmişti²¹.

Fetvalarında Hilafeti destekleyen, Gladstone’a karşı İslam cemaatini harekete geçirmeye çalışan Abdullah Quilliam hakkında daha sonraki yıllarda Londra’dan gönderilen raporların olumsuz olduğu görülmektedir. 1901 yılında gönderilen bir konsolosluk raporunda Quillam’ın kişisel menfaatleri için Müslüman olduğu, bu açıdan kendisine itibar edilmemesi bildiriliyordu²². Daha sonraki bir raporda da İngiltere’nin, Abdullah Quilliam’ı Afrika’daki Müslümanları İngiliz taraftarı yapmak için kullandığı ve Quilliam’ın İngiltere’ye çalışan bir şahıs olduğu anlatılıyordu²³.

Quilliam hakkında yazılan bu raporlara Sultan II. Abdülhamid’in itibar etmediği anlaşılmaktadır. Çünkü Quilliam’ın Müslüman olarak Ahmet adını alan oğlunu Sultan II. Abdülhamid Liverpool Fahri Konsolosu olarak tayin etmiş ve zaman zamanda onu taltif etmiştir²⁴. Diğer taraftan konsolosluktan gönderilen bu tarz raporlar, yine bir konsolosluk çalışanı olan Halil Halid Bey’in 1900 yılında yazdığı Londra Sefareti Seniyyesi Rezaili: Londra

20 Başak, İngiltere’nin Ermeni Politikası, s. 113.

21 BOA, Y. MTV. D:78, G:69 (24 Mayıs 1893)

22 BOA, Y. MTV. D:222; G:98 (1 Kasım 1901)

23 BOA, Y. PRK. EŞA. D:45; G:51 (17 Mart 1904)

24 Ahmet Quilliam’ın taltifi için bkz. BOA, İ.TAL (İradeler Taltifat), D:354; G:1322/

Za-008 (17 Ocak 1905)

Şehbendarhane-i Osmanisi Seyyiatı başlıklı risaleyi hatırlatmaktadır. Halil Halid Bey, Büyükelçi Antopulos Paşa ve Konsolos Emin Bey’in usulsüzlükleri ve yalan yanlış bilgileri İstanbul’a ilettiklerini risalesinde anlatıyordu²⁵. Büyükelçi ve konsolosun ilettiği istihbarat bilgilerine Sultan II. Abdülhamid’in de çok itibar etmediği görülmektedir.

Sonuç

1887 yılında Müslüman olmayı tercih eden Abdullah William Quilliam, kurduğu İslam Enstitüsü ile Liverpool bölgesinde faaliyetlerini devam ettirmiştir. Onun çalışmaları Sultan II. Abdülhamid tarafından takdirle karşılanmıştır. Abullah Quilliam 1893’ten başlamak üzere Şeyh, 1896 başlarından itibaren de Şeyhülislam unvanlarını kullanmaya başlamıştır.

İngiliz Adaları Şeyhülislamı olarak çeşitli konularda fetvalar vermiştir. Bu fetvaların ağırlık noktası Müslümanların birlikte hareket etmeleri, Batılı ülkelerin Müslümanlara yönelik işgal politikalarını reddetme ve İngiltere Müslümanlarının Halife Sultan etrafında birleşmeleri gerekliliğidir.

Açıkça görülmektedir ki, Abdullah William Quilliam yaptığı çalışmalarla İslamiyetin İngiltere’de yayılmasına vesile olmuştur. Quilliam, Müslüman cemaati bir araya getirerek aynı zamanda politik bir güç oluşturulmaya çalışmıştır. Bu yönüyle de Abdullah Quilliam, Liberal Parti’nin Osmanlı Devleti’ni ve Sultanı hedef alan düşmanlık politikalarına karşı İngiltere içinden yükselen bir ses olmuştur.

KAYNAKÇA Başbakanlık Osmanlı Arşivleri (BOA)

HR. TO, D:65, G:44 (1891); Y. MTV. D:78, G:69 (24 Mayıs 1893); Y. MTV. D:222;

G:98 (1 Kasım 1901); Y. PRK. EŞA. D:45; G:51 (17 Mart 1904); Y.PRK.

EŞA, Dosya:47, G:16 (04 Zilhicce 1322/9 Şubat 1905); Y. PRK. ASK.

D:227, G:96 (18 Muharrem 1323/25 Mart 1905); Y.A. HUS. D.385, G.80, (14 Muharrem 1316/4 Haziran 1898);

İ.TAL (İradeler Taltifat), D:354; G:1322/Za-008 (17 Ocak 1905)

25 Risale için bkz.İbrahim Şirin-Musa Kılıç, “Halil Halid Efendi ve Londra Sefaretine Dair Bir Layiha”, OTAM, Yıl:2005, Sayı:18, s. 395-411.

1699 WILLAM ABDULLAH QUILLIAM VE CEMAAT-İ İSLAMİYE

Gazeteler

Th e Crescent, 14 Januray 1893, Vol: I, No: 1, s.2.

Th e Crescent, 28 Januray 1893, Vol: I, No: 2, s.16.

Th e Crescent, 29 Januray 1896, Vol: VII, No: 159, s.492.

Th e Crescent, 25 March 1896, Vol: VII, No. 167, s. 617.

Th e Crescent, 22 April 1896, Vol: VII, No. 171, s.681-682.

Th e Crescent, 9 January 1895, Vol: V, No: 104, s.11.

Kitap ve Makaleler

“Forgotten Champion of Islam: One Man and His Mosque”, Th e Independent, 2 Agust 2007.

Abdullah Quilliam, “Th e Jews Under Islamic Rule”, Physical and Political Conditions of Palistine, (Editor: Proff esor O. Wardburg), London 1907.

Cezmi Eraslan, II. Abdülhamit ve İslam Birliği, İstanbul 1992.

Humayun Ansari, Th e Infidel Within: Muslims in Britain Since 1800, London 2004.

İbrahim Şirin-Musa Kılıç, “Halil Halid Efendi ve Londra Sefaretine Dair Bir Layiha”, OTAM, Yıl:2005, Sayı:18, s.395-411.

Ron Geaves, Islam in Britain: Th e Life and Times of Abdullah Quilliam, Kube Publishing, Leicestershire 2010.

Taha Niyazi Karaca, Büyük Oyun: Gladstone’un Osmanlı’yı Yıkma Planları, Timaş Yayınları, İstanbul 2011.

Tevfikizade İsmail Tevfik, Medeniyet-i İslamiye ve İngiliz Müslümanları, İstanbul 1326.

Tolga Başak, İngiltere’nin Ermeni Politikası (1830-1923), İstanbul 2008.

William Abdullah Quillam, Th e Faith of Isl am, Liverpool 1892.