İŞBİLİM. Yeni Bir Bilim Dalı İnsan-Para-Teknik İlişkisinin Ortak Arakesiti İŞBİLİM i Oluşturur. İşletmelerin Güncel Sorunları

(1)

İŞBİLİM

U.Ü. M.M.F.

ENDÜSTRİ MÜH. BÖL. İŞBİLİM

Prof. Dr.-Ing.

Fatih C. BABALIK

İşletmelerin Güncel Sorunları



İşletmelerin her dönemde çeşitli sorunları olagelmiştir. Günümüzde modern endüstri işletmelerinin en önemli sorunu:

a) Ar-Ge ve üretimde ekonomiklik, b)İnovasyon çevrim sürecinin hızlılığı,

sürenin kısalığıdır.

Örneğin bugün yeni bir ürün piyasaya tanıtılırken, bir sonraki modelin tasarım- üretim hazırlıkları başlamaktadır .

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.



Bu sorundan hemen herkes etkilenmekte, en çok ta üretim ve iş koşullarını, iş sürecini, kullanılacak makine ve aletleri planlayan kişiler, yani üretimi yönlendirenler etkilenmektedir.



İş için ideal olmayan makineyi satın almak ya atıl kapasite oluşturacak, ya da tam tersi üretimi geciktirecektir. İş koşullarını işçinin bilgi, deneyim ve yeteneğine uygun biçimde düzenlememe verimi düşürecektir. İş sürecini teknolojinin gerisinde kalmış yöntemlere dayanarak düzenleme kaliteyi düşürecektir.

Her işletmenin olmazsa olmaz üç temel yapı taşı vardır:



Para (Kapital)



Teknik Donanım (Makine, hammadde, enerji)



İşgücü (İnsan)

Bu alanları inceleyen çeşitli bilim dalları vardır.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İnsan-Para-Teknik İlişkisinin Ortak Arakesiti İŞBİLİM’i Oluşturur

Kapital

İnsan Teknoloji

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Yeni Bir Bilim Dalı



İnsanın performansı, bedensel ve zihinsel yeteneği, sağlığı arasında yaptığı işin cinsi ve yapılış şekli arasında bir ilişki olduğu düşüncesi endüstri devrimi ile birlikte ortaya çıkmış ve bu alanda çalışmalar yapılmaya başlamış, bu çalışmaları kapsayan yeni bir bilim dalı oluşmuştur.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

(2)

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Ergonomi kelimesi bilimsel literatürde, bilindiği kadarıyla, ilk defa Polonya’da 1857 yılında “Doğa ve Endüstri” isimli haftalık bir dergide Wojciech Jastrzebowski tarafından yazılan makalede kullanılmıştır

1949’da İngiltere’de MURREL; unutulan ERGONOMİ kelimesini yeniden bilim dünyasına kattı.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

“Bilimsel yöntemlerle işin insan için oluşturduğu problemleri incelemeli, hatta bu araştırmalar için özel bir

bilim dalı oluşturmalıyız ki, yaşamımızdan en iyi verimi alabilelim, en az çaba ile hem kendimiz hem de toplum için en çok

tatmin edici sonuçlara ulaşabilelim ve kendi vicdanımıza karşı da sorumluluklarımızı yerine getirdik

diyebilelim.”

Wojciech Jastrzebowski /Polonya/1857

İŞBİLİM

Çalışan insanı, iş yaparken sistematik bir biçimde inceleyen bilim dalına

İŞBİLİM denir.

Uluslar arası literatürde işbilimin karşılığı ERGONOMİ’dir.

Amerika’da “Human Factor Engineering”

daha çok kullanılmaktadır.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Eski Yunanca’da;

ERGON : İş

NOMOS : Kural, kanun, düzenlilik

ERGONOMİ

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İşbilimin içeriği yirminci yüzyılın son çeyreğinde endüstriyel gelişmenin ve buna bağlı olarak iş koşullarındaki değişmenin sonucunda değişime uğramıştır. Bilginin, bilgi işlemenin hakim olduğu

“bilgi çağı”, işbilime de kendi damgasını vurmuş, ancak temel sorunlar fazla değişmemiştir.

İşbilim hala başta

•bedensel zorlamayı,

•zorlanmanın çevre faktörleriyle değişmesini,

•tek yönlü zorlanmaları ve

•iş güvenliğini

konu alan çok sayıda çalışmayla iş yaşamımıza

yardımcı olmaktadır.

(3)

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İşbilim çalışmalarında ortak payda insanın ve işin birbirine uyumunun sağlanmasıdır. Bu uyumu sağlamanın da iki yolu olabilir:

İş düzenlemeleri ile işin insana uyumu, Eğitim, öğrenim, iş başı uygulamaları, alıştırmalar ile insanın işe uyumu.

İşbilim Araştırmalarının Kapsamı

– Yapılacak işin ağırlığı, çeşitliliği yönünden düzenlenmesi, (İş fizyolojisi ve iş psikolojisi) – İş yerinin, kullanılan makinenin, alet ve

avadanlıkların, gösterge ve kumanda

elemanlarının düzenlenmesi, (İş yeri düzenleme, insan– makine ara kesiti )

– İklim, gürültü, titreşim, aydınlanma, hijyen açısından iş çevresinin düzenlenmesi, (Çevre koşulları)

– İş organizasyonunun kurulması (Organizasyon) – İş analizi ve iş değerlendirmelerinin yapılması. (iş

etüdü, zaman etüdü ) – Personel yetiştirme.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İşbilim insanın yaptığı iş ile etkileşimini inceler.

İşbilim yapılan işin koşullarını, işgörene etkisini ve sonuçlarını, bu sonuçların işgörenin davranışındaki, performansındaki değişiklikleri araştırır.

İşbilim işin değerlendirilmesini, işle ilişkin sosyal problemleri sorgular.

İşbilim işi insancıllaştıracak yönde iş koşullarını etkileyen faktörleri belirler.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İşbilim Nedir, Ne Yapar? Human Factors Engineering iş akışını, iş aletlerini, insanın fiziki ve psikolojik yeteneklerini ve sınırlarını dikkate alarak düzenleyen bilim dalıdır.

İŞBİLİM = ERGONOMİ = HUMAN FACTORS ENGINEERING MAKRO ERGONOMİ

MİKRO ERGONOMİ

İşletme organizasyonu (Sosyal Bilimler)

İş, iş yeri, iş makine ve aletlerinin teknik düzenlenmesi (Mühendislik Bilimleri)

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İŞBİLİM

Tıp Psikoloji

Fizik Konstrüksiyon Ölçü-Kontrol Tek.

Sosyoloji Pedagoji Çevre Bil.

İş Hukuku

İş araçları ve iş yeri düzenlemelerine ilişkin kurallar

İşletme, iş gurupları ve iş organizasyonu düzenlemelerine ilişkin kurallar

Sağlık Bil. Fen Bilimleri Sosyal Bil.

ERGONOMİ İŞ ORGANİZASYONU

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Farklı bir sınıflandırma

1. Ürün Ergonomisi : Müşteri için kullanımı rahat ürün üretme

(Antropometrik ve dinamik özellikler önemli)

2. Üretim Ergonomisi: Üretim ve hizmet sektöründe

insana uygun iş yeri düzenleme

(İş görenin yükünü azaltmak, performansını artırmak önemli)

Sınıflandırma yapabilir miyiz?

Birinin ürünü diğerinin iş aracı, iş yeri Dikiş makinesi üretilirken Ürün ergonomisi Dikiş makinesi kullanılırken Üretim ergonomisi

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

!

(4)

İŞ

Kişinin tek başına veya başkaları ile birlikte, gerektiğinde teknik olanaklardan da yararlanarak ekonomik amaçlı, ahlak kuralları içinde, karşılığı satış gelirleri ya da kamu desteğiyle sağlanan bir mal veya hizmet üretmesi “İŞ” olarak tanımlanır.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İş dünyasının tarihi gelişimi 3 evrede incelenebilir:

1. Sömürü süreci

2. Sınırlı yararlanma süreci 3. Üretken güçlerin akılcı biçimde

geliştirilmesi süreci

İşbilimin verilerinden yararlanarak tüm çalışma dünyasını 3. (akılcı) sürece sokabilmektir.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

HEDEFİMİZ;

U.Ü. M.M.F.

ENDÜSTRİ MÜH. BÖL.

Piramit ve Sfenks; Babilde taş sütun taşıma (M.Ö. 9 YY)

Prof. Dr.-Ing.

İşbilimin amacı, iş görenin doğal sınırlarını da dikkate alarak onun yeteneklerinden en iyi biçimde yararlanma yöntemini bulmaktır.

İşgörenden beklenen iş, onun yetenek sınırlarının içinde olmalıdır.

İNSANCILLIK KRİTERİ

İşgörenin yete- nekleri geliştirile- bilmeli ve ondan en iyi şekilde

yararlanılmalıdır.

EKONOMİKLİK KRİTERİ

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Bunu sağlamak için iki önemli kriter dikkate alınmalıdır:

İşin değerlendirilmesinde 4 temel koşul



Yapılabilirlik



Dayanılabilirlik



Beklenilebilirlik



Geliştirici, mutluluk vericilik

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

100 işçisi olan bir şirkette hastalığın maliyeti

 Yılda çalışılamayan gün

 Toplam çalışılamayan gün

 Ortalama hastalık gideri

 Kas-iskelet hast. gideri

(5)

EĞER;

• Yapılan işe etkin katkısı varsa

• İşi nedeniyle saygınlık kazanıyor ve destek buluyorsa

• İş, yeteneklerine uygun hatta zorluyorsa

• İş anlamlı ise

İŞ, İŞGÖRENİ TATMİN EDER VE MUTLU KILAR

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

1. İşin insana uyumunun sağlanması.

Örnek: Konstrüktif iş düzenlemeleri ve planlamalar 2. İnsanın işe uyumunun sağlanması

Örnek: Meslek eğitimi, uygulama, eleman seçme vs.

Tüm bu işlemlerde insandan beklenilebilen zorlama sınırı aşılmadan optimum sonuç elde etmek hedeflenir.

İşbilimden elde edilen verilerin pratikte uygulanması

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Kas gücü Beyin Gücü

İşin şekli Mekanik Motor Reaktif Kombi- nasyon Yaratıcı

İnsandan beklenen nedir ?

Kuvvet uygulam a

Hareket Tepki ve karar

Bilgi kombi- nasyonu

Bilgi üretme Fiziksel

anlamda iş

Hareketin doğruluğu Bilgiyi

algılama ve uygun tepki verme

Bilgiyi hafıza ile kombine etme

Bilgilerin kombinas- yonuyla yeni bilgi Hangi

organ veya işlevleri zorlanıyor

? Kas, iskelet, solunum , dolaşım sistemi

Duyu organları, kas, dolaşım sistemi

Duyu organları, reaksiyon kabiliyeti, dikkat, kaslar

Düşünce , dikkat, kaslar

Düşünme, dikkat, sonuç çıkarabilme

Örnekler Yük taşıma

Montaj Oto kullanma

Makine konstrük -siyon

Teknik buluş

U.Ü. M.M.F.

İŞİN ENERJİ VE BİLGİ YOĞUNLUĞU AÇISINDAN SINIFLANDIRILMASI

Prof. Dr.-Ing.

Yeni Teknolojileri Kabullenme

Daimler-Chryslerde Kamyon Sürücü Mahalli

(6)

Elektronik Pipet (İlk tasarım) TUDarmstadt

Kullanıcı görüşlerine göre tasarım

geliştirme Yeni pipette gösterge ve kumanda:

Gülen adam!

(7)

U.Ü. M.M.F.

ENDÜSTRİ MÜH.

BÖL.

İŞBİLİM AÇISINDAN İNSAN

Prof. Dr.-Ing.

İnsan termodinamik bir kuvvet makinesidir.

İşin ve iş yerinin insana uyumlu olması için:

İş yeri işgörenin beden ölçülerine göre düzenlenmeli, İş işgörenin hareket ve kuvvet yeteneklerine uymalı, İş gereçleri, işe ilişkin bilgi, işgörenin duyu organlarınca kolay ve doğru algılanmalı,

İş işgörenin sürekli ortaya koyabileceği performans düzeyinin üstünde olmamalı,

Çevre koşulları işi zorlaştıracak düzeyde olmamalıdır.

U.Ü. M.M.F.

ENDÜSTRİ MÜH. BÖL. İŞBİLİM AÇISINDAN İNSAN

Prof. Dr.-Ing.

İnsan Organizmasının Elemanları

İnsan organizmasındaki elemanları işlevlerine göre aşağıdaki alt sistemlere ayrılır:

İskelet sistemi, Kas sistemi, Damar sistemi,

Sinir sistemi, Deri sistemi, Hormon sistemi, Sindirim sistemi, Solunum sistemi Ürogenital sistem

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

İskelet Sistemi

Kemik sisteminin bütününe iskelet denir. İnsan iskeleti birbirlerine kafatası kemikleri gibi hareketsiz, ya da kol, bacak kemikleri gibi hareketli eklemlerle bağlanmış 200 den fazla (206) kemikten meydana gelir. 70 kg ağırlığındaki bir insanın iskeleti 12-16 kg kadardır. Eğer iskelet kemikten değil de çelikten yapılmış olsaydı ağırlığı 30–35 kg kadar olurdu.

İskeleti oluşturan tüm dokular destek dokudur, mukavemetleri ile vücuda her kişi için biraz farklı olan karakteristik görünümünü verirler. İskelet dokusundaki kalsiyum ve magnezyum tuzları kemiğin yüksek mukavemetini sağlar.

İskeleti oluşturan kemikler dişlerden sonra vücudun en sert dokularıdır. Kimyasal açıdan kemiğin yapısı %22 organik madde, %46 anorganik madde ve %32 sudan oluşur. Organik maddeler mukoproteidler ve içine yerleştirilmiş kalın lifli kollajenden meydana gelmiştir.

Anorganik maddeler %85 kalsiyumfosfat, %10 kalsiyumkarbonat, %5 magnezyum, fluor ve alkali tuzlardır. Organik ve anorganik maddeler bir arada kemiğe yüksek bası ve çeki mukavemeti yanı sıra elastikliğini sağlarlar. Mineraller sertliği, rijitliği;

kollojen ise yüsek mukavemeti sağlar. Bir kemiği asite batırarak kalsiyum fosfatı uzaklaştırırsak kemik rahatlıkla bükülebilecek kadar esnekleşir.

Kollajen tahrip edilince de kemik kırılganlaşır.

Kemiğin kalsiyum içermesi kemiğe gerekli sertliği ve mukavemeti verir

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Ana yapıda bulunan kollajen de kemiğe biraz elastiklik sağlar, bu sayede kemik az da olsa esneyebilir. Spor yaparken veya bir kazada kemiklere gelen şiddetli darbelerde kemiğin her zaman kırılmamasının nedeni budur.

Yaklaşık değer olarak kemiğin mukavemeti 100 N/mm2, elastisite modülü de 2300 N/mm2 dir.

Eğer kişi uzun süre yanlış beslendiyse, hele az kalsiyum aldıysa, iskelet sistemi çok az hareketten dolayı normal düzeyinin altında çalıştıysa ve hormon dengesindeki değişmeler de bunlara eklendiğinde yaşamın ikinci yarısında hareket yeteneğinin sınırlanması, osteoporoz gibi rahatsızlıklarla karşılaşma olasılığı artar.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

İskelet sistemi 14 çeşit kinematik eleman ve 12 çeşit eklemden oluşur.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

(8)

Omurga iskelet sisteminin en önemli elemanıdır. 33- 34 omuru ile omurga vücudun merkezi kemik

zinciridir.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Omur

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Omur arası diskler

Diskler aslında omurların birbirine sürtünmesini engelleyen jöle kıvamında amortisörlerdir.

Disklerin görevi yürüme, oturma, yük kaldırma sırasında oluşan sarsıntıları emmek, omurların üzerine düşen yükü eşit olarak yayarak, ağırlığı dengeli biçimde alt seviyelere iletmektir.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Diskler aslında omurların birbirine sürtünmesini engelleyen jöle kıvamında amortisörlerdir.

Disklerin görevi yürüme, oturma, yük kaldırma sırasında oluşan sarsıntıları emmek, omurların üzerine düşen yükü eşit olarak yayarak, ağırlığı dengeli biçimde alt seviyelere iletmektir.

Omurlar birbirlerine önde disklerle, arkada ise "faset"

eklemleri ile tutunurlar.

Omurlar birbirlerine arkadan iki adet faset eklemi ile tutunur.

Faset eklemleri vücut yükünün %5-20'sinin taşınmasından sorumludur.

Kötü kullanıma bağlı yük miktarı arttırılırsa faset eklemlerinde zamanla bozulmalar ve ayrılmalar oluşur.

Diskler omurganın hareketliliği açısından çok önemli görev üstlenirler. Disklerin içi yumuşak, jöle kıvamında (nucleus pulposus), çevre halkası ise lifli sert yapıya sahiptir (anulus fibrosus). Jöle kıvamındaki iç kısım basıncı sayesinde omurları birbirinden belirli bir uzaklıkta tutar. Omurları birbirinden uzaklaştırmaya çalışan bu kuvveti lifli çevre halka çeki kuvvetiyle dengeler.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

İŞBİLİM AÇISINDAN İNSAN -Omurların Görevi

Prof. Dr.-Ing.

Diskler bu yapısıyla hem omurların birbirlerine sürtünmesini engellerler, hem de iş yaparken, bir kuvvet uygularken oluşan darbeleri sönümler, yükü dengeli şekilde dağıtırlar.

Her disk iki bölümden oluşur: sağlam liflerle örülmüş dış bölüm yumuşak ve jölemsi iç bölüm.

Sağlam dış bölüm yumuşak ve jölemsi iç bölümü korur ve esnek hareketi sağlar.

Omurga bu oluşumlar dışında bağlar ve kaslar tarafından desteklenir. Bağlar, diskleri ve omurları yerinde tutan sağlam şeritlerdir.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

İŞBİLİM AÇISINDAN İNSAN -Omurların Görevi-

Prof. Dr.-Ing.

Kaslar ise hareketi denetler, omurgayı destekler ve sağlamlık kazandırır.

Omurilik beynimizin verdiği emirleri vücudumuzun diğer bölümlerine taşınmasından sorumludur.

Omurilik üst bel bölgesinde sonlanarak bacak kaslarına, idrar kesesine, cinsel organlara giden sinir dalları verir.

Bu sinirler bacağın hareketini, hissini, idrar çıkarma, dışkılama ve cinsel fonksiyonu sağlar.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

İŞBİLİM AÇISINDAN İNSAN -Omurların Görevi-

Prof. Dr.-Ing.

(9)

Eklemler birleştirdiği kemiklerin uç noktalarını koruyucu ve sürtünmeyi azaltıcı özelliğe sahip kıkırdakla kaplıdır.

Eklemler iskelet sisteminin zayıf noktalarıdır, mekanik fazla zorlama, soğuk, nem, hava akımı gibi klimatik çevre koşulları, fazla hareketlilik veya tam tersi hareketsizlik, beslenmede kalsiyum, magnezyum, demir gibi mineral eksiklikleri, genelde kötü beslenme hallerinden kolay olumsuz etkilenirler.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

İŞBİLİM AÇISINDAN İNSAN -Eklemleri-

Prof. Dr.-Ing.

İş yaşamında veya spor yaparken eklemlere gelen kuvvetler büyük değerler alabilir, örneğin bel eklemlerine vücut ağırlığının beş katına kadar bir kuvvet etkir ki bu da eklem kıkırdağında 200 N/cm

²

nin üstünde bir bası gerilmesi oluşturur. Hele bu kuvvetler darbe şeklindeyse anında

mikrotravmalara, sıkça tekrarında da tedavisi mümkün olmayan hasara sebep olur.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

İŞBİLİM AÇISINDAN İNSAN Prof. Dr.-Ing.

Kişi yaşlandıkça, yukarıda anılan büyük kuvvetlerin de etkisiyle kıkırdaktaki su oranı azalır, kıkırdak elastikiyetini kaybeder ve darbe sönümleme özelliğini kaybeder, eklemde aşınma artar.

Kıkırdak kan damarları ile değil sinoviyal sıvıdan ve alttaki kemiğin kan damarlarından difüzyon yoluyla beslenir. Kıkırdağa ne kan damarları, ne de sinirler girer, dolayısıyla ağrıya karşı duyarsızdır.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Eklemler

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Kas Sistemi

Kemikler ve eklemlerin hareket edebilmeleri ancak kaslarla mümkündür. Kaslar hareket sisteminin aktif elemanlarıdır. Kaslar bağ dokusu ile işlevsel bir birim oluşturan kas hücrelerinden oluşur, kısalmaları çeki kuvvetini doğurur. Kaslar vücut ağırlığının % 40’ını meydana getirir.

Kasların hareketi elektrofizyolojik uyarılır ve kontrol edilir, madde – enerji çevrimi ile işlevi sürdürülür ve bu arada önemli miktarda ısı açığa çıkar. Kasların aktiviteleri son birkaç on yılda ortaya çıkarılabilmiştir. Hala tam bilinmeyen hususlar mevcuttur.

Kaslar iskelet kasları (enine çizgili kaslar), kalp kasları ve düz kaslar (bağırsak kasları) olmak üzere üç sınıfa ayrılırlar.

(10)

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

İskelet kasları

İskelet etrafında bulunan, hareketi sağlayan ve beynin bilinç merkezi tarafından kontrol edilen yani isteğimizle hareket ettirdiğimiz kaslardır, kasılma, kısalma hızları çok yüksektir. Çabuk yorulurlar. Gözde, ağızda, sırtta, karında da çizgili kaslar mevcuttur. Lifleri meydana getiren miyofibrillerin aktin ve miyozin adı verilen iplikçikleri açıklı koyulu bir diziliş meydana getirerek enine çizgili bir görünüm sağlarlar; bu nedenle enine çizgili kas ta denir

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Enine çizgili kasın yapısı

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

KALP KASI

Sadece kalpte bulunur. Vejetatif sinir sistemi tarafından kumanda edilir, istemli kas değildir.

Enine çizgili gibi görünse de kalp kasındaki enine çizgi, iskelet kasındaki enine çizgi değildir. Parlak enine çizgiler hücre sınırlarının bağlanma çizgileridir. Kontraksiyon hızı yüksektir. Kalp kası hücrelerinde bol miktarda bulunan mitokondri, kasın devamlı çalışmasını sağlar.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Düz Kaslar

Vejetatif kumanda edilen, oldukça yavaş,isteğimiz dışında, kendiliğinden çalışırlar. Daha çok sindirim, dolaşım, solunum sistemi, enerji çevrimine katılan sistemlerde bulunur. Barsak duvarı, damar duvarı, rahim kasları gibi iç organlarda bulunan kaslar düz kaslardır. Uzun süre yorulmadan çalışabilirler. Hücre sitoplazmalarında bulunan, boyuna uzanan miyofibril denilen iplikçikler vardır.

Miyofibriller kasılmayı gerçekleştirir

^.

Kasların Fonksiyonları

Kaslar, vücudumuzun hareketini sağlar.

Vücutta madde taşınmasını sağlarlar.

Düz kaslar, sindirim, boşaltım ve üreme sistemlerinin hareketini sağlar.

İskelet kası lenf akımına yardımcı olur.

İskelet kası bir iş yaptığı zaman ısı da üretir. Vücut ısısının yaklaşık %85’i kas kontraksiyonundan meydana gelir.

Kalp kası, kan basıncını ayarlar ve kanı tüm vücuda pompalar.

Kas dokuları uyarılara tepki verebilme, uyarıları iletme, kasılma, uzama ve esneme yeteneklerine sahiptir.

Ergonomi açısından önemli olan kaslar iskelet kaslarıdır.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Sinir Sistemi Merkezi Sinir Sistemi ve Periferik Sinir Sistemi olmak üzere ikiye ayrılır .

Merkezi Sinir Sistemi beyin ve omurilikten oluşur.

Merkezi sinir sisteminde birbirleriyle ilişkili üç görev alanı denetlenerek tüm bedensel fonksiyonların korelasyon ve koordinasyonu sağlanır:

Sensorik faaliyetler: Bilginin alınması, depolanması ve algılanması

Motorik faaliyetler: Kas aktivitesiyle bilginin verilmesi

Vejetatif sistem: İstem dışı bedensel faaliyetlerin kontrolü

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

(11)

Merkezi Sinir Sistemi : Beyin

Beyin kafatasının içinde, beyin zarlarıyla örtülmüş, beyazımsı ve yumuşakça bir kütledir. Gri ve beyaz hücrelerden oluşan beyin, kafatasının arkasında bulunan bir delikle omuriliğe bağlanır. Beyin ve omurilik, üç katlı koruyucu zarla sarılıdır. Beyne en yakın olan iç zar ile orta zar arasında beyin sıvısı denilen bir sıvı bulunur. Beyin yarı kürelerinin üzerinde beyin kabuğu (korteks) denilen gri hücrelerden oluşmuş, kıvrımlı bir kısım vardır.

Beyin kabuğunun iç tarafı beyaz sinir liflerinden oluşmuş, çok yoğun bir tabakayla kaplıdır. Sinir lifleri sinir hücreleriyle beyin hücreleri arasındaki bağlantıyı kurarlar.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Beyin

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Beyin

Beyin tüm organizmanın kumanda merkezidir. Çevreden ve kendi organizmamızdan gelen tüm bilgiler beyin tarafından algılanır ve gerekli reaksiyon gösterilir. Vücudumuzun en aktif organlarından biri olan beyin enerji üretebilmek için kandaki glikozun büyük kısmını kendisi harcar ve her üç haftada bir proteinini yeniler.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Beyin

Kalbin pompaladığı kanın %20’si beyne gelir. Beynin oksijen ihtiyacı oldukça fazladır. Vücut ağırlığının %2’sini kaplayan beyin, vücuda giren oksijenin

%25’ini kullanır. Bu bakımdan beyne kan götüren ve getiren damarlar, diğer organlardakine göre, sayı bakımından daha fazla ve daha geniştir. Eğer oksijene doymuş kanla beslenme sadece 10 saniye bile engellense bilinç kaybolur, bu süre aşılırsa beyinde büyük hasarlar oluşur.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Beyin

Ortalama bir erişkinin beyni yaklaşık 220 cm3 hacminde ve 1300-1600 gram ağırlığında olup 15–100 milyar sinir hücresi nörona sahip olduğu

sanılmaktadır. Bu hücrelerin meydana getirdiği sinir ağının uzunluğu 500 000–

1 000 000 kilometredir. Omurilik ise yaklaşık olarak kadınlarda 43 cm erkeklerde ise 45 cm uzunluğunda ve 35-40 gram ağırlığındadır. Beynin ağırlığının zeka ile doğru orantılı olduğu iddiası doğru değildir.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

Beyin

Beyin beş bölümde incelenir:: Büyük beyin (cerebral corteks), thalamus ve hipothalamusun yer aldığı ara beyin, orta beyin, beyincik (cerebellum), beyin sapı (spinal cord).

Dışarıdan beyne bakılınca sadece büyük beyin, küçük beyin ve beyin sapı görülür.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

(12)

Periferik Sinir Sistemi

Periferik Sinir Sistemi ikiye ayrılır.

a) Somatik Sinir Sistemi: Merkezi sinir sistemine duyusal bilgi gönderen çevre sinirlerden ve iskelet kaslarını uyaran motor sinir liflerinden oluşur.

b) Otonom Sinir Sistemi: Otonom sinir sistemi (vejetatif sinir sistemi) düz kaslardan meydana gelen sindirim ve dolaşım sistemi organlarını, kalbi ve salgı bezlerini yönetir. Otonom sinir sisteminin çalışması adından anlaşılacağı gibi istemsizdir.

Otonom sinir sistemi tüm vejetatif fonksiyonları, organizmanın içinde bulunduğu şartlara, örneğin çalışan kişiye gelen iş yüküne uyum sağlayacak şekilde kontrol eder.

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

İş Çeşitliliği

U.Ü. M.M.F.

BÖL.

Prof. Dr.-Ing.

(13)

İş ve Performans

Performans kapasitesi olarak işçinin belirli bir işi yapabilmek için doğuştan sahip olduğu özellikler ya da sonradan edindiği becerilerin tümü tanımlanır, kişinin işe yönelik yeteneklerinin toplamıdır. Doğuştan sahip olunan özellikler iskelet ve kas yapısı gibi fiziki konstitüsyon ve zeka, entellektüel yetenekler gibi kişinin mental yapısı iken, sonradan edinilenler de eğitim, öğretimle ve uygulamalarla kazanılan bilgi ve deneyimlerdir.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Performans Kapasitesi

Performans kapasitesi, kısa süre için ortaya konabilecek maksimum performans, uzun süre sürdürülebilen sürekli performans olarak iki farklı sınıfta değerlendirilir. İşbilimde önemli olan sürekli performanstır, çünkü günlük çalışmamızda iş yapabilme yeteneğimizi sürekli performans belirler.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Performans Arzusu- İş Yapabilme Düzeyi İş yapabilme düzeyi, (performans arzusu, bir işi yapmaya hazır ve hevesli olma) iş yapabilme yeteneğini gösteren performans kapasitesinden farklı bir olgudur. İşçinin işi yapabilme düzeyi, o gün ortaya koyacağı performans, iş yapma yeteneğine eşit olabileceği gibi ondan az da olabilir.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İş Yapabilme Düzeyini Fizyolojik Açıdan Etkileyen Faktörler

Periyodik Etkenler

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

100 80

60 40 20 0

[%] Maks. Performans düzeyi

Otonom korumalı performans

Normal performans Mobilite sınırı

Fizyolojik performans Otomatik performans

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Aperiyodik etkenler İklim

İş koşulları (aydınlatma, gürültü, koku v.b) Kullanılan ilaçlar

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İş Yapabilme Düzeyini Fizyolojik

Açıdan Etkileyen Faktörler

(14)

İş Yapabilme Düzeyini Fizyolojik Açıdan Etkileyen Faktörler

Psikolojik iş yapabilme düzeyi işçinin yapacağı işe ruhsal yönden kendini hazır hissetmesi, işe gönüllü olması, işinde iyi bir performans göstermeye motive olmasının göstergesidir. Psişik yönden iş yapma düzeyi işin kişiye uygun

düzenlenmesi, iş saatlerinin ayarlanması, iyi ücret, iş yerinde yükselme şansı gibi etkenlerle iyileştirmeye çalışılır. Bu düzeyi belirleyen etmen işçinin motivasyonudur.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Fatih C. BABALIK Motivasyon düzeyi

Fizyolojik gereksinim Güvenlik gereksinimi Sosyal gereksinimler

Değerlendirme gereksinimi

Kendini Gerçek- leştirme

İhtiyaçlar Piramidi (Maslow)

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Performans Kapasitesi

Mesleki bilgi Zeka , okul eğitimi , genel kültür, Meslek içi eğitim, deneyim Mesleki yetenek Beden yapısı, beceri, eğitim, doğru

yönlendirilme Dinlenme –

Sağlık

İş süresi, mola düzenlemesi, serbest zaman, uyku, tatiller, iş koşulları, tıbbi destek ve yönlendirme Beslenme Evde, iş yerinde beslenme, beslenme

rejimi

Performans Arzusu Duygusal hal

İş yerinde renk, müzik, amirin davranışı, beğenilme, saygınlık, verilen işin önemi, bilgilendirilme, gurup davranışı, güven, ücret, iş garantisi, işletmeyle özdeşleşme Akılcı hal Gerçekçilik, ailevi sorumluluk, maddi

sorumluluklar, para kazanma arzusu

Performansın Cazibesi Saygı görme-

beğenilme arzusu

İşe yarama-“bensiz olmaz” duygusu, meslektaşlar arası yarış, unvan, aile ilişkileri Para cazibesi Ücret düzeyi, performansı artırma

şansı, sosyal çevre, ücrette adalet

İş Koşulları

İş İşin ağırlığı, şekli, hareket sıklığı, hassasiyeti, beden konumu v.b.

İşte çevre koşulları

Aydınlatma, gürültü, havalandırma, sıcaklık, nem, toz, titreşim, kirlilik v.b.

İşgörenin performansını ilgilendiren faktörler

(15)

U.Ü. M.M.F.

İşgörenin performansını etkileyen

faktörler Prof. Dr.-Ing.

Performans Kapasitesi

Mesleki bilgi Zeka , okul eğitimi , genel kültür, Meslek içi eğitim, deneyim Mesleki yetenek Beden yapısı, beceri, eğitim, doğru

yönlendirilme Dinlenme –

Sağlık

İş süresi, mola düzenlemesi, serbest zaman, uyku, tatiller, iş koşulları, tıbbi destek ve yönlendirme Beslenme Evde, iş yerinde beslenme, beslenme

rejimi

Performans Arzusu Duygusal hal

İş yerinde renk, müzik, amirin davranışı, beğenilme, saygınlık, verilen işin önemi, bilgilendirilme, gurup davranışı, güven, ücret, iş garantisi, işletmeyle özdeşleşme Akılcı hal Gerçekçilik, ailevi sorumluluk, maddi

sorumluluklar, para kazanma arzusu

Performansın Cazibesi Saygı görme-

beğenilme arzusu

İşe yarama-“bensiz olmaz” duygusu, meslektaşlar arası yarış, unvan, aile ilişkileri Para cazibesi Ücret düzeyi, performansı artırma

şansı, sosyal çevre, ücrette adalet

İş Koşulları

İş İşin ağırlığı, şekli, hareket sıklığı, hassasiyeti, beden konumu v.b.

İşte çevre koşulları

Aydınlatma, gürültü, havalandırma, sıcaklık, nem, toz, titreşim, kirlilik v.b.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Kas işinin sınıflandırılması Prof. Dr.-Ing.

Kasın yüklenme şekli

Örnek Biyomekanik

Karakteristik Zorlamanın

fizyolojik karakteristiği Kaba

sınıfla ma

Hassas sınıflam

a Ergonomik

Karakteristik

Statik İçe ve dışa

yönelik kuvvet uygulam a

Statik konum işi Öne eğik ayakta durma

İskelette hareket yok, kuvvet uygulanmıyor

Maks kuvvetin

%15’i aşılınca kas gerilmesi nedeniyle kan dolaşımı zorlaşıyor.

Kısa süre sürdürülebilir .

Statik tutma işi Baş üstü kaynak

İskelette hareket yok, kuvvet

uygulanıyor

Kontraksiyon işi Döküm

taşlama Tekrarlayan statik kontraksiyon

Zaman zaman, küçük hareketli, statik işe benzer iş

Dinamik İşe katılan kas miktarı

Tek yönlü dinamik iş Makasla kesme

Az kas, genelde sık tekrarlanan hareket

İşin maksimum süresi kasın iş yeteneğiyle sınırlı

Ağır dinamik iş Kürekle

çalışma Çalışan kas >1/7 toplam kas

Kalp, dolaşım sistemi, oksijen alma düzeyiyle sınırlı

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Fatih C. BABALIK Uygulanan statik kuvvetin maksimum kuvvete oranı

%100 ise, kütleyi tutabilme zamanı 0,1 dakika

% 75 ise 0,35 dakika

% 50 ise 1 dakika

% 25 ise 3,4 dakikadır.

U.Ü. M.M.F.

Enerji Gereksinimi Prof. Dr.-Ing.

Fatih C. BABALIK 100 g kütleye sahip kasın 1 dakika süre için gereksinim duyduğu kan miktarı yaklaşık : Kas iş yapmazken, sükunette 4 ml

Orta ağırlıkta iş yaparken 80 ml Ağır işte çalışırken 150 ml

Enerji

Sunumu İşin süresi (dakika)

0,17 1 2 4 10 30 60 kJ

% kJ

% Anaerob

% Aerob %

105 85 20 15

165 70 85 30

190 50 190

50 190

30 420

70 150

15 1050

85 125

5 2950

95 85 1,5 5450 98,5

Toplam 125 250 380 610 1200 3075 5535

(16)

U.Ü. M.M.F.

Enerji Çevrimi Prof. Dr.-Ing.

Fatih C. BABALIK Temel çevrim, yemeğini 12 saat önce yemiş olan denekte ölçülür. Nötr bir klimatik ortamda (Sıcaklık 22–25°C, göreceli nem oranı %50-60, rüzgar hızı<0,1 m/s) hareket etmeksizin yatan bir kişinin bir günde harcadığı enerji olarak tanımlanır.

Temel çevrimde harcanan enerjinin organlara dağılım oranı aşağıdaki gibidir:

%26 İskelet kaslarında

%26 Karaciğerde

%18 Beyinde

%9 Kalpte

%7 Böbreklerde

%14 Diğer organlarda

Erkekler: TÇ = 280+ 21 B + 58 m – 28 Y kJ/24 saat Kadınlar: TÇ = 2750 + 8 B + 40 m – 20 Y kJ/24 saat B: boy (cm) ; m: ağırlık (kg) ; Y: yaş (yıl)

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Sürekli performans sınırı, enerji sunumu ve gereksiniminin dengede kaldığı, çok fazla yorulmadan ve özel molalara gereksinim göstermeden 8 saatlik bir vardiya boyu yapılabilen en büyük işin sınırını gösterir .

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Fatih C. BABALIK Gerekli enerjiyi sağlayacağımız besinlerin ideal karışımı

% 53 karbonhidrat

%12 protein

%35 yağ seklinde olmalı ve mineraller, vitaminler açısından da zengin olmalıdır. Asıl enerji sağlayan besinler karbonhidrat ve yağ içerenlerdir, protein hücrelerin gelişmesi için gereklidir.

Besinlerin içerdiği bu elemanların 1 gramının yakılmasıyla elde edilen enerji karbonhidratta 17 kJoule, proteinde 17 kJoule, yağda ise 39 kJoule dur.

Respiratorik oranı (Besinin yakılması işleminde dışa verilen CO2 hacminin, besini yakabilmek için harcanan O2 hacmine oranı) RO=0.85 olan, dengeli ideal bir besinin 1 litre oksijen tarafından yakılabilen kısmının 20,4 kJ enerji ürettiği hesaplanmıştır.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İşin şekli İşin düzeyi Joule/sn = Watt

El işi

Kolay Orta Ağır

20 – 42 42 – 63 63 – 83

Tek kolla iş Kolay

Orta Ağır

50 – 83 83 – 117 117 –153

İki kolla iş Kolay

Orta Ağır

100 – 142 142 – 175 175 – 208

Tüm bedenle iş

Kolay Orta Ağır Çok ağır

175 – 241 241 – 333 333 – 583 416 - 833

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

(17)

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Fizyolojik Parametre

Dinlenirken Aşırı Ağır İşte

Nefes alma Dakikada 15  35

Alınan hava 0,4 lt 2,3 lt

Dakikada alınan hava 6 lt/dk 80 lt/dk Oksijen harcama 0,25 lt/dk 4 lt/dk Kalp atışı Dakikada 70 < 250

Pompalanan kan 60 cm

³

150 cm

³

Dakikada Pompalanan kan

4,2 lt/dk 37,5 lt/dk

8 saatte pompalanan kan

2016 lt ?

Ağır işte Fizyolojik Parametrelerin Değişimi

Aşırı ağır işte sürekli 8 saat çalışma olası değildir. Mümkün olsaydı 8 saatte pompalanan kan miktarı 18000 lt olurdu.

?

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Kalp atış frekansı performansı sınırlayan faktörlerin en önemlisidir. Kalp atışında artışın olması dört farklı nedenden olabilir:

A : dinamik işten dolayı artan frekans B : statik işten dolayı artan frekans C : psikolojik nedenlerle artan frekans D : klimatik koşullardan dolayı değişen frekans.

Dakikada kalp atış sayısında minimum antrenman etki düzeyi olarak 180 – Yaş (Yıl) alınır. Örneğin 50 yaşındaki kişinin 3-5 dakika süreyle kalp atış frekansının 130 olması ve bunu 3–5 dakika süreyle devam ettirebilmesi beklenir. Dakikada 180 atış “kritik kalp atış frekansı” olarak kabul edilir, çünkü bu kadar sık arka arkaya kalp kaslarının sıkışması yüzünden her seferinde kalbe dolan kan miktarı azalır, kalp kasları statik konuma yakın bir kasılma halinde olduklarından, kalbi çevreleyen koroner damarlar daralmıştır, kalp kaslarına gelen oksijen ve besin yeterli olmamaya başlar.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Nefes alma ve kalp atışı

Dinlenme hali SPS Maksimum dinamik iş Antrenm

anlı Antren mansız Antren

manlı Antrenm ansız Antrenmanl

ı Nefes

frekansı

1/dak 16 40 50

Solunan

hava 0,5 3 4

Dakikada solunan

hava 8 30 120 200

Uyum

oranı 1 4 15 25

Kalp atış frekansı

1/dak 80 40 130 180 180

Pompala nan kan

ml 70 140 100 190

Dakikada pompala

nan l 5,6 5,6 14 18 36

Alınan oksijen

l/dak 0,28 1,4 2,8 5,2

O2 harcam

a oranı 1 5 10 19

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

(18)

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Fatih C. BABALIK İşin ağırlığına bağlı olarak KAF değişimi

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İklim faktörünün KAF değişimine etkisi

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İnsanın Verimi

İŞ VERİM

[%]

Eğilmiş konumda kürekle çalışma 3

Civata sıkma 5

Normal konumda kürekle

çalışma 6

Yük kaldırma 9

Kol ile bir tekeri çevirme 13

Ağır çekiçle çalışma 15

Düz yolda yük taşıma 17

Yokuşta sırtta yük taşıma (ve yüksüz geri dönme)

20

Seyyar merdivende inip çıkma 19

Merdivende inip çıkma 23

Araba çekme / itme 24/27

Bisiklete binme 25

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Tek Yönlü Dinamik İşin Değerlendirilmesi

(19)

Sensomotorik Bir İş: Piyano Çalma Sensomotorik Bir İş : Taşıt Kullanma

Hareketlere Kumanda Edilmesi Ağırlıklı Olarak Zihinsel İş : Danışma – Bilgi Merkezi

Kontrol Merkezi Yıl:2005 Cockpit

(20)

Cockpit DC10

(21)

Yorgunluk ve Mola

• İşbilim açısından yorgunluk, iş yükü nedeniyle bir organın, bir kasın veya tüm organizmanın işlevsel yeteneğinin, performansının azalmasıdır, bu azalma dinlenme ile geri giderilebilen bir azalmadır.

• Yorgunluk kas yorgunluğu (organ yorgunluğu) ve genel yorgunluk olarak ikiye ayrılır.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

• Sürekli performans sınırının üstünde çalışı- lırken, artan oksijen gereksinimi yeter düzeyde karşılanamadığından anaerobik glikolizin oluşturduğu laktik asit artmaya ve kas lifleri de fazla asit yüzünden şişmeye başlar. Lifler katı bir zarfla sarılı oldukla- rından ağrı algılayan sinirleri de bu sargı içinde sıkıştırmaya başlarlar.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

• İster iş olsun, ister spor olsun bedensel faaliyet uzun bir zaman aralığında, ancak aerobik bölgede sürdürülebilir, çünkü sadece bu bölgede yeterli ATP sağlanabilir. Solunumla alınan oksijen akciğerde kana, orada da hemoglobine bağlı olarak yine kan yardımıyla akciğere ve böbreklere taşınır. Yine yanma esnasında ortaya çıkan ısı da kan sayesinde vücudun çekirdek bölgesinden dış bölgesine, geriye doğru ilerler.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Kas Yorgunluğu

• Hayvanlar ve insanlar üzerinde yapılan çok sayıda deneyle bir kasın iş yapabilme yeteneğinin, performansının, zorlamanın artmasıyla azaldığı kanıtlanmıştır. Zorlama arttıkça, performans yavaş yavaş azalmakta, sonunda uyarıya rağmen kas artık görevini yapamamaktadır. Zorlama karşısında kastaki bu performans düşüşü kas yorgunluğudur.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Kas yorgunluğu hissedilmeye başlandığında, beyinden gelen emirle, bilinçli bir şekilde daha fazla gayret sarf edilerek performansın düşmesi belirli bir süre önlenmektedir. Elektromiyografik yöntemle yapılan kas aktivitesi ölçümleri de bu sonucu vermiştir.Bugün sahip olduğumuz bilgiler kas yorgunluğunda hem merkezi sinir sistemindeki süreçlerin, hem de kasta enerjinin harcanması, atıkların ortaya çıkması gibi kimyasal süreçlerin rolü olduğunu göstermektedir.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Zihinsel Faaliyetlerde Yorgunluk

• Zihinsel faaliyet sonucu yorgunluğun sonuçları da bedensel faaliyet sonrası yorgunluğun sonuçlarına benzer. Zihinsel zorlanma sonucu, örneğin duygusal

nedenlerle işten soğuma, işi reddetme istemi nedenlerinden çok kısa zamanda yorgunluk hissedilebileceği gibi, bunun tam tersine de rastlanılır; etkin bir motivasyon mevcut ise yorgunluk uzun süre fark edilmeyebilir.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

(22)

Mental Yorulmanın Belirtileri

• Resepsiyon bozukluğu,

• Algılama bozukluğu,

• Koordinasyon bozukluğu,

• Konsantrasyon ve dikkat bozukluğu,

• Düşünme bozukluğu,

• Çalışma ve kontrol gücünde azalma hissi,

• Sosyal ilişkilerde bozukluk.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Genel Yorgunluk

• Genel yorgunluk halinde kişi kendisini kısıtlı, işini yapmaya hevessiz, ileri derecelerde ise sanki felç olmuş gibi hisseder. Ne bedensel, ne de zihinsel faaliyet için insanın içinde bir arzu vardır, tembel, hareketlerde ağırlaşmış bir hal söz konusudur.

Eğer dinlenebilme olasılığı varsa genel yorgunluk hissi büyük bir sorun oluşturmaz, ama bu olanak yok ise genel yorgunluk hali şiddetini artırır.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Genel Yorgunluk

• Kendini yorgun hissetme aslında insanı koruyucu bir özelliktir, bu sayede çalışan kişi kendini daha fazla zorlamayacak, tüm organizmasının dinlenmesi için gerekli uyarıyı aldığı için gerekli molayı verecek, sağlığını, iş potansiyelini koruyacaktır.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İşbilim literatüründe 8 farklı yorgunluk tanımlanmıştır.

• Kas yorgunluğu

• Genel bedensel yorgunluk

• Göz yorgunluğu

• Mental yorgunluk

• Beceri yorgunluğu

• Monotonluk

• Kronik yorgunluk

• Doğal periyodik yorgunluk

• Yorgunluk

bedensel ve/veya zihinsel faaliyet;

çevre koşulları ; hastalık;

sorumluluk ; yetersiz beslenme;

amirle, iş arkadaşlarıyla geçinememe gibi olayların toplam sonucudur.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İşyerinde yorgunluk işaretleri

• Uyku hali,

• İşten kaçış duygusu

• Kolay düşünememe

• Dikkatin azalması

• Algılama hızının düşmesi

• Bedensel ve mental faaliyetlerde performans düşüşü.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

(23)

Kronik Yorgunluk

• Her gün tekrarlayan iş yükünden doğan yorgunluğa kronik yorgunluk denir.

Daha uyanırken başlayan bu yorgunluk hissi işe başlarken de mevcuttur.

Belirtileri:

• Asosyal davranış, kolay öfkelenme

• Kolay depresyona giriş

• Genel halsizlik

• Hastalıklara karşı dirençsizlik.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

İŞ MOLALARI

Süreye göre sınıflandırma:

• Çok kısa molalar: Yarım dakikadan daha kısa olan molalar

• Kısa molalar: Yarım dakika ile 5 dakika arasındaki molalar

• Mola: 5 dakikadan daha uzun olan aralar.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

• Mola ile kısa mola arasındaki fark, moladan sonra işe yeniden başlandığında kısa da olsa normal iş hızına, iş düzenine ulaşmak için bir sürenin gerekmesidir. 5 dakikadan uzun süren molalardan sonra tekrar işe başlarken vücudun oksijen gereksinimi ilk iki dakika süresinde biraz daha fazladır, ikici dakika sonuna doğru normal düzeye iner,

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

• Molanın etkenliği, süresi arttıkça azalır, molanın

dinlendirme değeri azalan üstel bir fonksiyon biçimindedir.

Molanın dinlendirme değeri süresi uzadıkça azalır.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Mola Düzenlemenin Temel Kuralları

• Molanın ilk bölümünün dinlendirme değeri en büyüktür.

Bu nedenle kısa molalar tercih edilmelidir.

• Vardiya süresi uzadıkça kısa molaların sıklığı ve süresi artırılmalıdır.

• Molaların sıklığı bedensel (ve zihinsel) çalışmanın ağırlığına bağlıdır. Çok ağır işlerde birkaç dakikalık çalışmadan sonra da mola vermek gerekebilir.

• Aşırı sıcak ve gürültüden dinlenme molaları eğer mola bu ortamın dışında değerlendirilebiliyorsa yararlıdır.

• Molada başka bir yan iş yapılırsa, molanın değeri kaybolur.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

(24)

Dinamik İşte Ek Mola

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Statik İşlerde Tutma Süresi ve Mola İlişkisi

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Statik İşlerde SPS

     maks³

2 maks maks

maks F/F

1 , 0 F / F 6 , 0 F / F 15 21

t    

   ² / ³

1 , 0 /

6 , 0 / 15 21

maks maks maks

maks FF FF FF

t    

   ² / ³

1 , 0 /

6 , 0 / 15 21

maks FF FF FF

t    

   ² / ³

1 , 0 /

6 , 0 / 15 21

maks FF FF FF

t    

   ² / ³

1 , 0 /

6 , 0 / 15 21

maks FF FF FF

t    

SPS üstü Statik İşlerde Ek Mola Süresi

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.

Statik İşlerde İş sonunda Kasın Hala Uygulayabileceği Kuvvet

U.Ü. M.M.F.

Prof. Dr.-Ing.