Güney Karaman (Karakoyun), Kangal-Akkaraman ve Akkaraman Kuzular n n Farkl Kesim A rl klar nda Kesim ve Karkas Özellikleri*

(1)

Güney Karaman (Karakoyun), Kangal-Akkaraman ve Akkaraman Kuzular›n›n Farkl› Kesim A¤›rl›klar›nda Kesim ve Karkas Özellikleri*

Mustafa TUFAN

Selçuk Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Deneme ve Uygulama Ünitesi, Konya - TÜRK‹YE Ali AKMAZ

Selçuk Üniversitesi, Veteriner Fakültesi Zootekni Anabilim Dal›, Konya - TÜRK‹YE

Gelifl Tarihi: 30.03.2000

Özet: Bu araflt›rma Güney Karaman, Kangal-Akkaraman ve Akkaraman kuzular›n›n; 30, 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda, kesim ve karkas özelliklerini incelemek amac›yla yap›lm›flt›r. Araflt›rmada, belirtilen kesim a¤›rl›klar›nda ve her genotip grubundan 6’flar bafl olmak üzere toplam 54 bafl erkek kuzu kullan›lm›flt›r. Hangi kesim a¤›rl›klar›nda kesilece¤i önceden belirlenen kuzular kesim a¤›rl›klar›na ulafl›nca, kesimleri yap›lm›fl ve karkas but, kol, s›rt, bel ve di¤erleri olmak üzere befl parçaya ayr›lm›flt›r. Karkas kompozisyonlar›n› araflt›rmak amac›yla her parçan›n sol yar›mlar› fiziksel olarak diseke edilmifltir. ‹ncelenen kesim ve karkas özelliklerinden; so¤uk karkas a¤›rl›¤›, karkas rand›man›, karkasta et, ya¤, kemik, but, kol, s›rt, bel ve di¤erleri oranlar› s›ras› ile 30 kg kesim a¤›rl›¤›nda, Güney karamanlarda 14,03 kg, % 46,69, 46,80, 16,58, 17,78, 30,04, 15,59, 7,75, 7,35 ve 22,01; Kangal- Akkaramanlarda 13,68 kg, % 45,60, 52,23, 14,34, 19,62, 33,04, 16,89, 7,62, 7,35 ve 22,43; Akkaramanlarda 13,68 kg, % 45,60, 49,46, 16,49, 17,53, 31,76, 15,88, 7,56, 7,91 ve 22,48; ayn› genotip gruplar ve ayn› özellikler s›ras› ile, 35 kg kesim a¤›rl›¤›nda, 16,57 kg, % 46,38, 46,33, 16,27, 16,13, 29,32, 14,65, 7,40, 7,42 ve 21,69; 15,80 kg, % 45,25, 47,49, 16,11, 18,17, 31,13, 15,88, 7,06, 7,40 ve 21,94; 16,35 kg, % 46,93, 47,49, 18,49, 16,55, 30,72, 15,67, 7,45, 7,99 ve 21,80; 40 kg kesim a¤›rl›¤›nda ise 19,45 kg, % 48,61, 41,61, 20,33, 14,77, 27,02, 13,69, 7,81, 7,75 ve 21,58; 18,52 kg, % 46,29, 47,82, 17,10, 17,44, 30,53, 15,49, 7,32, 7,70 ve 22,53; 20,19 kg, % 50,26, 44,70, 21,36, 15,28, 29,98, 14,96, 7,77, 8,08 ve 21,71 olarak bulunmufltur.

Anahtar Sözcükler: Güney Karaman, Kangal-Akkaraman, Akkaraman, kuzu, kesim ve karkas.

Slaughter and Carcass Traits of Güney Karaman, Kangal-Akkaraman and Akkaraman Lambs at Different Slaughter Weights

Abstract: This study was carried out to investigate the slaughter and carcass traits of Güney Karaman, Kangal-Akkaraman and Akkaraman ram lambs at slaughter weights of 30, 35 and 40 kg. In this study, 6 ram lambs were used for each slaughter weight and genotype group (a total of 54 ram lambs). The lambs were slaughtered when they reached the slaughter weights mentioned above. All the carcasses were divided into five cuts, namely leg, shoulder, back, loin and others. In order to determine the carcass composition, the left halves of the carcass cuts were dissected. At the 30 kg slaughter weight, the carcass weight, dressing percentage, and the ratios of meat, fat, bone, leg, shoulder, back, loin and other weights in the carcass were found to be 14.03 kg, 46.69, 46.80, 16.58, 17.78, 30.04, 15.59, 7.75, 7.35 and 22.01 % respectively in the Güney Karaman lambs; 13.68 kg, 45.60, 52.23, 14.34, 19.62, 33.04, 16.89, 7.62, 7.35 and 22.43 % in the Kangal-Akkaraman lambs; and 13.68 kg, 45.60, 49.46, 16.49, 17.53, 31.76, 15.88, 7.56, 7.91 and 22.48 % in the Akkaraman lambs. At the 35 kg slaughter weight, these values were 16.57 kg, 46.38, 46.33, 16.27, 16.13, 29.32, 14.65, 7.40, 7.42 and 21.69 % in the Güney Karaman lambs; 15.80 kg, 45.25, 47.49, 16.11, 18.17, 31.13, 15.88, 7.06, 7.40 and 21.94 % in the Kangal-Akkaraman lambs; and 16.35 kg, 46.93, 47.49, 18.49, 16.55, 30.72, 15.67, 7.45, 7.99 and 21.80 % in the Akkaraman lambs. At the 40 kg slaughter weight, these values were 19.45 kg, 48.61, 41.61, 20.33, 14.77, 27.02, 13.69, 7.81, 7.75 and 21.58 % in the Güney Karaman lambs; 18.52 kg, 46.29, 47.82, 17.10, 17.44, 30.53, 15.49, 7.32, 7.70 and 22.53 % in the Kangal-Akkaraman lambs; and 20.19 kg, 50.26, 44.70, 21.36, 15.28, 29.98, 14.96, 7.77, 8.08 and 21.71 % in the Akkaraman lambs.

Key Words: Güney Karaman, Kangal-Akkaraman, Akkaraman, Lamb, Slaughter, Carcass.

* : Bu araflt›rma makalesi Selçuk Üniversitesi Araflt›rma Fonu taraf›ndan desteklenen; SÜAF, SABE 94/125 no’lu Doktora Tezi’nden özetlenmifltir.

(2)

Girifl

Beslenme sorunu dünyada oldu¤u gibi, Türkiye’de de üzerinde önemle durulan konulardan biridir. Türkiye’de protein aç›¤›n›n kapat›lmas›nda en önemli potansiyellerden birisi de koyun yetifltirme dal›d›r. Son istatistiklere göre 30.24 milyon civar›nda (1) olan koyun mevcudunun bilinçli bir flekilde kullan›lmas›yla, k›rm›z› et üretimi yönünden istenilen baflar›y› sa¤lamak mümkündür. Nitekim Türkiye k›rm›z› et üretiminin % 42 gibi (1) büyük bir bölümünün koyun yetifltiricili¤inden sa¤land›¤› düflünülürse, koyunculu¤un ülke ekonomisi ve insan›n›n beslenmesine katk›s› aç›s›ndan önemli bir paya sahip oldu¤u görülür.

Türkiye koyun varl›¤›n›n büyük bir k›sm›n› (% 97) düflük verimli yerli ›rklar oluflturmaktad›r. Ayr›ca erken kuzu kesimlerinin fazla olmas›, kuzular›n entansif besiye al›nmadan, mera besisini takiben kesime sevk edilmeleri gibi nedenlerle birim hayvandan elde edilen verimler düflük olmaktad›r. Koyunculuktan elde edilen verimleri artt›rabilmek için genotip ›slah›n yan› s›ra çevre flartlar›n›n da iyilefltirilmesi gerekmektedir. Nitekim Türkiye’de yerli

›rk kuzularla yap›lan besi çal›flmalar›nda, 2-3 ayl›k yaflta sütten kesildikten sonra 2-3 ayl›k besi sonunda 18-20 kg karkas a¤›rl›¤› sa¤lanabilece¤i görülmüfltür (2,3,4,5,6,7,8,9).

Dünyada birçok ülkede oldu¤u gibi Türkiye’de de nüfus ve gelir düzeyinin h›zl› art›fl›na paralel olarak, et ihtiyac› art›fl› ve üretim aç›¤› söz konusudur. Et üretiminde talebin karfl›lanmas› hayvan say›s›n›n de¤il, birim bafl›na elde edilen verimlerin artt›r›lmas› ile mümkün oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Bu aç›dan yerli koyun

›rklar›m›z›n gerek saf yetifltirme gerekse melezleme yolu ile et verimi yönünden gelifltirilmesi ve bu amaçla besi performans› ile karkas özellikleri ile ilgili bilgilerin araflt›r›larak ortaya konmas› gerekmektedir.

Türkiye koyun varl›¤›n›n yaklafl›k % 41,3 gibi büyük bir bölümünü teflkil eden Akkaraman ›rk›n›n, say›sal ve yetifltiricilik yönünden en yo¤un olan normal Akkaraman genotipinin yan›s›ra, de¤iflik bölgelerde farkl›l›k gösteren variyeteleri mevcuttur. Bunlardan Kangal lokal bir tip olup, yo¤un olarak Sivas ve Malatya illerinde yetifltirilmektedir ve vücut irili¤i bak›m›ndan en iri olan›d›r. Akkaraman ›rk›n›n di¤er bir variyetesi olan Güney Karaman (Karakoyun) ise Güney Toroslar bölgesinde yetifltirilmektedir. Akkaraman ›rk›n›n di¤er variyetelerinden farkl› olarak, Güney Karamanlar genel

olarak siyah, kahverengi, gri, beyaz veya siyah alaca renklidir. Ço¤unlukla siyah renk hakimdir. Siyah renklilerde yafl ilerledikçe k›rç›llaflmakta, baz›lar›nda ise kuyruk uçlar› beyaz olmaktad›r. K›rsal kesime ve yüksekli¤e çok iyi uyum sa¤lad›¤›ndan, dayan›kl›, hareketli, ayn› zamanda so¤uk ve s›cak iklime karfl›

toleranslar› yüksek hayvanlard›r. ‹lkbaharda Toroslar›n 2000-2500 m yüksekli¤ine ç›kar›lmakta, son baharda ise sahile indirilmektedir (10,11).

Hayvansal protein bak›m›ndan zengin olan etin miktar ve kalitesini; karkas›n a¤›rl›¤›, rand›man› ve kalitesi ile ilgili di¤er özellikler belirler. Karkas a¤›rl›¤› ve kalitesini;

genotip, cinsiyet, yafl, beslenme flekli, kesim a¤›rl›¤›, kondisyon, kesim öncesi ve sonras›nda yap›lan baz›

ifllemler etkilemektedir (4,12,13,14,15,16,17).

Kesim ve karkas özelliklerini etkileyen faktörlerin bafl›nda genotip gelmektedir. Etçi koyun ›rklar›nda vücut ya¤›, deri alt› ve kas lifleri aras›nda da¤›l›rken (mermerleflme özelli¤i), et verimi yönünden geliflmemifl

›rklarda genellikle sindirim sistemi ve böbrekler etraf›nda ya da Akkaraman ve Türkiye yerli ›rklar›n›n birço¤unda oldu¤u gibi kuyruk etraf›nda toplanmaktad›r. Beslemenin etkisi ise yetersiz ve kalitesiz yemle yap›lan beside hayvan›n potansiyel a¤›rl›¤›na ulaflamad›¤› ve karkas kalitesini olumsuz yönde etkiledi¤i, yüksek enerjili yemlerinde ya¤lanmaya neden oldu¤u bildirilmektedir (16). Di¤er taraftan yafl›n ilerlemesiyle birlikte karkasta ya¤ oran› artmakta, genç hayvanlarda ise azalmaktad›r.

Ayr›ca genç hayvanlar›n etlerinde su oran›n›n yüksek ve ba¤ dokusunun az olmas› nedeniyle etleri, yafll›

hayvanlar›nkinden daha yumuflak, lezzetli ve daha aç›k renkli olmaktad›r (15,16,17). Yüksek kesim a¤›rl›¤› ve kondisyonda kesilen hayvanlar›n karkaslar›nda ya¤ oran›

artmakta, et ve kemik oran› ise azalmaktad›r. Yine kesimden önce hayvanlar›n dinlendirilmesi, kesimde kan›n›n iyice ak›t›lmas› ve karkas›n so¤uk ortamda bir süre bekletilmesi karkas kalitesini etkilemektedir (14,15,16,17). Konu ile ilgili olarak daha önce yo¤unlukla Akkaraman ›rk› ve melezleri ile di¤er baz›

›rklar üzerinde benzer çal›flma yapan araflt›r›c›lar›n bildirdikleri bulgular afla¤›da özetlenmifltir.

Akçap›nar (2), 30, 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda kuzularda; karkas rand›man›n›, karkasta et, ya¤, kemik, but, kol ve bel oranlar›n› s›ras› ile 30 kg kesim a¤›rl›¤›nda, Akkaramanlarda % 45,90, 53,90, 11,60, 19,00, 30,90, 16,20 ve 6,30; Da¤l›çlarda % 45,20, 47,70, 17,10, 17,00, 29,30, 14,50 ve 6,80; K›v›rc›klarda ise % 45,80,

(3)

57,00, 18,50, 20,10, 33,50, 18,90 ve 7,70; Ayn›

genotip gruplar›nda ve ayn› özellikleri s›ras› ile, 35 kg kesim a¤›rl›¤›nda % 47,60, 49,90, 14,90, 17,50, 30,40, 15,30 ve 5,60; % 49,00, 43,70, 24,40, 13,60, 28,50, 13,90 ve 7,70; % 46,90, 56,70, 21,20, 18,80, 34,50, 18,20 ve 7,80; 40 kg kesim a¤›rl›¤›nda ise % 49,10, 47,70, 15,00, 17,00, 29,60, 14,50 ve 6,00; % 51,20, 44,70, 23,30, 13,10, 27,90, 13,90 ve 6,80; % 50,00, 50,30, 27,20, 16,40, 31,60, 16,60 ve 7,50 bulmufltur.

Kadak (4), 32 ve 42 kg kesim a¤›rl›klar›nda kuzularda; karkas rand›man›n›, karkasta et, ya¤, kemik, but, kol, bel ve kuyruk ya¤› oranlar›n› s›ras› ile 36 kg kesim a¤›rl›¤›nda, Akkaramanlarda % 48,56, 47,63, 33,41, 16,58, 29,58, 14,62, 6,58 ve 19,87;

Morkaramanlarda % 51,67, 46,84, 37,70, 13,01, 28,56, 13,98, 6,40 ve 21,20 ‹vesilerde ise % 47,23, 46,39, 36,05, 14,84, 28,67, 14,12, 7,13 ve 18,29;

Ayn› genotip gruplar›nda ve ayn› özellikleri s›ras› ile, 42 kg kesim a¤›rl›¤›nda % 51,26, 47,29, 34,84, 15,19, 29,93, 14,42, 6,09 ve 19,17; % 54,54, 41,31, 45,08, 11,39, 26,51, 12,74, 6,36 ve 24,77; % 49,78, 45,35, 38,34, 13,64, 27,99, 13,91, 7,06 ve 18,66 bulmufltur.

Tekin ve ark. (9) 44 kg kesim a¤›rl›klar›nda kuzularda; Karkas rand›man›, karkasta but, kol, bel, kuyruk ya¤› oranlar› ve MLD kesit alanlar›n› s›ras› ile;

Akkaramanlarda % 47,74, 35,50, 19,35, 8,80, 19,23 ve 11,83 cm2; ‹vesilerde % 45,40, 34,58, 18,18, 9,16 16,24 ve 10,83 cm²; Merinoslarda ise % 43,39, 34,80, 19,33, 7,89, - ve 13,21 cm²bulmufllard›r.

Kadak ve ark. (18) 45 kg kesim a¤›rl›klar›nda kuzularda; karkas rand›man›, karkasta et, ya¤, kemik, but, kol ve bel oranlar›n› s›ras› ile Alman Siyah Bafl (ASB) x Akkaraman (F1) melezlerinde % 47,91, 51,66, 24,39, 16,30, 33,76, 17,24 ve 8,16; Hampshire Down (HD) x Akkaraman (F1) melezlerinde % 47,13, 50,49, 25,26, 16,19, 34,16, 16,71 ve 8,24; ASB x ‹vesi (F1) melezlerinde % 47,89, 49,12, 28,10, 15,69, 32,78, 17,33 ve 8,04; HD x ‹vesi (F1) melezlerinde % 48,63, 49,22, 29,09, 14,62, 32,52, 16,78 ve 8,24 bulmufllard›r.

Cengiz ve ark. (19) 33,61 kg ile 40,98 kg kesim a¤›rl›klar›ndaki Akkaraman ile Ile de France (IF) x Akkaraman (F1) melezi kuzularda karkas rand›man›, karkasta but ve kol oranlar›n› s›ras› ile, % 47,48, 30,48 ve 14,34 ile % 47,02, 32,64 ve 17,02 bulmufllard›r.

Ertu¤rul ve ark. (7) 33,12, 40,99, 39,09 ile 44,73

kg kesim a¤›rl›klar›ndaki; Akkaraman, (IF) x Akkaraman, Dorset Down (DD) x Akkaraman ile Border Leicester (BL) x Akkaraman (F1) melezleri erkek kuzularda; karkas rand›man›, karkasta but ve kol oranlar›n› s›ras› ile % 48,49, 30,06 ve 14,40; % 47,02, 32,64 ve 17,02; % 45,92, 30,32 ve 17,08 ile % 43,79, 31,52 ve 18,13 bulmufllard›r. Yine Ertu¤rul ve ark. (20) yapt›klar› bir baflka çal›flmada, 34,37 ile 35,38 kg kesim a¤›rl›klar›ndaki, IF x Akkaraman ile Lincoln x Akkaraman (F1) melezleri kuzularda; karkas rand›man›, karkasta but ve kol oranlar›n› s›ras› ile % 48,25, 33,20 ve 17,54 ile % 46,35, 32,26 ve 18,05 bulmufllard›r.

Demir (5) 30 kg kesim a¤›rl›¤›nda Da¤l›ç kuzular›nda;

karkas rand›man›n›, karkasta but, kol oranlar› ve MLD kesit alan›n› s›ras› ile % 47,05, 22,75, 15,56 ve 10,15 cm2 bulmufltur. Türkiye yerli koyun ›rklar›ndan Karayakalarda, 35 kg kesim a¤›rl›¤›nda (3) karkas rand›man›, karkasta but, kol, s›rt ve bel oranlar› s›ras› ile

% 49,70, 30,95, 15,80, 7,90 ve 5,50; 33,30 kg kesim a¤›rl›¤›nda (21) ise karkas rand›man›, karkasta et, ya¤, kemik, but ve kol oranlar› s›ras› ile % 44,95, 43,28, 29,73, 23,29, 30,77 ve 17,34 bulunmufltur.

Göhler (15) Alman Et koyunu x Alman Et merinosu melezleri üzerinde yapt›¤› araflt›rmada 30, 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda s›ras› ile karkas rand›man›n›n % 48,6, 49.1 ve 49,4; Karkasta, et oran›n›n % 60,3, 59,2 ve 57,3; ya¤ oran›n›n % 18,9, 20,2 ve 23,9; kemik oran›n›n ise % 20,2, 20,1 ve 18,3 oldu¤unu bildirmektedir. Araflt›rmada kesim a¤›rl›¤›n›n artmas›na paralel olarak ya¤ oran›n›n artt›¤›n› ve kuzularda karkas kalitesi aç›s›ndan 40 kg canl› a¤›rl›¤›n üzerinde beslememenin yararl› olaca¤›n› bildirmifltir. Kuzularda 35 kg kesim a¤›rl›klar›nda; Karkas rand›man›, karkasta et, ya¤, kemik, but, kol ve bel oranlar› s›ras› ile; Karacabey Merinoslar›nda (14), % 48,58, 61,60, 13,14, 21,32, 34,62, 19,19 ve 8,69; Alman Et merinoslar›nda (14) % 47,28, 60,80, 17,17, 18,96, 34,47, 19,20 ve 8,18;

Anadolu Merinoslar›nda (22) % 46,91, 55,96, 19,69, 19,06, 35,44, 18,23 ve 8,12, MLD kesit alan› ve kabuk ya¤› kal›nl›klar› ise 12,58 cm² ve 2,67 mm; Suffolk

›rk›nda (12) % 49,9, 59,87, 16,58, 23,53, 32,46;

Merinoslarda (13) karkas rand›man› ve but oran› % 44,5 ve 34,3 de¤erlerinde bulundu¤u bildirilmektedir. Yine yukar›da bildirilen özellikler ayn› s›ra ile 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda; Karacabey Merinoslar›nda (14), % 48,20, 58,16, 18,66, 19,53, 32,69, 18,18 ve 8,74 ; Alman Et Merinoslar›nda (14) % 48,90, 57,08, 20,18, 18,47,

(4)

33,90, 18,30 ve 8,25; Anadolu Merinoslar›nda (22) % 47,65, 56,15, 21,10, 18,16, 34,67, 18,28 ve 8,46, MLD kesit alan› ve kabuk ya¤› kal›nl›klar› ise 14 cm² ve 3,25 mm de¤erlerinde oldu¤u rapor edilmifltir.

Bu araflt›rmada, Akkaraman ›rk›n›n bir variyetesi olan ve üzerinde oldukça s›n›rl› araflt›rma yap›lan Güney Karaman kuzular›n›n; farkl› kesim a¤›rl›klar›nda kesim ve karkas özelliklerinin araflt›r›lmas›, karkas kalitesi yönünden optimal kesim a¤›rl›klar›n›n belirlenmesi, bununla birlikte incelenen özellikler yönünden Akkaraman

›rk›n›n di¤er variyeteleri olan ve yo¤unlukla Sivas yöresinde yetifltirilen Kangal-Akkaraman ile Konya bölgesinde yayg›n olan Akkaramanlar›n ele al›nan özellikler yönünden karfl›laflt›r›lmas› amaçlanm›flt›r.

Materyal ve Metot Materyal

Araflt›rman›n hayvan materyalini; Konya ili Bozk›r ilçesinden temin edilen sütten kesilmifl 20 bafl Güney Karaman (Karakoyun), Konya Gözlü Tar›m iflletmesinden temin edilen 20 bafl Kangal-Akkaraman ve Konya ili Karatay ilçesi Obruk köyünden temin edilen bölgede yayg›n yetifltiricili¤i yap›lan 20 bafl Akkaraman erkek kuzular›n besi sonu 30, 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda her genotip ve kesim a¤›rl›¤› gruplar›ndan 6’flar, toplam 54 bafl kuzu oluflturmufltur.

Metot

Bu araflt›rma Konya Hayvanc›l›k araflt›rma Enstitüsü’nde yürütülmüfltür. Yukar›da temin edildi¤i yerler ve genotipleri belirtilen her gruptan 20’fler toplam 60 bafl erkek kuzu hayvan bafl›na günlük 100 g saman ve ad libitum konsantre yem verilerek 30, 35 ve 40 kg canl›

a¤›rl›klara kadar beslenmifllerdir. Her ayr› genotip grubunda grup ortalamas›na göre hangi kuzular›n hangi kesim a¤›rl›klar›nda kesilece¤i araflt›rma bafllang›c›nda belirlenmifltir. Her bir genotip ve kesim a¤›rl›klar›

gruplar›nda 6’flar toplam 54 bafl kuzu kesim a¤›rl›klar›na ulafl›nca kesime sevk edilmifllerdir.

Planlanan kesim a¤›rl›¤›na ulaflan kuzular 16 saat aç b›rak›larak tart›lm›fl, kesim öncesi canl› a¤›rl›klar›

belirlendikten sonra özel sektöre ait bir mezbahada kesilmifllerdir. Kesim s›ras›nda deri, bafl, ayaklar, testisler, dalak, iç ya¤›, tak›m (kalp + akci¤er + karaci¤er), karaci¤er, 4 mide dolu ve bofl a¤›rl›klar› ile s›cak karkas a¤›rl›klar› tespit edilmifl, karkaslar numaralanarak veriler

kaydedilmifltir. Karkaslar + 4 ºC’de 24 saat bekletildikten sonra so¤uk karkas a¤›rl›klar› al›narak kartlar›na ifllenmifltir.

Karkaslar daha sonra Akçap›nar (2)’›n bildirdi¤i flekilde; but, kol, s›rt, bel ve di¤erleri olmak üzere befl parçaya ayr›lm›fl ve tart›mlar› yap›larak kaydedilmifltir.

Ayr›ca böbrekler, böbrek ve le¤en ya¤lar› ile kuyruk tart›l›p kaydedilmifltir.

Musculus Longissimus Dorsi (MLD) kesit alan› ve s›rt kabuk ya¤› kal›nl›¤›, 13. S›rt omuru ile 1. Bel omuru aras›

kesitten; ayd›nger ka¤›da çizilip, kabuk ya¤› kal›nl›¤› üç bölgeden cetvelle ölçülerek ortalamas› al›nm›fl, MLD kesit alan› ise planimetre ile ölçülerek bulunmufl ve kaydedilmifltir.

Karkas kompozisyonunu araflt›rmak amac›yla karkas parçalar›nda et, ya¤ ve kemik ay›r›m› fiziksel olarak kasap b›ça¤› ve bistürü ile yap›lm›fl ve elde edilen et ya¤

(ayr›labilir ya¤) ve kemik (tendom ve ligamentler dahil) miktarlar› 10 g’a duyarl› terazi ile tart›larak kaydedilmifltir. Bu ifllem için but, kol ve di¤erlerinde sol yar›mlar, s›rt ve belin tamam› kullan›lm›flt›r. But kol ve di¤erleri için elde edilen de¤erler 2 ile çarp›larak karkas parçalar›nda ve tamam› toplanarak karkasta et, ya¤ ve kemik miktarlar› ile oranlar› bulunmufltur.

Elde edilen araflt›rma verilerinin gruplar aras›nda karfl›laflt›r›lmas›nda Variyans Analizi metodu (23) ve gruplar aras› farkl›l›klar›n önem kontrolünde En Az Önemli Fark (LSD) metodu uygulanm›flt›r (24).

Bulgular

Araflt›rma grubu kuzularda incelenen kesim ve karkas özelliklerine ait istatistiki de¤erler, her kesim a¤›rl›¤› için ayr› tablolar halinde sunulmufltur. 30, 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda kesilen kuzularda kesim ve karkas özellikleri ile karkas kompozisyonlar›na iliflkin bulgular Tablo 1., 2.

ve 3.’de verilmifltir.

Tablolar incelendi¤inde görülece¤i üzere 30, 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda s›ras› ile; so¤uk karkas rand›manlar›, Güney Karaman grubunda % 46,69, 47,38 ve 48,61; Kangal-Akkaraman grubunda % 45,60, 45,25 ve 46,29; Akkaraman grubunda ise % 45,60, 46,93 ve 50,26 olmufltur. So¤uk rand›man bak›m›nda gruplar aras› farkl›l›klar 30 ve 35 kg kesim a¤›rl›klar›nda önemsiz (P>0.05), 40 kg kesim a¤›rl›¤›nda ise Akkaraman grubunda, Kangal-Akkaraman grubundan fazla (P<0.01)

(5)

Kesim öncesi a¤›rl›k (kg) S›cak karkas a¤›rl›k (kg) So¤uk karkas a¤›rl›k (kg) S›cak rand›man (%) So¤uk rand›man (%) Karkasta

But oran› (%) Kol oran› (%) S›rt oran› (%) Bel oran› (%) Di¤erleri oran› (%) Böb-le¤en ya¤› oran› (%) Böbrekler oran› (%) Kuyruk ya¤› oran› (%) Deri oran› (%) Bafl oran› (%) Ayaklar oran› (%) Testisler oran› (%) Tak›m (1) oran› (%) Karaci¤er oran› (%) Dalak oran› (%)

‹ç ya¤› oran› (%) 4 mide dolu oran› (%) 4 mide bofl oran› (%) Karkasta et oran› (%) Karkasta ya¤ oran› (%) Karkasta kemik oran› (%) Butta et oran› (%) Butta ya¤ oran› (%) Butta kemik oran› (%) Kolda et oran› (%) Kolda ya¤ oran› (%) Kolda kemik oran› (%) S›rtta et oran› (%) S›rtta ya¤ oran› (%) S›rtta kemik oran› (%) Belde et oran› (%) Belde ya¤ oran› (%) Belde kemik oran› (%) Di¤erlerinde et oran› (%) Di¤erlerinde ya¤ oran› (%) Di¤erlerinde kemik oran› (%) MLD kesit alan› (cm²) S›rt ya¤› kal›nl›¤› (mm)

30,08 0,27 14,32 0,24 14,03 0,28 47,63 1,13 46,69 1,23

30,04 0,33 b 15,59 0,24 b

7,75 0,27

7,35 0,35

22,01 0,46

0,63 0,13

0,70 0,03 b 15,58 0,77 a 11,97 0,51 a 5,93 0,14 a 2,08 0,04 b

0,43 0,10

4,24 0,22 b 1,82 0,06 b

0,33 0,07

0,33 0,04

11,23 0,80

2,72 0,12

46,80 1,38 b 16,58 1,36 17,78 0,77 59,50 1,19 19,87 1,77 18,85 0,98 64,12 1,53 14,76 0,94 22,27 0,66 50,82 0,84 22,01 1,95 22,17 1,96 57,16 2,95 27,51 3,49 15,33 1,00 49,16 4,25 20,54 1,70 24,67 1,27

9,67 0,79

1,87 0,22

30,00 0,32 13,99 0,26 13,68 0,28 46,64 0,80 45,60 0,89

33,04 0,67 a 16,89 0,29 a 7,62 0,28 7,35 0,23 22,43 0,34 0,64 0,06 0,87 0,04 a 11,20 0,93 b

9,86 0,39 b 4,84 0,14 b 2,42 0,04 a 0,21 0,03 5,09 0,15 a 2,34 0,07 a 0,31 0,02 0,56 0,12 11,78 1,21 3,10 0,26 52,23 1,30 a 14,34 1,16 19,62 0,86 63,22 1,15 15,50 1,47 19,73 0,80 66,05 2,07 13,21 1,29 21,65 0,59 51,76 1,88 18,47 2,10 29,78 0,78 63,12 1,47 20,96 1,70 15,92 0,92 52,00 1,32 18,16 1,31 26,90 1,27 10,38 0,76

1,41 0,15

30,00 0,18

13,93 0,19

13,68 0,25

46,46 0,74

45,60 0,87

31,76 0,63 a 15,88 0,24 b

7,56 0,18

7,91 0,29

22,48 0,52

0,69 0,10

0,76 0,04 ab 12,61 0,65 b 11,15 0,43 ab

5,21 0,12 b

2,20 0,04 b

0,29 0,04

4,32 0,12 b

1,97 0,05 b

0,43 0,07

0,45 0,06

12,06 0,44

2,99 0,11

49,46 0,81 ab

16,49 0,88

17,53 0,48

60,06 2,06

18,84 0,82

18,26 0,33

63,09 0,98

15,03 0,78

21,32 0,31

51,07 0,86

21,14 1,17

27,79 0,85

62,31 1,35

24,65 1,65

13,04 0,67

51,45 2,99

20,04 1,67

23,47 1,77

10,67 0,49

2,01 0,23

0,034 0,785 0,569 0,485 0,387

7,143**

7,014**

0,153 1,209 0,332 0,098 4,963*

7,999**

5,647**

16,940**

18,888**

3,122 7,552**

20,428**

1,141 1,918 0,237 1,214 5,180*

1,220 2,530 1,727 2,627 0,963 0,896 0,910 0,800 0,142 1,070 1,077 2,463 1,815 3,005 0,238 0,638 1,431 0,547 2,388 Tablo 1. Kuzularda 30 kg kesim a¤›rl›¤›nda kesim ve karkas özellikleri (n=6).

‹ncelenen Özellikler Güney Karaman Kangal-Akkaraman Akkaraman

X _

± Sx- X

_

± Sx- X

_

± Sx- F

(* : P < 0.05; **: P < 0.01; (1): Kalp + Akci¤er + Karaci¤er)

Ayn› sat›rda farkl› harf tafl›yan ortalamalar aras› farkl›l›k önemlidir (P < 0.05).

(6)

35,00 0,28 16,97 0,90 16,57 0,28 48,51 1,12 47,38 1,09

29,32 0,82 14,65 0,38 b

7,40 0,20 7,42 0,17 21,69 0,38 0,72 0,08 0,66 0,02 b 17,79 1,08 11,70 0,35 5,51 0,17 a 2,01 0,04 b 0,75 0,09 a 4,14 0,02 b 1,81 0,07 b 0,39 0,06 a 0,35 0,07 10,56 1,25 2,70 0,13 46,33 1,06 16,27 0,43 16,13 0,52 b 60,23 0,59 22,13 0,84 17,64 0,46 b 65,72 0,75 13,98 1,03 20,30 0,58 ab 49,91 0,98 22,73 0,99 ab 27,35 0,72 b 59,80 1,21 26,72 1,38 13,48 0,36 b 54,99 0,91 20,54 1,07 24,48 0,64 10,67 0,35

2,47 0,41

34,92 0,30 16,22 0,34 15,80 0,33 46,46 1,00 45,25 0,95

31,13 0,56 15,88 0,25 a

7,06 0,11 7,40 0,23 21,94 0,52 0,73 0,06 0,77 0,02 a 15,15 1,22 10,42 0,71

4,88 0,15 b 2,34 0,04 a 0,27 0,04 b 4,42 0,07 a 1,97 0,04 ab 0,22 0,01 b 0,51 0,07 11,75 0,73 3,08 0,20 47,49 0,60 16,11 0,85 18,17 0,54 a 61,11 1,08 19,16 1,07 19,73 0,29 a 62,52 1,58 16,26 1,81 21,22 0,36 a 48,78 1,46 19,23 1,21 b 31,99 1,15 a 59,69 1,02 24,93 1,54 15,37 0,60 a 53,05 0,68 21,17 1,02 25,78 0,69 10,50 0,48

2,11 0,29

34,83 0,31 16,65 0,28 16,35 0,24 47,80 0,73 46,93 0,66

30,72 0,65 15,67 0,22 a

7,45 0,09

7,99 0,21

21,80 0,34

0,81 0,08

0,74 0,05 ab 14,77 1,07 11,43 0,75 4,78 0,04 b 2,11 0,06 b 0,36 0,05 b 4,22 0,08 b 2,06 0,05 a 0,43 0,05 a

0,53 0,06

10,00 0,51

3,01 0,15

47,49 2,29 18,49 1,72 16,55 0,51 b 61,12 1,48 20,59 1,71 18,30 0,42 b 63,50 2,58 17,48 2,28 19,02 0,37 b 48,54 1,79 25,35 2,21 a 26,12 0,74 b 56,60 2,29 30,81 2,45 12,58 0,37 b 50,91 1,91 24,91 3,37 24,17 1,59 10,83 0,70

2,51 0,23

0,083 1,530 1,954 1,170 1,511

1,918 5,160*

2,302 2,733 0,084 0,387 3,461*

2,130 1,149 8,965**

11,806**

15,358**

5,340*

5,561**

6,070**

2,186 1,018 1,643 0,200 1,370 4,220*

0,210 1,391 7,196**

0,852 0,993 6,056**

0,257 3,854*

12,103**

1,278 2,649 9,716**

2,530 1,239 0,640 0,099 0,476 Tablo 2. Kuzularda 35 kg kesim a¤›rl›¤›nda kesim ve karkas özellikleri (n=6).

X _

± Sx- X

_

± Sx- X

_

± Sx- F

(7)

40,00 0,37 19,82 0,40ab 19,45 0,40ab 49,53 0,73 ab 48,61 0,73 ab

27,02 0,64 b 13,69 0,41 b

7,81 0,14

7,75 0,19

21,58 0,44

1,46 0,29

0,63 0,01 b 19,60 1,61 a 12,80 0,89

5,15 0,14 a 1,86 0,05 b 0,69 0,06 a 3,92 0,13 b 1,87 0,09 b

0,35 0,06

0,93 0,13 ab

9,74 0,43

2,77 0,21

41,61 1,35 c 20,23 1,19 14,77 0,44 b 57,01 1,29 25,56 1,65 17,44 0,51 62,60 1,44 18,17 1,85 19,24 0,58 45,99 1,36 ab 29,91 1,58 a 24,10 0,41 b 52,88 1,41 b 35,19 1,45 a 11,93 0,54 b 49,12 1,50 28,27 1,69 22,61 1,02 ab 10,83 0,36

3,50 0,30

40,00 0,34 19,20 0,40 b 18,52 0,41 b 47,99 0,78 b 46,29 0,81 b

30,53 0,55 a 15,49 0,31 a 7,32 0,18 7,70 0,11 22,53 0,34 0,77 0,08 0,74 0,05 a 14,70 0,71 b 10,77 0,33

4,60 0,11 b 2,25 0,04 a 0,49 0,04 b 4,67 0,27 a 2,28 0,05 a 0,23 0,01 0,65 0,11 b 10,55 0,55

3,13 0,14 47,82 0,98 a 17,10 1,61 17,44 0,34 a 60,04 1,34 21,05 1,76 18,90 0,43 64,88 0,94 14,21 1,08 20,91 0,29 49,67 1,41 a 21,90 1,77 b 28,43 0,75 a 59,16 1,67 a 27,07 1,89 b 13,77 0,38 a 53,15 1,97 22,06 2,63 24,80 1,05 a 11,42 0,36

2,79 0,23

40,17 0,21

20,68 0,30 a 20,19 0,32 a 51,49 0,70 a 50,26 0,79 a

29,98 0,57 a 14,96 0,13 a

7,77 0,19

8,08 0,25

21,71 0,23

1,21 0,17

0,63 0,02 b 16,20 0,63 b

11,64 0,58

4,95 0,10 ab 2,11 0,05 a 0,53 0,04 b 3,88 0,07 a 1,90 0,07 b

0,38 0,05

1,27 0,23 a

10,24 0,85

2,63 0,12

44,70 0,40 b 21,36 1,31 15,28 0,63 b

57,12 1,17

25,32 1,87

17,56 0,90

62,07 0,54

19,02 1,35

18,92 0,89

45,35 1,03 b 30,45 2,27 a 24,20 1,33 b 53,80 1,09 b 34,44 1,58 a 11,76 0,68 b

51,11 0,84

27,74 1,45

21,15 0,97 b

11,71 0,63

3,75 0,30

0,094 4,111*

4,763*

5,673**

6,597**

10,249**

9,115**

2,602 1,202 2,226 3,129 4,437*

5,403*

2,942 5,550**

17,002**

4,803*

6,076**

9,713**

2,817 3,684*

0,418 2,500 9,840**

2,560 8,560**

1,846 2,068 1,562 2,062 3,073 2,862 3,330*

6,402**

7,338**

5,785**

7,415**

4,113*

1,782 2,989 3,292*

0,912 3,240 Tablo 3. Kuzularda 40 kg kesim a¤›rl›¤›nda kesim ve karkas özellikleri (n=6).

X _

± Sx- X

_

± Sx- X

_

± Sx- F

(8)

bulunmufltur. Yukar›da verilen ayn› kesim a¤›rl›klar› ve ayn› genotip gruplarda s›ras› ile; karkasta but oranlar› % 30,04, 29,32 ve 27,02; % 33,04, 31,13 ve 30,53; % 31,76, 30,72 ve 29,98; kol oranlar› ise % 15,59, 14,65 ve 13,69; % 16,89, 15,88 ve 15,49; % 15,88, 15,67 ve 14,96 bulunmufltur. Karkasta but oranlar› 30 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda Güney karaman grubunda di¤er iki gruptan düflük olmufltur(P<0.01). karkasta kol oranlar›

ise 30 kg kesim a¤›rl›¤›nda Kangal-Akkaraman grubunda di¤er iki gruptan yüksek (P<0.01) bulunurken, 35 (P<0.05) ve 40 (P<0.01) kg kesim a¤›rl›klar›nda Güney Karaman grubunda di¤er iki gruptan düflük olmufltur.

Araflt›rmada 30 kg kesim a¤›rl›klar›nda kuzularda kuyruk ya¤› oranlar›, MLD kesit alanlar› ve kabuk ya¤›

kal›nl›klar› s›ras› ile Güney Karaman grubunda % 15,58, 9,67 cm2 ve 1,87 mm; Kangal-Akkaraman grubunda % 11,20, 10,38 cm2 ve 1,41 mm; Akkaraman grubunda ise

% 12,61, 10,67 cm2 ve 2,01 mm bulunmufltur. Ayn›

özellikler ve ayn› genotip gruplarda s›ras› ile, 35 kg kesim a¤›rl›¤›nda % 17,79, 10,67 cm2 ve 2,47 mm; % 15,15, 10,50 cm2 ve 2,11 mm; % 14,77, 10,83 cm2 ve 2,51 mm; 40 kg kesim a¤›rl›¤›nda ise % 19,60, 10,83 cm2 ve 3,50 mm; % 14,70, 11,42 cm2 ve 2,79 mm; % 16,20, 11,71 cm2 ve 3,75 mm olmufltur. Farkl› kesim a¤›rl›klar›nda ve gruplarda MLD kesit alanlar› birbirine yak›n de¤erler gösterirken, kuyruk ya¤› oranlar› 30 (P<0.01) ve 40 (P<0.05) kg kesim a¤›rl›klar›nda, Güney Karaman grubunda di¤er iki gruptan fazla olmufltur. Yine 35 kg kesim a¤›rl›¤›nda gruplar aras›ndaki fark önemsiz olmakla birlikte Güney Karaman grubunda di¤er gruplardan fazla olmufltur. Kabuk ya¤› kal›nl›¤› yönünden gruplar aras› fark önemsiz olmakla birlikte, Kangal- Akkaraman grubu bütün dönemlerde di¤er iki gruptan düflük de¤erler göstermifltir. Kesim ve karkas özelliklerine iliflkin ele al›nan di¤er özelliklerle ilgili de¤erler tablolarda görülmektedir.

Güney Karaman, Kangal-Akkaraman ve Akkaraman grubu kuzularda; 30, 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda, s›ras› ile karkasta; et oranlar› % 46,80, 46,33 ve 41,61;

% 52,23, 47,49 ve 47,82; % 49,46, 47,49 ve 44,70;

ya¤ oranlar› % 16,58, 16,27 ve 20,23; % 14,34, 16,11 ve 17,10; % 16,49, 18,49 ve 21,36; kemik oranlar› ise

% 17,78, 16,13 ve 14,77; % 19,62, 18,17 ve 17,44; % 17,53, 16,55 ve 15,28 bulunmufltur. Her üç özellik birlikte de¤erlendirildi¤inde, kesim a¤›rl›¤› artt›kça karkasta et ve kemik oranlar›nda düflme gözlenmifl, ya¤

oran›nda ise artma olmufltur. Fakat bu farkl›l›k, özellikle 35 kg’dan sonra Güney Karaman ve Akkaraman

gruplar›nda gayet belirgin olurken, Kangal-Akkaraman grubunda fazla bir de¤ifliklik göstermemifltir.

Tart›flma ve Sonuç

Kuzu eti üretiminde karkas kalitesini belirleyen faktörlerden biri rand›mand›r. Karkas özellikleri incelenirken s›cak ve so¤uk rand›man olmak üzere iki türlü karkas rand›man› üzerinde durulmaktad›r. Ancak et tüketimi aç›s›ndan, so¤uk rand›man daha önemli oldu¤undan genellikle de¤erlendirmeler bu de¤er üzerinden yap›lmaktad›r. So¤uk rand›man Akkaraman ve Güney Karaman gruplar›nda canl› a¤›rl›¤›n art›fl›na paralel olarak artarken, Kangal-Akkaraman grubunda bu durum gözlenmemifltir. 30 ve 35 kg kesim a¤›rl›klar›nda gruplar aras› fark önemsiz olmufltur. 40 kg kesim a¤›rl›¤›nda ise Akkaraman grubunda, Kangal-Akkaraman grubundan fazla olurken (P<0.01), Güney Karaman grubu her iki gruba yak›n de¤erler göstermifltir. Araflt›rma plan›na uygun olarak, kesim öncesi canl› a¤›rl›klarda farkl›l›k olmay›p, so¤uk rand›man bak›m›ndan farkl›l›¤›n bulunmas›, genetik farkl›l›¤a ba¤lanabilir.

Araflt›rmada üç genotip grubunun 30, 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda karkas rand›man› de¤erleri s›ras› ile,

% 45,60 – 46,69, % 45,25 – 47,38 ve % 46,29 – 50,26 düzeylerinde olmufltur. Elde edilen bu de¤erler; 30 kg canl› a¤›rl›kta kesilen Akkaraman, Da¤l›ç ve K›v›rc›k (2); 40 kg canl› a¤›rl›kta kesilen Alman Et Koyunu x Alman Et Merinosu melezi (15), BL x Karayaka (21); 35 ve 40 kg canl› a¤›rl›klarda kesilen, Anadolu Merinosu, Lincoln x Anadolu Merinosu, IF x Anadolu Merinosu melezleri (9,19), DD x Akkaraman ve IF x Akkaraman (7,19), Alman Et Merinosu ve Karacabey Merinosu (14), Suffolk (12), Raml›ç (5); 33 kg canl› a¤›rl›kta kesilen Akkaraman (7,19); 36 ve 42 kg canl› a¤›rl›klarda kesilen Akkaraman ve ‹vesi (4); 44 kg canl› a¤›rl›kta kesilen Akkaraman ve ‹vesi (9); 45 kg canl› a¤›rl›kta kesilen ASB x Akkaraman, HD x Akkaraman, ASB x ‹vesi, HD x ‹vesi melezleri (18) kuzular› için bildirilen de¤erlerle benzerlik gösterirken; 36-44 kg canl› a¤›rl›klarda kesilen Merinos, Suffolk x Merinos ve Ost Friz x Merinos melezleri (9,13);

45 kg canl› a¤›rl›kta kesilen BL x Akkaraman melezi (7);

33 kg canl› a¤›rl›kta kesilen Karayaka (21); kuzular› için bildirilen de¤erlerden yüksek; 30 kg canl› a¤›rl›kta kesilen Da¤l›ç (5); 35 kg canl› a¤›rl›kta kesilen Karayaka, IF x Karayaka ve sak›z x Karayaka (3); 35 ve 40 kg canl›

a¤›rl›klarda kesilen Da¤l›ç (4); 42 kg canl› a¤›rl›klarda kesilen Akkaraman, 36 ve 42 kg canl› a¤›rl›klarda kesilen

(9)

Morkaraman (4); kuzular› için bildirilen de¤erlerden ise düflük bulunmufltur.

Et üretimi aç›s›ndan, karkastan elde edilecek etin kalite ve miktar›n› önemli derecede etkileyen but, kol ve bel oranlar› araflt›rma gruplar›nda karfl›laflt›r›ld›¤›nda, but ve kol oranlar› her üç genotip grubunda da canl› a¤›rl›¤›n art›fl›na paralel olarak biraz düflüfl göstermifltir. Bel oran›nda ise tersine canl› a¤›rl›¤›n art›fl›na paralel biraz artm›flt›r. But oran› 30 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda Güney karaman grubunda di¤er gruplardan önemli düzeyde düflük olmufltur (P<0.01). 35 kg kesim a¤›rl›¤›nda ise gruplar aras›nda önemli fark bulunmam›flt›r. Kol oran› de¤erleri, 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda Güney Karaman grubunda, di¤er gruplardan düflük (P<0.05 ve P<0.01), 30 kg kesim a¤›rl›¤›nda ise Kangal-Akkaraman grubunda, di¤er gruplardan fazla (P <

0.01) olmufltur. Bel oran› yönünden gruplar aras›nda önemli bir farkl›l›k gözlenmemifltir (P>0.05).

Araflt›rmada her üç kesim ve genotip gruplar›nda bulunan but oranlar› de¤erleri; araflt›r›c›lar›n Akkaraman (2,4,7,9), Morkaraman (4), ‹vesi (4,9), Karayaka (3,21), DD x Akkaraman (7), BL x Karayaka (21), Suffolk (12) kuzular› için bildirilen de¤erlere benzer; Da¤l›ç (2,5) ve Raml›ç (5) kuzular› için bildirilen de¤erlerden yüksek;

Anadolu Merinosu (9,19,22), K›v›rc›k (2), IF x Akkaraman (19), ASB x Akkaraman, HD x Akkaraman, ASB x ‹vesi ve HD x ‹vesi (18), Lincoln x Anadolu Merinosu (22), Alman Et Koyunu x Karacabey Merinosu (14) kuzular› için bildirilen de¤erlerden düflük olmufltur.

Yine Araflt›rmada her üç kesim ve genotip gruplar›nda bulunan kol oranlar› de¤erleri; araflt›r›c›lar›n Akkaraman (2,4,19) ve ‹vesi (4) kuzular› için bildirilen de¤erlere benzer; Morkaraman (4) ve Da¤l›ç (2) kuzular› için bildirilen de¤erlerden yüksek; K›v›rc›k (2), Raml›ç (5), IF x Akkaraman (19) ve BL x Akkaraman (7) kuzular› için bildirilen de¤erlerden ise düflük bulunmufltur.

Karkasta et, ya¤ ve kemik oranlar› de¤erleri birlikte de¤erlendirildi¤inde; kesim a¤›rl›klar› art›fl›na paralel olarak her üç genotip grupta da ya¤ oran› de¤erlerinde artma, et ve kemik oranlar› de¤erlerinde ise azalma olmufltur. Özellikle bu de¤ifliklik Güney karaman ve Akkaraman gruplar›nda 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda daha belirgin olurken; Kangal-Akkaraman grubunda her iki kesim a¤›rl›¤›ndaki de¤erlerde farkl›l›k daha s›n›rl›

kalm›flt›r. Yine benzer de¤ifliklik kabuk ya¤› kal›nl›¤› ve kuyruk ya¤› oranlar›nda da belirtilen genotip ve kesim gruplar›na göre ayn› flekilde olmufltur. Bu araflt›rmada elde edilen bu sonuçlar; araflt›r›c›lar›n benzer flekilde

yapt›klar›, yerli ›rklardan Akkaraman, Morkaraman, Da¤l›ç ve ‹vesi (2,4) ›rklar› ile kültür ›rklar›ndan, Anadolu merinosu, Lincoln x Anadolu Merinosu (22), Alman Et Merinosu ile Karacabey Merinosu (14) ve Alman Et Koyunu x Alman Et Merinosu (15) ›rklar› üzerindeki araflt›rma bulgular›yla benzerlik göstermektedir. Ancak miktar baz›nda ele al›nd›¤›nda kültür ›rklar›nda elde edilen et oranlar› de¤erleri bu araflt›rmadaki bulgulardan beklendi¤i flekilde fazla olmufltur.

Bu araflt›rmada elde edilen MLD kesit alanlar›

de¤erleri, Akkaraman, ‹vesi (9) ve Da¤l›ç (5) kuzular› için bildirilen de¤erlerle benzer olurken, Anadolu Merinoslar›

(9,22) ve Lincoln x Anadolu merinosu melezleri (22) için bildirilen de¤erlerden düflük bulunmufltur.

Kuyruk ya¤› oranlar› ve kabuk ya¤› kal›nl›klar› ile MLD kesit alanlar› karkas›n kalitesini belirlemede önemli kriterlerdir. MLD kesit alan›n›n fazlal›¤› karkasta et oran›n›n artmas›n›n bir göstergesi olarak kabul edilirken, karkasta kuyruk ya¤› oran›n›n ve kabuk ya¤› kal›nl›¤›n›n fazlal›¤› kalite aç›s›ndan arzu edilmez.

Karfl›laflt›r›lan kesim ve karkas özellikleri yönünden, araflt›rmada elde edilen bulgular genelde ayn› ›rk için baz›

araflt›r›c›lar›n bildirdikleri de¤erler düzeyinde olmufltur.

Bununla birlikte baz› araflt›r›c›lar›n bildirdi¤i de¤erlerden farkl›l›k göstermesini, genotip farkl›l›¤›na ve uygulanan metotlar›n farkl›l›¤›na ba¤layabiliriz.

Güney Karaman, Kangal-Akkaraman ve Akkaraman erkek kuzular›n›n farkl› kesim a¤›rl›klar›nda; kesim ve karkas özelliklerinin incelenmesi amac›yla yap›lan bu araflt›rmada afla¤›daki sonuçlar al›nm›flt›r.

‹ncelenen karkas özelliklerinden karkasta et oran›

yönünden, Kesim a¤›rl›¤› artt›kça Akkaraman ve Güney Karaman gruplar›nda azalma gözlenirken; Kangal- Akkaraman grubunda 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda ayn› düzeyde kalm›flt›r. Bütün kesim a¤›rl›klar›nda et oranlar› de¤erleri en yüksek Kangal-Akkaraman grubunda olmufl ve bunu Akkaraman ve Güney-Karaman gruplar›

izlemifltir. Ayn› flekilde karkasta, ya¤ oran›, kabuk ya¤›

kal›nl›¤› ve kuyruk ya¤› oran› de¤erlerinde canl› a¤›rl›¤›n art›fl›na paralel olarak Güney Karaman ve Akkaraman gruplar›nda art›fl gözlenirken, Kangal-Akkaraman grubunda 35 ve 40 kg kesim a¤›rl›klar›nda bu art›fl olmam›flt›r.

Kabuk ya¤› kal›nl›¤›nda da bütün kesim a¤›rl›klar›nda en düflük de¤eri Kangal-Akkaraman grubu göstermifl bunu Güney Karaman ve Akkaraman gruplar› izlemifltir.

Ayr›ca 40 kg kesim a¤›rl›¤›nda kabuk ya¤› kal›nl›¤›nda

(10)

Güney Karaman ve Akkaraman gruplar›nda daha fazla art›fl olmufltur.

Sonuç olarak karkas kalitesi aç›s›ndan, Kangal- Akkaraman genotipinde besinin 40 kg canl› a¤›rl›¤a kadar sürdürülebilece¤i, Güney Karaman ve Akkaraman genotiplerinde ise 35 kg kesim a¤›rl›¤›n›n daha uygun

olaca¤› söylenebilir. Bu sonuçlar ›fl›¤›nda üzerinde oldukça s›n›rl› araflt›rma yap›lm›fl olan ve Güney Toroslar Bölgesi’nde yetifltirilen Güney Karaman kuzular›n›n belirtilen kesim a¤›rl›klar›nda ele al›nan karkas özellikleri yönünden, Kangal-Akkaraman genotipi ile Akkaraman genotipi aras›nda de¤erler gösterdi¤ini belirtebiliriz.

Kaynaklar

1. Tar›m ‹statistikleri Özeti. T.C. Baflbakanl›k D‹E yay›nlar›, Ankara, 1999.

2. Akçap›nar, H.: Da¤l›ç, Akkaraman, ve K›v›rc›k Kuzular›n›n Farkl›

kesim A¤›rl›klar›nda Karkas Kompozisyonu ve Kalitesi Üzerinde Karfl›laflt›rmal› Araflt›rmalar. Lalahan Zootekni Arafl. Ens. Derg., 1981; 21, (3-4): 80-99.

3. Aydo¤an, M., Karayaka, Ile de France x Karayaka (F1) ve Sak›z x Karayaka (F1) Kuzular›n›n Büyüme, Besi Performans› ve Karkas Özelliklerinin Karfl›laflt›r›lmas›. Ankara Üniv. Vet. Fak. Derg. 1985;

32, (1): 111-130.

4. Kadak, R.: Akkaraman, Morkaraman ve ‹vesi Irk› Kuzular›n Farkl›

Kesim A¤›rl›klar›nda Besi Performans› ve Karkas Özelliklerinin Karfl›laflt›r›lmas› (Doktora Tezi). F›rat Üniv. Vet. Fak. Zootekni Anabilim Dal›, Elaz›¤, 1983.

5. Demir, H.: Da¤l›ç ve Raml›ç Koyunlar›n›n Önemli Verim Özellikleri Yönünden Karfl›laflt›r›lmas›. 3. Besi ve Karkas Özellikleri. ‹stanbul Üniv. Vet. Fak. Derg. 1989; 15, (1): 53-64.

6. Eliçin, A., Ertu¤rul, M., Cengiz, F. Aflk›n, Y. ve Dellal, G.: Karayaka ve Border Leicester x Karayaka (F1) Erkek Kuzularda besi Gücü ve Karkas Özellikleri. Ankara Üniv. Zir. Fak. Yay›nlar›, no: 1123, 1989.

7. Ertu¤rul, M., Eliçin, A., Cengiz, F. ve Dellal, G.; Akkaraman, Border Leicester x Akkaraman (F1), Dorset down x Akkaraman (F1) ve Ile de France x Akkaraman (F1) Melezi Erkek Kuzularda Besi Gücü ve Karkas Özellikleri. Ankara Ü. Ziraat Fak. Yay›nlar›, no: 1143, 1989.

8. Ertu¤rul, M., Eliçin, A., Cengiz, F., Aflk›n, Y. ve Ar›k, ‹.Z.:

Akkaraman ve Hampshire Down x Akkaraman (F1) Melezi Erkek Kuzularda Besi Gücü ve Karkas Özellikleri. Ankara Ü. Zir. Fak.

Yay›nlar›, no: 1125, 1989.

9. Tekin, M.E., Akmaz, A., Kadak, R. ve Nazl›, M.: Akkaraman, ‹vesi ve Merinos Erkek Kuzular›n Besi ve Karkas Özellikleri. Hayvanc›l›k Arafl. Derg. 1993; 3, (2): 98-102, Konya.

10. Yalç›n, B.C.: Özel Zootekni (Koyun ve Keçi Yetifltirme). ‹stanbul Üniv. Vet. Fak. Yay›nlar›, s: 16-18, 1990.

11. Özcan, L.: Koyunculuk. T.C. Tar›m ve Köyiflleri Bakanl›¤› Yay›nlar›, 1990; no: 343, s: 103-104, Ankara.

12. Lirette, A., Seoane, J.R., Minvielle, F. and Proehlich, D.: Effects of breed and castration on conformation, tissue distribution, composition and quality of lamb carcasses. J. of Anim. Sci. 1984;

58, (6): 1343-1357.

13. Apolen,D., Malik, J., Margetin, M. And Cap›strak, A., The use of Suffolk and East Friesian rams in commercial crossbreeding with Merino. Anim. Breed. Abs. 1989; 56, (10): 6263.

14. Çetin, O.; Alman Et Merinosu ve Karacabey Merinosu Kuzular›n›n farkl› Kesim A¤›rl›klar›nda Besi Performans› ve Karkas Özelliklerinin Karfl›laflt›r›lmas›. Doktora Tezi, Ankara Üniv. Sa¤l›k Bilimleri Enstitüsü, Ankara, 1989.

15. Göhler, H.: Fattening performance and carcass composition of lambs fattening different weights. Tierzucht, 1989; 43, (7): 308- 309.

16. Johnston, R.G.: Introduction to Sheep Farming. Wiliam Collins Sons and Co. LTD. London, 1983.

17. Tahir, M.A.H., Al-Amin, S.K. and Kadim, T.: Carcass characteristics of Arabi ram lambs slaughtered at different ages. Indian J. of Anim.

Sci. 1985; 55, (12): 1099-1103.

18. Kadak, R., Akçap›nar, H., Tekin, M.E., Akmaz, A. ve Müftüo¤lu, fi.:

Alman Siyah Bafll› Etçi x Akkaraman, Hampshire Down x Akkaraman, Alman Siyah Bafll› Etçi x ‹vesi ve Hampshire Down x

‹vesi (F1) Kuzular›n Büyüme, Besi ve Karkas Özellikleri. Hayvanc›l›k Arafl. Derg, 1993; 3, (1):1-7, Konya.

19. Cengiz, F., Eliçin, A., Ertu¤rul, M. ve Ar›k, ‹.Z.: Akkaraman, Ile de France x Akkaraman (F1) Melezi, Anadolu Merinosu ve Ile de France x Anadolu Merinosu (F1) Melezi Erkek Kuzular›nda Besi Gücü ve Karkas Özellikleri. Ankara Ü. Zir. Fak. Yay›nlar›, no: 1145, 1989.

20. Ertu¤rul, M., Ar›k, ‹.Z. ve Kor, A.: Sütten Kesim Ça¤›nda Besiye Al›nan, Lincoln x Akkaraman ve Ile de France x Akkaraman Melezi (F1) Erkek Kuzular›n Besi ve Karkas Özellikleri. Lalahan Hayvanc›l›k Arafl. Derg. 1995; 35, (1-2): 47-66.

21. Da¤, B. ve Ertu¤rul, M.: Karayaka ve Border Leicester x Karayaka Melezi (F1) Erkek Kuzularda Besi Gücü ve karkas Özellikleri Üzerinde Araflt›rmalar. Lalahan Hayvanc›l›k Arafl. Derg. 1993; 33, (3-4): 42-57.

22. Tekin, M.E. Türk Merinosu ve Lincoln x Türk Merinosu (F1) Melezi Kuzular›n Büyüme, Besi ve Karkas Özelliklerinin Karfl›laflt›r›lmas›.

Doktora Tezi. Ankara Üniv. Sa¤l›k Bilimleri Enstitüsü, 1991.

23. Kutsal, A., Alpan, O. ve Arpac›k, R. ‹statistik Uygulamalar›. Bizim Büro Bas›mevi, Ankara, 1990.

24. Li, J.C.R. Introduction to Statistical Difference. Third printing.

Edwards Brothers Inc. Ann. Arbor., Michigan, 1961.