Ingiliz terbiyesi ve
Sabahattin b e y
YA Z A N
CÂHID
T
tn g il tere ye geld iğ im zam an ken d i j
kendime şunu sordum: Bu m em leket' h ak k ın d a b ild ik le rin i nelerdir?* K ül tü r y a p ıs ı a y r ı, y a la y ış tarz ı garib ,
müesseseleri içine kapalı, hayat an la y ış ı b aşka olan, tem asa geld iğ i k a
v im ler üzerind«* h a y ra n lık k a rışık — _ _ _ _ _ ^ k ¡ s jn in yap ısın d a b ulm ak m üm kündür, bîr antipati uyandıran bu acalb ada Hakim olan âd et ve gelen ek ler, d ev- h a y r a n lık d u y m am asın a i" ,ka‘ ^ J * ı j n g iliz a? ,esi p a tr iy a r b a l b ir tip de-h a lk ı de-h ak k ın d a tılık ç e d e o k u d u k la -I je t o to ritesin in z irv esin d e b ulunan j tur. H atta tn61 U’ red e, 3 i ğ ild ir: gevsek ve p a r tic u la ris te bir rım ı düşündü.n. B u n lar bir ce m iye ti j k r a liç e y e k a rşı İn giliz h alk ın ın d u y -! en az y a b a n c ı ı us8e ¡b ü n y e y e sah ib d ir. B aba oğul, ana -a y d ın l-a t-a c -a k neviden y -a z ıl-a r d eğ il- | muş olduğu totemlk h ayranlık. In- F a k a t o, bütünile, b ir «cem aat - ı ^ ız m ün asebeti b ir a rk a d a ş lık m
ü-]
i S cien ce S o c iaie m ekteb in in h a y r a n lık la ü z erin d e d urd u ğu «şah sî teşeb büs» ve kendi kendine yetm e İngiliz ır k ın ın b ir n ev i k a r a k te r is tiğ i o lu- | y o r?B unun seb eb in i İn g iliz te rb iy e sin in cem aatçi g a y esin d e d eğ il. İn g iliz a ile -d i. Çoğu b ir rö po rtaj h av asın ı t aşı - I g iü z o ku lların -d a -din te rb iy esin in oy- i co m m u nity» o la ra k -düşünülünce. In' ! n aseb eti-d ir. A ile-de ko rku ve s a y g ın ın y a n p arça p arça düşünce ve h a y a t n ad ,a ı rol. b a y a ta ve m üesseselere san derhal y a b a n c ılığ ım a n la r ve 1 y e r j n j a r k a d a ş lık alm ış. Ç o cu klar, sa h n eleri idi. nüfuz etm iş çesid li â y in ve m erasim - k en d isin i d ışarıd a b ulur. İn giliz c e " : '^ız 0ıs. j n, e r k e k olsun b e lli b ir y a
ş-Bu
a ra d a m erhum P rens S a b a l..ittin jpv h atırfa n a c a k o lursa, insan ken - . maetl kendisini başkalarından a y ır * 1dan sonra evlerini
terk etm ek te ser-ford ke n d isin in m e- A ilen in b ü n yesin d e m eveud Bu a ra d a m eıh um p rens sa n a l, ..ran ]pV h a tırla n a c a k o lursa, insan nen- maati kendisini paşkaıarınaan ^ , dan sonra ev leıB ey İn giliz cem iyeti, ve onun h ükû - d işin i d ün yad an uzak ve a yrı, h attâ m lya o k a d a r d ik k â t ed er ki. A v r u - ! begttır îe r . « e r m et sistem i ve te ıb iy e şe k ii üz erin d e ip tid a î b ir d ü n ya kadrosu için d e bu- ; p adan « k ıta » d iy e bahseder ve h iç s u lü d ü r A ilen i ıs r a r la d urm uş ve bütün öm rünü bu |u r . bu b ir «cem iyet» değil, fe rd le - b ir zam an tn g ilte ıe n in A vrupa ile ve fe n j c) ve h u ğ u rd a h arcam ış, s iy a s i d ü şü n celeri- . rinin hepsini için e alan m illet h a- k en d isin in de b aşka in sa n la rla k a
rış-n i- İ rış-n g iliz dostluğurış-n a. İçtim aî k a rış-n a - j ] irış-nde b ir t a r ik a t... B ir ta r ik a t n asıl : tın ln ıa s ım istem ez Bu. iç erid e sem -a tle r in i İn giliz İçtim -aî h -ay -a tın ın te r- ! d ış -a r ıy -a k -a rsı k -a p -a lı ve f-a k -a t içe- p -atik ol-an îrıg iliz i. d ış-a rıd -a -a n tip -a - b iy e kadrom uzda kök salm asın a bağ- j r iy e k a rs: açıksa, İn giliz cem aati de tik v a p a r Alm ış olduğu k u v v e tli s a k lam ıştı. O k a d a r k i T ü rk iy en in kur-1 öy,e g jr , arikatte müridler a r a s ın , s iy e t onu kendisinden o lm ıy a n la rla tutuşu. Sabah iddin Beye göıe. şu iki | da n asıl b ir d ayan ışm a ve ferd i m en- k ay n aşm ak tan a lık o y a r. Ç ünkti o, kav ram d a to p la n ıyo rd u : i fatle i aşan m üşterek d eğ erle re in a b aşka m em leketlerd e vücudu b ulu n
-1 _ T erb iyed e «fe rd ei». ‘ n iş varsa, İngiliz içtim ai b ün yesind e m ıyan b ir cem aat fa tten a . j u ı ı l U U H l V . l V l l • • • - I • --- * te rb iy e si . . . —«a«.için e . . j 2 — id ared e. «adem i m erk eziyet» de a yn i , eyiero ra stlıy o ru z T a rik a t- iy e tiş m iş tir Bu k a d a r k u v v etli h ır İlerin,' dinlerden fa rk ı, bu k a p a lılık cem aat te rb iy e si için d e yetişm esin e S a b a h a ttin b eyin b ütün b ir düşün- j vaoftdl- n in ler. b irb irle rin d en pren I rağm en nasıl o luyor da In g ıltered e ce h a y a tı hu ik i sözde to p lan ıyo rd u. s ip ,f,H bakım ından a v r ılır la r - fa k a t.m e rk e -z iy e te i bir id a re doğm uyor. Bunu g erçe k le ştirm iş olan tek ör- k a p a t, dcğ i]d i, je r. In g iliz ’ İçtim aî I Tam tersin e m iiesseseierd e b ir is tik
-» , o l r el«-» t n r t i l i o r û t e l i . . . . . ı ı - l t v \ .ı 7 L’ P n H1 g I f i 1
n ek m em leket de. In g ilte re id i. b ün veşin d e''fc'rd ier. m üeseseler, T e k e r la l ve «ad em i m erk e z iy et» ken d isin i S a b a h a ttin hey iç in c e m iy e tle r b ir- tek,,r e]e aI:Jllnca bir y ab an c ın ın h isse ttiriy o r: ve gene nasıl o lu yo r d a birinden farklı iki şekilde bulunm ak- ______ __________
ta İdi. B u n lard an b iri, in firad cı a d ı- ~~ nı v erd iğ i «partici»] arişte* tip. d i ğ eri t eçom m ü-I d iy e a d lan d ırd ığ ı «eommunrutaire» teşekkül, tnsan ce m iy e tle rin i bu ik i form ül altın d a top lam ak «ilrm -iç tim a îı d ed iği «Science So ciaie» m ektebinin fiz ik p ren sip ler kad ir sağlam ik i k eşfi id i.
Bu ik i tip ce m iye t k u ru lu şu n a göre aile, ah lâk, h üküm et, k ısacası her üey, birbirinden fark lı oluvordu. C em aatçi v a s ıfta olan İçtim aî te ş e k küllerde umumî havat, husuusî hayata, d ev le t ferde tah akk ü m ed iyo r. İstih sal gevşek. şahsiyet z a y ıf oluyor; ferd. kendisini, başkalarına d ayan d ır m ak s u re tile b aşa rıy a u la şa c a ğ ın a inanıvor v.s.
İn fira d ı ce m iye tin k a r a k te r i ise, şah sî teşebbüse sahib, ken d i k e n d i ne güvenen ve ye ten fe rd le r y e tiş tirm e k tir. Bu n evi İçtim aî te ş e k k ü l lerde ferd, devleti tayin ediyor, hürrivet. demokrasi, istihsal vücud b u lu yo r. Gözü pek, sağlam , cesu r in s a n la r y e tiş iy o r ...
İşte Sabahattin bey, «Science So- ciale» mektebinden aktard ığı bu fi k ir ve k a n a a tle r ile T ü rk iy e n in k u r tu lm asın ı ancak ccm aatci olan İç ti m aî teşekkülüm üzü n d eğ işm esin e ve bu d eğ işm eyi s a ğ iıy a c a k te rb iy e s is tem in in m ektep lerim izd e g e rç e k le ş mesi şartına bağ’ ıyor. Gerek kendisi için ve g e rek se b ağ lı b ulunduğu İçti m aî m ekteb iç in bu konuda ö rnek menYleket İn g iltere idi. İn g iliz t e r b iye ııfetomi id i. B ir ce m iye ti k u r ta r m ak için re çete h az ırd ı: C em aatçi-lik d en . d a y a n a k noktasını^ k en d isin d e bulan,- şah sî teşeb büse sah ib fe rd le - rin ye tişm e sin i sa ğ lıv a n in fir a d î ce m iy e t tip in e d eğ ru g itm ek ...
«S cien ce So ciaie» m ekteb in in bu çöriisü. tk ’Pci meşrutiyette, bir kurta rıc ı prens i b o la ra k görüldü ve İn g i liz iç tim ai teşek k ü lü ve te rb iy e s is tem i. olduğu gib i d eğ il, bu görüşün an la d ığ ı m ânâd a m ü d afaa ed ild i.
tn g il tere ye g ittiğ im zam an onun h ak k ın d a aşağı y u k a r ı d üşü n ce ve k a n a a tlerim S a b a h a ttin b eyin k a n a a tle r in e ve m ü d a fa a la rın a d a y a n ıy o r d ıı. F ak at. İn giliz c e m iy e ti ile ve o- nun m ü e ssese le riîe ya k ın d a n tem as ed in ce an lad ım ki. bu ce m iye t d ış sem ası îtib a r ile S a b a h a ttin b eyin y e onun b ağ lı olduğu İçtim aî m ektebin gö rü şlerin e u yg u n b ir örnek gibi gö- rü n üvorsa da. iç b ün ye İtib a rile ta- m am ile «cem aatçi» b ir v a sıf gös term ek te d ir. H attâ o ' k a d a r ki. hiç b ir cem iyet. İn g iliz İçtim aî. ve s i y a s î b ü n yesi k a d a r «cem aatci-C om - m u n a u ta irc » b ir te rb iy e sistem in i g e rç e k le ştirm e k le b aşarı sa ğ lıy a m a - n u ş tır (1). Dinin, pek çok m üesse- selerin b ü n yesin « sin m iş olm ası, fe r d î h a y a ta ve İçtim aî m üesseselere
h attâ eg o ist k a ra k te r, cem iyetin communaııtaire terbiyesile b eslen iyo r. B o ylere ailed e m eveud o- lan e k s ik lik İn giliz ce m iye tin in d e ğerlerde tam am lanıyor Bir Tngilizin. d ü n yâ n ın en uz ak m ın ta k ala rın d a , b aşk a başka k a v im le r için de, k e n d i sin i kayb etm em esi ve d aim a ana v a tana sad ık k a lm a sı a lm ış olduğu c e m a a te ! te rb iy e n in b ir ese rid ir. B öyle bir terbiye sistemi alm am ış olsaydı ve fe rd le r, y a ln ız aile b a ğ la r ile h a ş haşa kalm ış olsalardı, her İngiliz git t iğ i m em leketin m addî ve m anevî atm o sferi içinde tem sil e d ilir ve y a şad ığ ı m em leketin v a ta n d a şı o lurd u . İn giliz im p arato rlu ğ u m erkezden m ıı hite yay ıla n bir genişleme değil, m u h itte n m erkeze b ağ lan an b ir takım h alk a la rd a n teşek k ü l etm iştir. Bu h a lk a la r ı, d ü n ya n ın uzak m ın ta k a la - r ın a giden tn g ü iz le r B rita n y a a d a la rın a bağlam ışlardır. İngiliz m uhafa z a k â r te rb iy e sistem in de, gözü d a i m a u z ak la rd a d o laşan bu a tılg an , ferd ei ve eg oist in san ı doğup b ü y ü düğü, top rağa, in sa n la ra b ağ lam ak g a y e o lm uştu r Bu da an c ak b aşk a h iç b ir c e m iye te benzem iyen ve b a ş k a y e rd e b ulu nm ası güç olan b ir ce m a a t atm o sferin i ferd in şu u ru n a k a z ım a k la m üm kü nd ü r B iraz d ik k a t ed ilecek olursa. In giliz cem at te r b i ye sin in . İn g iliz m u h a fa z a k â rlığ ın ın çok b aşk a ve d erin b ir m ânâsı v a r d ır : ve bu b izdeki m u h a fa z a k â rlık a n la y ış ın a hiç ben zem em ektedir.
Şu k ısa iz ah at bize g ö ste rm iştir ki. m erh um S a b a h a ttin bey öm rü b o yu n ca id eal cem iyet örneği o la ra k g ö r düğü İn giliz ce m iye t b ü n yesin i ve te r b iy e sistem in i b ir p arça olsun şah sî m ü şah ed elerin e d a y a n d ırm a k lü zumunu duymadan m üdafaa etmiş, İn g iliz m u h a fa z a k â rlığ ın ın a ltın d a ne gib i h âd isele r ce rey an etm iştir, bunu m erak d ah i etm em iştir. F a k a t bu hata kendisinden ziyade. h ak ik a tin e yü zd e yü z em in olduğu « S c i en ce S o ciaie» m ekteb in e a id d ir. Bu m ekteb, ce m iye tlerin teşek k ü l t a r z ı n a aid peşin b ir takım s ın ıfla m a la r y a p m ış ve I n g ilte re y i b u n lard an b i rin e sokm uştur. G erçi b u n ların İn g i liz ce m iye ti 'ürerim* y a p ılm ış h ususî in ce le m e le ri v ard ı. S a b a h a ttin b eyin d e y a ıç lm ıile P aul D escamps. «İ n g i liz m ek îeb le rin d e te rb iy e » ad lı b ir etüd y a y ın la m ış ve Edmon Demolin d e «A n g lo -S akso n ların ü stü n lü k se- b eb leri n ed ir?» b aş lık lı b ir k ita b ya z m ıştır. S a b a h a ttin b eyin em salsiz b ir a ra ştırm a o la ra k övdüğü bu eser ler. hakikatte İngiliz cemiyet bünyesini kendi düşüncelerine göre tefsir eden sa th î m ü şah ed elere d a ya n ıy o rd u , fo rad ak i cem aatçi te rb iy e y i y a g ö r m em işler v e ya görm ek istem em işle r di
tşin acı ta ra fı, varım a s ır f ik ir ve s iy a s e t h ay a tım ız d a İn giliz terb iy esin i m ü d afaa eden Sr.h ah attin b ey gibi b ir in sanın , m em lekete b ir ta k ım te k lif le r g e tirirk e n , ö rnek o la ra k gördüğü ce m iye te b ak m ak lüzum un u d u ym am ış o lm asıd ır B ağ lı b u lu n d u ğu içtim ai mektebin tesirinden sıy r ıla r a k bu m em lekete b akm ış o ls a y dı. onun b ir çok m em le k etle rle k ı- y a s la n m ıy a c a k k a d a r m u h a fa z a k â r ve cem aate i o lduğunu elb ette ki gö re
cekti Fakat ne çare ki biz. b aşkala rın ın elim iz e tu tu ştu rd u ğ u değnek olm adan y ü tü y e m iy o ru z
(11 Bu k o n u ya aid d ü sü n c ele rim i- zin d o ğruluğu n u a n lam ak için a ş a ğ ı d a k i y a z ıla rım ız ın h atırla n m a sı y e ter:
1 — «V atan d aş h ü r r iy e ti» C um hu riy e t. 5 m art 1958
2 — « P a r t i t e r k i1* ' ® h » ’*- t»»
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
